Nước dừa khi sốt cao: bù điện giải tốt hay rủi ro tăng kali máu?

Khi cơ thể sốt cao, phản ứng toát mồ hôi và thở gấp thường khiến người bệnh mệt mỏi, mất nước kèm cảm giác khô khát. Nhiều người thường chọn nước dừa như một giải pháp tự nhiên để bù nước nhanh chóng.

Nước dừa tươi giúp cung cấp dịch và khoáng chất tốt cho người khỏe mạnh bị mất nước nhẹ. Dù vậy, thức uống này không chứa tỷ lệ điện giải chuẩn như dung dịch y tế, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ tăng kali máu nghiêm trọng ở người có tổn thương chức năng thận [1, 2].

Thành phần điện giải trong nước dừa

Nước dừa là chất lỏng tự nhiên chứa đường và nhiều khoáng chất hòa tan ^[1]. Về mặt sinh hóa, các phân tích cho thấy nồng độ kali trong nước dừa vượt trội so với natri ^[2].

Cụ thể, nước dừa cung cấp đường ở mức khoảng 1 g/dL, ion kali khoảng 51 mEq/L, ion natri khoảng 33 mEq/L và clorua khoảng 52 mEq/L ^[2]. Nghiên cứu phân tích tính chất hóa lý công bố năm 1982 cũng ghi nhận nước dừa có độ thẩm thấu khoảng 288 mOsm/L, thấp hơn đáng kể so với các loại nước ngọt giải khát đóng chai (khoảng 693 mOsm/L) ^[3]. Độ pH của nước dừa đo được ở mức 5,4 trong khi các loại nước giải khát có tính axit mạnh hơn với pH khoảng 3,1 ^[3]. Hàm lượng đường của nước dừa vào khoảng 1,1 g/dL, thấp hơn nhiều so với mức 8,7 g/dL ở nước ngọt có gas ^[3]. Nồng độ thẩm thấu vừa phải này giúp dịch lỏng từ nước dừa dễ hấp thu qua đường tiêu hóa ^[3].

Khoáng chất dồi dào là điểm cộng, song tỷ lệ ion trong nước dừa lại không cân bằng cho nhu cầu bù dịch chuẩn ^[4]. Lượng natri trong nước dừa tương đối thấp trong khi hàm lượng kali lại rất cao [3, 4]. Mỗi 8 ounce nước dừa (khoảng 240 ml) có thể chứa tới 600 mg kali ^[5].

Bù dịch bằng nước dừa: Nghiên cứu nói gì?

Khả năng hỗ trợ bù nước của nước dừa đã được xem xét qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người mất nước do vận động hoặc tiêu chảy nhẹ [2, 3, 5].

Một thử nghiệm chéo thực hiện năm 2002 đánh giá hiệu quả phục hồi thể dịch của nước dừa tươi, nước uống thể thao chứa carbohydrate - điện giải và nước lọc ^[6]. Thử nghiệm theo dõi 8 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 22,4 tuổi) vận động trong môi trường nhiệt độ 31,1 độ C đến khi mất khoảng 2,78% trọng lượng cơ thể ^[6]. Sau đó, các tình nguyện viên được cho uống lượng dịch bằng 120% thể tích dịch đã mất qua 3 lần uống trong 2 giờ nghỉ ngơi ^[6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phục hồi trọng lượng cơ thể đạt 75% ở nhóm dùng nước dừa, 73% ở nhóm uống nước lọc và 80% ở nhóm dùng đồ uống thể thao, không có sự khác biệt mang tính ý nghĩa thống kê giữa các nhóm ^[6]. Chỉ số bù nước (rehydration index) giữa ba loại đồ uống cũng tương đương nhau ^[6].

Năm 2012, các nhà nghiên cứu tiếp tục ghi nhận kết quả từ một nghiên cứu chéo khác thực hiện trên 6 nam và 5 nữ ^[2]. Các đối tượng tham gia được gây mất nước khoảng 2% trọng lượng cơ thể trong phòng thí nghiệm, sau đó uống bù dịch bằng nước dừa tươi, nước thể thao hoặc nước lọc với thể tích bằng 120% lượng dịch mất ^[2]. Kết quả theo dõi lượng nước tiểu và mức độ giữ nước trong 3 giờ sau đó cho thấy nước dừa và đồ uống thể thao cho hiệu quả giữ nước tương đương nhau, đồng thời tốt hơn nước lọc ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu tổng hợp năm 2019 cũng chỉ ra rằng ở mức mất nước khoảng 2,8% trọng lượng cơ thể do vận động trong môi trường nhiệt độ 31 độ C, tỷ lệ phục hồi trọng lượng, chỉ số bù nước, thể tích máu, nồng độ điện giải huyết thanh và áp lực thẩm thấu không có sự khác biệt đáng kể giữa nước dừa và đồ uống điện giải công nghiệp ^[7].

Đối với tình trạng mất nước qua đường tiêu hóa, báo cáo năm 1992 ghi nhận nước dừa non có thể dùng kết hợp cùng dinh dưỡng sớm để làm giải pháp bù dịch đường uống tại nhà cho trẻ suy dinh dưỡng nhẹ bị tiêu chảy mức độ nhẹ ^[4]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu lưu ý nước dừa không phải là dung dịch có tỷ lệ điện giải cân đối ^[4].

Rủi ro tăng kali máu và bài học lâm sàng

Dù hỗ trợ cung cấp dịch tốt, lượng kali lớn trong nước dừa trở thành gánh nặng nguy hiểm nếu cơ quan bài tiết gặp trục trặc [1, 2]. Ở người khỏe mạnh, nhu cầu kali hàng ngày được khuyến nghị vào khoảng 4,7 g ^[5]. Thận đảm nhận vai trò đào thải lượng ion thừa để duy trì kali máu ổn định, nhưng cơ chế này sẽ sụp đổ khi chức năng thận suy giảm [1, 8].

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2018 đã cảnh báo biến chứng liệt mềm tăng dần cấp tính do tăng kali máu nghiêm trọng sau khi uống nước dừa ^[5]. Bệnh nhân trong báo cáo có thói quen uống nhiều nước dừa King coconut trong thời gian ngắn, đồng thời đang sử dụng các thuốc điều trị huyết áp gồm thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARB) và spironolactone ^[5]. Tình trạng bệnh thận mạn do biến chứng đái tháo đường chỉ được phát hiện sau khi nhập viện cấp cứu ^[5].

Lượng kali nạp vào đột ngột từ nước dừa kết hợp với các yếu tố nguy cơ có sẵn đã thúc đẩy kali máu tăng vọt, gây biến chứng rối loạn nhịp tim nguy hiểm đe dọa tính mạng và yếu liệt cơ tứ chi tiến triển nhanh trong vài giờ, biểu hiện lâm sàng giống hội chứng Guillain-Barre ^[5]. Sau 3 ngày cấp cứu kiểm soát rối loạn nhịp tim và đưa nồng độ kali về mức ổn định, tình trạng yếu liệt chi của bệnh nhân mới hồi phục hoàn toàn ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước dừa hạ sốt

Nhiều người lầm tưởng nước dừa có thể dùng thay thế hoàn toàn cho dung dịch oresol trong mọi trường hợp sốt cao mất nước. Thực tế, thành phần dịch truyền hay oresol được thiết kế với tỷ lệ natri và glucose tối ưu nhằm tận dụng cơ chế đồng vận chuyển tại ruột màng đáy non. Nước dừa chứa quá nhiều kali nhưng lại thiếu hụt lượng natri cần thiết để bù đắp các tổn thất do mất mồ hôi nhiều hoặc mất dịch tiêu hóa nặng [2, 3].

Một quan niệm sai lầm khác là xem nước dừa hoàn toàn lành tính vì là đồ uống tự nhiên. Lượng kali 600 mg trong mỗi 240 ml có thể không gây ảnh hưởng lớn tới người có hệ bài tiết bình thường, nhưng việc uống dồn dập nhiều lít nước dừa mỗi ngày khi cơ thể đang suy yếu, mệt mỏi vì sốt có thể tạo áp lực lọc rất lớn cho thận ^[5].

Nhóm người cần thận trọng

Người bị suy giảm chức năng thận hoặc mắc bệnh thận mạn tính tuyệt đối không được tự ý dùng nước dừa để bù dịch khi sốt cao [1, 2, 8]. Tăng kali máu thường xuyên xuất hiện trên bệnh nhân thận mạn và có thể chuyển biến thành tình trạng cấp tính đe dọa tính mạng nếu tiếp tục nạp nguồn khoáng này từ thực phẩm ^[8].

Người đang điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp bằng nhóm thuốc ức chế hệ renin-angiotensin (như thuốc chẹn thụ thể angiotensin) hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone cần hạn chế tối đa [1, 8]. Các loại thuốc này làm giảm khả năng đào thải kali của thận, khiến nguy cơ quá tải khoáng chất tăng lên gấp nhiều lần [1, 8].

Ngoài ra, trường hợp mất nước nặng, người bệnh tả hoặc mất dịch ồ ạt không được sử dụng nước dừa làm giải pháp bù nước chính ^[4].

Cách dùng nước dừa hợp lý khi sốt

Đối với người có sức khỏe bình thường, không mắc bệnh lý thận và không dùng thuốc tim mạch, nước dừa có thể được sử dụng như một nguồn bổ sung nước phụ trợ.

• Lượng dùng: Chỉ nên uống ở mức vừa phải, khoảng 1 ly nhỏ (200 - 250 ml) mỗi ngày, không uống liên tục nhiều quả trong thời gian ngắn.
• Thời điểm: Uống cách bữa ăn chính, nhấp từng ngụm nhỏ khi cơ thể có cảm giác khát hoặc sốt nhẹ toát mồ hôi.
• Kết hợp: Nếu sốt cao mất nước nhiều, ưu tiên hàng đầu vẫn là sử dụng dung dịch bù nước và điện giải oresol được pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn y tế. Nước dừa chỉ nên đóng vai trò là nước uống giải khát bổ sung dưỡng chất, uống xen kẽ cùng nước lọc.

Bù đủ nước khi sốt cao là nguyên tắc quan trọng để hỗ trợ cơ thể hồi phục. Nước dừa tươi mang lại giá trị giải khát và cung cấp một phần khoáng chất tự nhiên, nhưng không thể thay thế dung dịch y tế chuyên dụng. Người có bệnh lý nền về thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh biến chứng tăng kali máu nguy hiểm.