Nhiều người có thói quen ăn nhiều cà chua mỗi ngày vì muốn bổ sung dưỡng chất, hỗ trợ giảm cân hoặc làm đẹp da. Tuy nhiên, sau một thời gian, không ít người bất ngờ phát hiện lòng bàn tay, bàn chân hoặc vùng da mặt dần ngả sang màu vàng cam và lo lắng bản thân mắc bệnh gan.
Thực tế, hiện tượng da ngả vàng cam do ăn nhiều cà chua là tình trạng hoàn toàn vô hại và lành tính, không gây nguy hiểm cho tính mạng hay phá hủy tế bào gan [1]. Tình trạng này bắt nguồn từ sự tích tụ tạm thời của các vi chất sắc tố tự nhiên dưới biểu bì và sẽ tự biến mất sau khi bạn điều chỉnh chế độ ăn hợp lý [2], [3].
Hiện tượng da đổi màu vàng cam sau khi ăn nhiều cà chua
Trong chế độ ăn uống hiện đại, các hợp chất carotenoid trong rau củ được quan tâm nhờ hoạt tính chống oxy hóa và khả năng hỗ trợ phòng ngừa ung thư đường tiêu hóa [4]. Thói quen áp dụng chế độ ăn kiêng giảm cân hoặc ăn chay thuần thực vật cũng thúc đẩy mức tiêu thụ lớn các loại rau củ quả chứa dồi dào dưỡng chất này [4].
Tuy nhiên, việc dung nạp quá mức thực phẩm giàu sắc tố có thể dẫn tới sự biến đổi màu da sang sắc vàng hoặc cam [4]. Khi ăn một lượng rất lớn cà chua trong thời gian kéo dài, hàm lượng lycopene – một sắc tố carotenoid đậm đặc trong loại quả này – sẽ tích lũy và dẫn đến tình trạng da đổi màu gọi là lycopenemia [4], [1].
Hiện tượng này cũng tương tự như carotenemia (chứng tăng caroten máu) thường gặp khi ăn quá nhiều cà rốt, bí ngô hoặc đu đủ [1], [5]. Dù màu sắc biến đổi bên ngoài có thể khiến người mắc hoang mang, cơ thể hoàn toàn không gặp phải bất kỳ tổn thương thực thể nào từ việc lắng đọng đơn thuần này [1], [5].
Bản chất vô hại: Vì sao sắc tố lại đọng dưới da?
Để hiểu vì sao cà chua lại làm đổi màu da, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý các phân tử carotenoid khi hấp thu từ đường ruột. Khi lượng dưỡng chất đưa vào cơ thể vượt quá nhu cầu tiêu thụ và chuyển hóa, lượng sắc tố dư thừa sẽ phân tán vào tuần hoàn máu và bắt đầu lắng đọng [5], [6].
Vị trí tích tụ sắc tố chủ yếu là lớp sừng (stratum corneum) nằm ở tầng ngoài cùng của thượng bì [5]. Do đặc điểm giải phẫu, lớp sừng ở lòng bàn tay và lòng bàn chân dày hơn nhiều so với các vùng khác trên cơ thể [7]. Chính vì vậy, màu vàng cam thường hiện rõ và đậm nhất ở các vị trí này [2], [7].
Nhiều người lo sợ rằng việc dung nạp ồ ạt sắc tố tiền vitamin A sẽ dẫn tới ngộ độc vi chất. Khoa học đã xác nhận tình trạng ngộ độc vitamin A không xảy ra khi ăn quá nhiều thực phẩm chứa carotene, bởi vì quá trình cơ thể chuyển đổi carotene thành vitamin A diễn ra rất chậm [1]. Sự chậm trễ tự nhiên này vừa giúp bảo vệ cơ thể khỏi hiện tượng quá liều vitamin A, vừa khiến các sắc tố chưa chuyển hóa tích tụ dần lại dưới da [7].
Bằng chứng khoa học: Các ghi nhận thực tế từ nghiên cứu
Các tài liệu y khoa từ lâu đã ghi nhận tình trạng vàng da do thực phẩm ở nhiều độ tuổi khác nhau với các kịch bản sử dụng thực phẩm đa dạng. Nhận thức đúng về các trường hợp này giúp ngăn ngừa việc hoảng loạn hay phải làm các thủ thuật thăm dò xâm lấn không cần thiết [1], [6].
Năm 2013, các bác sĩ đã báo cáo trường hợp một phụ nữ 69 tuổi có tiền sử ung thư vú đến khám vì xuất hiện sắc tố vàng cam ở da, biểu hiện rõ nhất ở lòng bàn tay và lòng bàn chân [2]. Xét nghiệm thường quy cho thấy người bệnh không bị thiếu máu tán huyết, không có rối loạn gan mật, không mắc hội chứng thận hư, suy giáp hay đái tháo đường [2]. Khai thác tiền sử dinh dưỡng cho thấy bà đã ăn quá nhiều đu đủ và cà chua chứa beta-carotene cùng lycopene [2]. Sau khi điều chỉnh chế độ ăn, màu da của bệnh nhân đã cải thiện rõ rệt sau khoảng 2 tháng [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1981 nhấn mạnh rằng chứng tăng sắc tố da do ăn uống là một tình trạng lành tính thường gặp nhưng ít khi được mô tả kỹ trong các sách giáo khoa nhi khoa tiêu chuẩn [1]. Nghiên cứu chỉ ra việc tiêu thụ lượng lớn cà chua gây ra hiện tượng lycopenemia tương tự chứng carotenemia do cà rốt [1]. Các tác giả ghi nhận nhiều trẻ sơ sinh bị đổi màu da do cha mẹ cho ăn dặm quá nhiều bột cà rốt đóng hộp mà không hề hay biết [1].
Năm 2019, một ca lâm sàng khác ghi nhận nam bệnh nhân 43 tuổi nhập viện phẫu thuật dạ dày, xuất hiện sắc tố vàng cam ở mu bàn tay, lòng bàn tay, lòng bàn chân và nách suốt nhiều tuần [5]. Bệnh nhân hoàn toàn không bị ngứa da, nước tiểu không sẫm màu và phân không bạc màu [5]. Khám mắt cho thấy củng mạc mắt hoàn toàn trắng sạch và các chỉ số chức năng gan hoàn toàn bình thường [5]. Qua khai thác chế độ ăn, bệnh nhân cho biết trong suốt 6 tháng trước đó chỉ ăn chủ yếu là xoài và đu đủ [5].
Không chỉ quả màu đỏ hoặc cam, các loại rau màu xanh cũng có thể dẫn đến hiện tượng tương tự. Một báo cáo năm 2004 mô tả một bé gái 8 tháng tuổi bị vàng da do ăn quá nhiều bột đậu que đóng hộp dành cho trẻ em [6]. Một nghiên cứu tổng quan năm 2003 cũng khẳng định carotenemia là tình trạng lành tính phổ biến ở trẻ em, không để lại di chứng nghiêm trọng và màu da sẽ tự trở lại bình thường khi thay đổi khẩu phần [3].
Năm 2016, một nghiên cứu ghi nhận thêm trường hợp phụ nữ 68 tuổi bị đổi màu da lòng bàn tay và bàn chân sang đỏ cam do ăn tới 1 kg quả hồng mỗi ngày [7]. Tình trạng này cũng biến mất hoàn toàn sau khi bà từ bỏ thói quen ăn uống đó [7]. Ngoài ra, việc dùng thực phẩm chức năng bổ sung carotene đường uống quá mức cũng từng được ghi nhận gây đổi màu da ở một phụ nữ 66 tuổi [7].
Cách phân biệt nhanh giữa vàng da ăn uống và bệnh lý gan
Mối bận tâm lớn nhất của hầu hết mọi người khi thấy da ngả vàng là nguy cơ tổn thương gan mật. Trên thực tế, có những dấu hiệu lâm sàng rất trực quan và chuẩn xác để phân biệt giữa tích tụ sắc tố từ rau củ và vàng da bệnh lý [1], [5].
Điểm then chốt quan trọng nhất là màu sắc của mắt và niêm mạc miệng. Trong chứng tích tụ sắc tố do ăn uống như lycopenemia hay carotenemia, lòng trắng của mắt (củng mạc) và niêm mạc trong khoang miệng hoàn toàn không bị đổi màu vàng [2], [1], [5]. Ngược lại, ở người mắc bệnh gan mật, chất bilirubin tích tụ trong máu sẽ nhuộm vàng củng mạc mắt và niêm mạc miệng rất sớm.
Bên cạnh mắt, các triệu chứng đi kèm của hệ tiêu hóa và bài tiết cũng hoàn toàn khác nhau. Người bị đổi màu da do ăn cà chua hay rau củ vẫn giữ được nước tiểu trong hoặc có màu vàng bình thường, phân có màu sắc tự nhiên và cơ thể không hề ngứa ngáy [5]. Khi gan hoặc đường mật bị tổn thương thực thể, bệnh nhân thường kèm theo nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, phân bạc màu và ngứa ngáy dữ dội do ứ đọng muối mật dưới da [5].
Các kết quả xét nghiệm sinh hóa máu ở người vàng da do ăn uống đều cho thấy men gan, sắc tố mật, chức năng đông máu và protein huyết tương hoàn toàn nằm trong giới hạn bình thường [2], [5]. Do đó, chỉ cần kiểm tra lâm sàng cẩn thận là bác sĩ có thể loại trừ được bệnh lý gan, tránh cho người bệnh phải thực hiện nhiều xét nghiệm đắt đỏ và không cần thiết [1], [5], [6].
Những hiểu lầm phổ biến về tình trạng vàng da do thực phẩm
Hiểu lầm phổ biến hàng đầu là cho rằng da đã ngả vàng thì gan ắt hẳn đang bị nhiễm độc hoặc suy giảm chức năng thanh lọc. Như các nghiên cứu đã chứng minh, cà chua hay các loại quả giàu carotenoid không hề gây hại cho tế bào gan [1], [5]. Sự đổi màu chỉ là hệ quả cơ học thuần túy của việc lượng sắc tố tự nhiên nạp vào vượt quá khả năng phân giải tức thời của mô mỡ dưới da [5], [7].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng tình trạng vàng da này sẽ gây biến chứng lâu dài nếu không dùng thuốc giải độc. Y văn khẳng định chứng vàng da do carotene hay lycopene không gây ra di chứng nghiêm trọng nào cho sức khỏe [3]. Bạn không cần phải uống bất kỳ loại thuốc hay áp dụng liệu pháp thải độc phức tạp nào để tẩy sạch sắc tố này [5], [3].
Nhiều người cũng tin rằng ngay sau khi ngừng ăn cà chua, da sẽ trắng sáng trở lại sau vài ngày. Đây là kỳ vọng sai thực tế, bởi vì lượng sắc tố đã lắng đọng sâu trong lớp sừng cần một chu kỳ thay thế tế bào da tự nhiên để bong tróc dần [5], [7]. Việc đào thải và phục hồi màu da bình thường thường đòi hỏi một khoảng thời gian kiên trì kéo dài nhiều tuần [2], [7].
Những trường hợp cần thận trọng và loại trừ nguyên nhân khác
Mặc dù phần lớn các ca vàng da lòng bàn tay bàn chân xuất phát từ thói quen ăn uống, hiện tượng tăng sắc tố carotenoid trong máu đôi khi có thể đi kèm một số bệnh lý chuyển hóa nền [1], [6]. Điều quan trọng cần lưu ý là bản thân việc ăn rau củ không gây ra các bệnh này, nhưng các bệnh này có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa sắc tố trong cơ thể [1].
Các tình trạng chuyển hóa có thể liên quan đến hiện tượng tăng caroten máu bao gồm suy giáp, đái tháo đường, chán ăn tâm thần, bệnh lý gan thận hoặc yếu tố di truyền [1], [5], [6]. Chẳng hạn, ở người mắc bệnh đái tháo đường, nồng độ carotene trong huyết thanh thường ở mức cao, tuy nhiên chỉ có khoảng 10% bệnh nhân biểu hiện đổi màu vàng ở da [8]. Hiện tượng này từng được đặt tên là "xanthosis diabetica" từ năm 1904, biểu hiện rõ ở rãnh mũi má, lòng bàn tay và lòng bàn chân [8].
Năm 2013, một ca lâm sàng ghi nhận nam bệnh nhân 41 tuổi mắc đái tháo đường không kiểm soát tốt đường huyết đã bị vàng lòng bàn tay và bàn chân suốt 1 tháng dù không hề ăn thực phẩm giàu carotenoid [8]. Sau khi người bệnh kiểm soát tốt đường huyết, màu da đã cải thiện rõ rệt [8]. Nguyên nhân carotenemia ở người đái tháo đường có thể liên quan đến chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, rối loạn mỡ máu hoặc sự suy giảm khả năng chuyển hóa carotene thành vitamin A tại gan [8].
Phụ nữ mang thai hoặc những người đang có bệnh nền mạn tính nếu thấy da đổi màu cũng cần được bác sĩ đánh giá để loại trừ các rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn [5]. Với trẻ nhỏ, các bậc phụ huynh cần lưu ý không nên lạm dụng quá mức một loại củ quả duy nhất khi nấu bột hay cháo ăn dặm [1], [6].
Lời khuyên thực tế để da trở lại màu sắc bình thường
Khi phát hiện lòng bàn tay hoặc bàn chân ngả vàng do ăn quá nhiều cà chua, giải pháp duy nhất và hiệu quả nhất là tạm thời điều chỉnh lại thực đơn hàng ngày [2], [3]. Bạn không cần phải loại bỏ vĩnh viễn cà chua khỏi khẩu phần vì đây vẫn là nguồn thực phẩm dồi dào dinh dưỡng và chất chống oxy hóa [4].
Bước đầu tiên là cắt giảm lượng cà chua tiêu thụ xuống mức vừa phải, đồng thời tạm ngưng các loại quả và rau củ có hàm lượng sắc tố đỏ, cam, vàng đậm khác như đu đủ, cà rốt, bí đỏ hoặc quả hồng [2], [7]. Nếu đang dùng các loại thực phẩm bổ sung vi chất chứa carotene, bạn nên rà soát lại liều dùng và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng [7].
Bạn cần chuẩn bị tâm lý kiên nhẫn vì màu da không thể thay đổi chỉ sau một đêm. Theo ghi nhận lâm sàng, tình trạng biến đổi màu da thường sẽ mờ dần và hồi phục hoàn toàn sau khoảng 2 tháng kể từ khi thiết lập lại chế độ ăn cân bằng [2], [7]. Bạn nên kết hợp uống đủ nước, ăn đa dạng các nhóm thực phẩm và duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú.
Nếu bạn nhận thấy lòng trắng của mắt ngả vàng, nước tiểu có màu sẫm bất thường, phân nhạt màu, cơ thể mệt mỏi ngứa ngáy hoặc da không cải thiện sau nhiều tháng giảm ăn cà chua, hãy đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám [2], [5]. Bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm chức năng gan mật và chuyển hóa cần thiết để xác định chính xác nguyên nhân [2], [5].
Ăn nhiều cà chua bị vàng da thực chất chỉ là hiện tượng tích tụ sắc tố ngoài da lành tính, không đe dọa đến sức khỏe và không phải là bệnh lý viêm gan nguy hiểm [4], [1]. Bằng cách quan sát kỹ màu mắt, lắng nghe cơ thể và duy trì khẩu phần ăn uống cân bằng, đa dạng, bạn hoàn toàn có thể yên tâm tận hưởng những lợi ích dinh dưỡng tuyệt vời từ cà chua mà không lo biến đổi màu da.
