Nước ép bí đao trị mụn: Tác dụng thanh nhiệt có căn cứ không?

Nhiều người có thói quen uống nước ép bí đao mỗi ngày với hy vọng "thanh nhiệt, giải độc" và làm sạch các nốt mụn trứng cá cứng đầu trên mặt. Mẹo dân gian này được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội như một biện pháp tự nhiên, rẻ tiền và an toàn tuyệt đối cho làn da.

Tuy nhiên, câu trả lời thẳng thắn từ y học bằng chứng là: hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh nước ép bí đao có thể điều trị hoặc chữa khỏi mụn trứng cá. Những tác dụng thanh nhiệt theo kinh nghiệm dân gian chỉ mới dừng lại ở một số đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa được ghi nhận trên động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm.

Hiểu đúng về khái niệm "thanh nhiệt" trong điều trị mụn

Trong y học cổ truyền, quả bí đao từ lâu đã được ghi nhận với công dụng hỗ trợ hạ huyết áp và giảm các phản ứng viêm ^[1]. Thuật ngữ "thanh nhiệt" thường được người dân hiểu nôm na là làm mát cơ thể, giải trừ độc tố tích tụ gây nóng trong và phát tác thành mụn nhọt ngoài da.

Dưới lăng kính của y học hiện đại, cơ chế hình thành mụn trứng cá liên quan mật thiết đến sự tăng tiết bã nhờn, bít tắc lỗ chân lông, sự phát triển của vi khuẩn và phản ứng viêm tại chỗ. Trạng thái "nóng trong" mà dân gian mô tả thường tương ứng với phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp hoặc tình trạng rối loạn chuyển hóa do chế độ ăn nhiều dầu mỡ, nhiều đường tinh luyện.

Chế độ ăn nhiều đường và chất béo bão hòa có thể làm tăng các chỉ số mỡ máu và đường huyết, gián tiếp kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh mẽ hơn. Việc bổ sung các loại rau củ thanh đạm như bí đao mang lại cảm giác nhẹ nhõm cho hệ tiêu hóa, nhưng đó không phải là một liệu pháp đặc trị mụn có cơ chế tiêu diệt vi khuẩn hay bình thường hóa lớp sừng nang lông.

Chiết xuất vỏ bí đao tác động thế nào đến chuyển hóa mỡ và đường?

Mối liên hệ giữa chế độ ăn nhiều chất béo với các rối loạn chuyển hóa trong cơ thể là vấn đề sức khỏe phổ biến. Vỏ quả bí đao trong y học cổ truyền từng được sử dụng để phòng ngừa và kiểm soát các bệnh rối loạn chuyển hóa như tăng lipid máu, tăng đường huyết, béo phì và bệnh tim mạch ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm chứng tác động của chiết xuất vỏ bí đao trên chuột béo phì C57BL/6 do chế độ ăn nhiều chất béo ^[2]. Nghiên cứu gồm hai thử nghiệm riêng biệt: thử nghiệm phòng ngừa và thử nghiệm điều trị ^[2].

Trong thử nghiệm phòng ngừa, chiết xuất vỏ bí đao đã ngăn chặn sự tăng cân, đồng thời làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần (TC), cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-c), hàm lượng triglyceride (TG) và cholesterol toàn phần trong gan, cũng như giảm đường huyết lúc đói ở những con chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo ^[2].

Trong thử nghiệm điều trị kéo dài hai tuần trên những con chuột đã bị gây béo phì, việc sử dụng chiết xuất vỏ bí đao giúp làm giảm nồng độ triglyceride trong huyết thanh và gan, hạ đường huyết lúc đói và cải thiện khả năng dung nạp glucose ^[2]. Phân tích biểu hiện gen cho thấy chiết xuất này ức chế hoạt tính phiên mã của thụ thể PPARgamma, làm giảm lượng mRNA của thụ thể này cùng các gen đích, đồng thời làm giảm biểu hiện của enzyme HMG-CoA reductase (HMGCR) trong gan chuột ^[2].

Các phát hiện này cho thấy chiết xuất từ vỏ bí đao có tiềm năng hỗ trợ điều hòa mỡ máu và đường huyết ở chuột ăn nhiều dầu mỡ ^[2]. Mặc dù rối loạn chuyển hóa mỡ và đường có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tổng thể, kết quả này được thực hiện trên chuột và không thể xem là bằng chứng trực tiếp cho thấy uống nước ép bí đao sẽ làm giảm tiết bã nhờn hay hết mụn ở người.

Khả năng chống oxy hóa của các bộ phận trong quả bí đao

Quá trình oxy hóa lipid và sự xuất hiện của các gốc tự do là một trong những yếu tố thúc đẩy phản ứng viêm tại các nang lông bị bít tắc. Do đó, hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên của thực phẩm thường được kỳ vọng sẽ hỗ trợ làm dịu các tổn thương viêm trên cơ thể.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2004 đã khảo sát khả năng chống oxy hóa và ức chế enzyme chuyển đổi angiotensin (ACE) từ các bộ phận khác nhau của quả bí đao gồm thịt quả, ruột quả, hạt và vỏ theo các phương pháp chiết xuất khác nhau ^[1]. Kết quả cho thấy khối lượng tươi cần thiết để đạt mức ức chế 50% quá trình oxy hóa axit linoleic ở dịch chiết tươi cao hơn so với các phương pháp chiết xuất khác ^[1].

Đáng chú ý, hạt bí đao có khối lượng tươi cần thiết để đạt 50% mức ức chế thấp nhất trong các bộ phận ^[1]. Hạt bí đao cũng ghi nhận tỷ lệ oxy hóa lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) do ion đồng gây ra ở mức thấp nhất và mức ức chế hoạt tính ACE thấp nhất trong tất cả các phần được kiểm tra ^[1].

Các nhà nghiên cứu giải thích rằng hoạt tính chống oxy hóa vượt trội của hạt bí đao có thể bắt nguồn từ hàm lượng hợp chất phenolic tổng số cao hơn và hoạt tính của enzyme superoxide dismutase dồi dào ^[1]. Những đặc tính này được đánh giá là có thể mang lại tác dụng bảo vệ trước các bệnh tim mạch và ung thư trong thử nghiệm sinh hóa ^[1]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ thực hiện trong ống nghiệm và tập trung vào các chỉ số tim mạch, hoàn toàn không đánh giá tác động trên tổn thương mụn trứng cá ở người.

Tác động của chiết xuất bí đao trên tế bào da trong ống nghiệm

Bên cạnh việc uống, nhiều người còn dùng nước bí đao thoa trực tiếp lên da để làm dịu các nốt mụn viêm sưng. Các dữ liệu khoa học về tác động của bí đao trực tiếp trên tế bào biểu bì da người hiện còn rất hạn chế.

Một nghiên cứu năm 2020 đã phát triển dạng hydrogel chứa các hạt nano chiết xuất ớt kết hợp với chiết xuất quả bí đao nhằm mục đích dẫn truyền hoạt chất capsaicin qua da ^[3]. Trong nghiên cứu này, chiết xuất bí đao được đưa vào công thức nhằm mục đích giảm độc tính tế bào của capsaicin đối với dòng tế bào sừng người HaCaT ^[3].

Hệ hydrogel chứa các hạt nano chiết xuất ớt và chiết xuất quả bí đao được bào chế bằng chất tạo gel Carbopol 940, đạt độ pH ổn định trong khoảng từ 5,58 đến 6,05 ^[3]. Tốc độ thẩm thấu của capsaicin từ hydrogel qua da được xác định là 7,96 microgam trên mỗi centimet vuông trong một giờ ^[3].

Kết quả thử nghiệm độc tính tế bào bằng phương pháp MTT cho thấy tỷ lệ sống của tế bào tăng lên đáng kể khi các tế bào sừng HaCaT được ủ cùng các hạt nano chiết xuất ớt có phối hợp chiết xuất bí đao, so với khi chỉ tiếp xúc với hạt nano ớt đơn độc ^[3]. Thử nghiệm này bước đầu chứng minh chiết xuất bí đao có khả năng bảo vệ tế bào da trước độc tính của hoạt chất kích ứng trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[3]. Dẫu vậy, đây là thử nghiệm trên dòng tế bào biệt hóa trong ống nghiệm, không đại diện cho phản ứng phức tạp của làn da đang bị nhiễm khuẩn và viêm mụn thực tế.

Khoảng cách từ nghiên cứu ống nghiệm đến việc trị mụn thực tế

Nhìn nhận một cách khách quan, các nghiên cứu khoa học hiện có chỉ ra rằng bí đao chứa các hoạt chất thực vật có lợi cho sức khỏe chuyển hóa và chống oxy hóa ^[2], ^[1]. Tuy nhiên, khoảng cách từ các dữ liệu này đến việc kết luận "uống nước ép bí đao trị sạch mụn" là rất lớn.

Thứ nhất, đối tượng thử nghiệm hoàn toàn khác biệt. Dữ liệu hạ mỡ máu và giảm đường huyết được ghi nhận trên chuột C57BL/6 ^[2]; dữ liệu chống oxy hóa được đo lường trong ống nghiệm sinh hóa ^[1]; và khả năng bảo vệ tế bào chỉ được thử nghiệm trên dòng tế bào sừng HaCaT trong phòng thí nghiệm ^[3]. Hiện chưa có nghiên cứu nào được tiến hành trên nhóm người bệnh mắc mụn trứng cá.

Thứ hai, bộ phận và dạng bào chế được sử dụng trong nghiên cứu không đồng nhất với nước ép bí đao tự làm tại nhà. Nghiên cứu chuyển hóa sử dụng chiết xuất cô đặc từ vỏ quả bí đao ^[2], trong khi bộ phận có hoạt tính chống oxy hóa cao nhất lại là hạt bí đao ^[1]. Khi người dân tự làm nước ép bí đao tại nhà, đa phần đều gọt bỏ sạch vỏ và nạo bỏ hạt, chỉ ép lấy phần thịt quả - vốn là phần có hoạt tính chống oxy hóa thấp hơn trong thử nghiệm ^[1].

Thứ ba, cơ chế tác động lên mụn chưa được chứng minh. Nước ép bí đao không chứa các hoạt chất có khả năng gom cồi mụn, tiêu sừng hay ức chế vi khuẩn kỵ khí gây mụn. Do đó, việc xem nước ép bí đao là bài thuốc đặc trị mụn trứng cá là nhận định thiếu cơ sở y học.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước ép bí đao

Hiểu lầm lớn nhất là xem nước ép bí đao như một biện pháp "thải độc" cấp tốc, càng uống nhiều mụn càng nhanh hết. Thực tế, cơ thể con người xử lý các chất chuyển hóa thông qua gan, thận và đường tiêu hóa chứ không phụ thuộc vào một loại nước ép đơn lẻ nào. Việc uống quá mức có thể gây rối loạn tiêu hóa do hệ đường ruột phải tiếp nhận lượng lớn chất xơ và dịch lỏng đột ngột.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là tự ý thoa nước ép bí đao tươi trực tiếp lên các nốt mụn đang sưng tấy hoặc có vết thương hở. Mặc dù chiết xuất bí đao tinh chế trong công thức hydrogel có thể hỗ trợ khả năng sống của tế bào sừng trước chất kích ứng trong ống nghiệm ^[3], nước ép tươi tại nhà không được vô trùng. Việc đắp nước ép tươi lên da có thể mang theo vi khuẩn, bụi bẩn, làm tăng nguy cơ bội nhiễm và khiến tình trạng viêm trở nên trầm trọng hơn.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước bí đao thì có thể thoải mái ăn đồ ngọt, thức ăn nhanh nhiều dầu mỡ. Thử nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất vỏ bí đao giúp hạn chế các rối loạn chuyển hóa do ăn nhiều chất béo ^[2], nhưng điều này không có nghĩa là nước ép bí đao có thể vô hiệu hóa toàn bộ tác hại từ chế độ ăn kém lành mạnh ở người.

Ai nên thận trọng khi dùng nước ép bí đao?

Bí đao là thực phẩm lành tính khi dùng trong bữa ăn gia đình, nhưng khi sử dụng dạng nước ép đậm đặc thường xuyên, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với việc uống nước ép bí đao đậm đặc hàng ngày; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên mô hình động vật và tế bào ^[2], ^[3]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng nước ép bí đao thay thế nước lọc.

Những người có cơ địa tỳ vị hư hàn, hay bị lạnh bụng, đầy hơi, tiêu chảy mạn tính nên hạn chế uống nước bí đao sống vì tính mát của loại quả này có thể làm tăng các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa.

Người đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây y, đặc biệt là thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc hạ đường huyết, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng nước bí đao thường xuyên. Chiết xuất bí đao đã được ghi nhận có khả năng ức chế enzyme ACE ^[1] và làm hạ đường huyết ở chuột ^[2], do đó việc dùng lượng lớn cùng lúc với thuốc điều trị có thể tiềm ẩn tương tác ngoài ý muốn.

Cách sử dụng bí đao an toàn và chăm sóc da khoa học

Bí đao vẫn là một loại thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp nước và khoáng chất tốt cho sức khỏe tổng thể nếu được sử dụng đúng cách:

• Lượng dùng hợp lý: Chỉ nên sử dụng nước ép bí đao như một thức uống giải khát bổ sung với lượng vừa phải, không nên dùng liên tục nhiều lít mỗi ngày thay cho nước lọc thông thường.
• Chế biến vệ sinh: Cần rửa sạch, gọt bỏ vỏ ngoài nếu lo ngại tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, và nên chần sơ hoặc nấu chín trước khi ép lấy nước để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm cho đường tiêu hóa.
• Tuyệt đối không bôi lên da: Tránh tự ý đắp dịch ép bí đao tươi lên vùng da đang bị mụn viêm loét. Mọi can thiệp bôi ngoài da cần sử dụng các sản phẩm y tế đã qua kiểm định vô trùng.
• Xây dựng thực đơn cân bằng: Thay vì phụ thuộc vào một loại thức uống, nên duy trì chế độ ăn giảm bớt đường tinh luyện, hạn chế mỡ động vật và thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ.

Uống nước ép bí đao có thể xem là một phần của lối sống thanh đạm, giúp bổ sung nước cho cơ thể nhưng không phải là phương pháp chữa mụn trứng cá. Người có tình trạng mụn viêm kéo dài nên đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.