Nước ép củ dền giúp hạ áp nhanh: Uống bao nhiêu là đủ?

Nhiều người có thói quen ép củ dền uống mỗi sáng với kỳ vọng kiểm soát chỉ số huyết áp tự nhiên. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn uống lượng bao nhiêu mỗi ngày mới thực sự mang lại tác dụng mà không lạm dụng.

Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy uống 250 mL nước ép củ dền mỗi ngày (chứa khoảng 5,5 mmol nitrat vô cơ) có thể giúp giảm huyết áp ở cả người khỏe mạnh và người tăng huyết áp ^{[1] [2]}. Tác dụng hạ áp xuất hiện nhanh sau 30 phút đến 3 giờ nhờ nitrat vô cơ chuyển hóa thành nitric oxide làm giãn mạch ^{[3] [2] [4]}. Dù vậy, hiệu quả này không kéo dài suốt 24 giờ từ một liều đơn và không thay thế được thuốc điều trị ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 hay người đang uống thuốc hạ áp ^{[5] [3] [6]}.

Cơ chế biến nitrat trong củ dền thành chất giãn mạch

Tăng huyết áp ảnh hưởng đến khoảng một tỷ người trên toàn cầu và là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh tim mạch ^{[3] [4]}. Ở người lớn tuổi, tình trạng này chủ yếu do tăng huyết áp tâm thu xuất phát từ quá trình tái cấu trúc mạch máu liên quan đến tuổi tác ^{[3] [2]}. Thành mạch lúc này bị xơ hóa với sự tích tụ collagen tăng lên và sợi elastin giảm đi, làm mạch máu cứng lại ^[2].

Củ dền và các loại rau lá xanh như rau chân vịt, xà lách chứa hàm lượng cao nitrat vô cơ tự nhiên ^{[2] [4] [7]}. Khi đi vào cơ thể, nitrat vô cơ đi qua vòng tuần hoàn ruột - nước bọt để chuyển hóa sinh học thành nitrit trong máu và mô ^{[1] [6]}. Quá trình biến đổi nitrat thành nitrit này phụ thuộc rất lớn vào hoạt động của enzyme khử nitrat từ các vi khuẩn có lợi trong khoang miệng ^[7].

Sau khi đi vào máu, nitrit tiếp tục chuyển đổi thành nitric oxide (NO) có hoạt tính sinh học ^{[3] [2] [7]}. Nitric oxide kích hoạt con đường enzyme guanylate cyclase hòa tan và làm tăng nồng độ cGMP (cyclic guanosine monophosphate) trong huyết tương ^{[1] [2]}. Sự gia tăng cGMP trực tiếp làm giãn cơ trơn thành mạch, cải thiện chức năng nội mô (lớp lót bên trong mạch máu), giảm độ cứng động mạch và từ đó hạ huyết áp ^{[1] [2]}.

Uống bao nhiêu nước ép củ dền là đủ và hiệu quả xuất hiện sau bao lâu?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo năm 2010 thực hiện trên những người tình nguyện khỏe mạnh nhằm đánh giá tác dụng phụ thuộc liều của nitrat ^[1]. Nghiên cứu chia nhóm dùng viên nang kali nitrat (liều 4 mmol so với 12 mmol ở 6 người; hoặc liều 24 mmol tương đương 1488 mg nitrat so với 24 mmol kali clorua ở 20 người) và nhóm dùng thực phẩm tự nhiên gồm 9 người uống 250 mL nước ép củ dền (chứa 5,5 mmol nitrat) so với 250 mL nước lọc ^[1]. Kết quả cho thấy cả viên uống và 250 mL nước ép củ dền đều làm tăng nitrit huyết tương, tăng cGMP và hạ huyết áp theo liều lượng ^[1]. Phân tích sâu hơn chỉ ra sự khác biệt giới tính: huyết áp giảm rõ ở nam giới (những người có huyết áp nền cao hơn và nitrit huyết tương thấp hơn), nhưng không giảm đáng kể ở nữ giới tiền mãn kinh ^[1].

Về tốc độ tác động ngắn hạn, một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2019 đã theo dõi 15 nam và nữ khỏe mạnh, huyết áp bình thường (tuổi từ 22 đến 40) ^[3]. Người tham gia uống nước ép củ dền chứa 6,5 đến 7,3 mmol nitrat hoặc nước ép giả dược đã loại bỏ nitrat (dưới 0,06 mmol), lặp lại quy trình đổi nhóm trong vòng 7 ngày ^[3]. Chỉ sau 30 phút uống, huyết áp tâm thu động mạch chủ (huyết áp trung tâm) giảm trung bình 5,2 mmHg (dao động từ 1,9 đến 8,5 mmHg) so với giả dược ^[3]. Ở thời điểm 60 phút, mức giảm này nhỏ hơn, trong khi huyết áp động mạch cánh tay và vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (cfPWV) hầu như không đổi ^[3]. Giới hạn của liều đơn này là tác dụng ngắn hạn, không duy trì được suốt 24 giờ theo dõi sau đó ^[3].

Các tổng quan năm 2015 cũng ghi nhận nhiều mức liều lượng hiệu quả khác nhau trên người khỏe mạnh và người bệnh ^[2]. Bổ sung natri nitrat liều 0,1 mmol trên mỗi kg cân nặng mỗi ngày (tương đương lượng nitrat có trong 150 đến 250 g rau giàu nitrat như củ dền, rau chân vịt, xà lách) giúp giảm huyết áp tâm trương ở người khỏe mạnh ^[2]. Một liều đơn 500 mL nước ép củ dền (chứa khoảng 45,0 mmol/L nitrat) cũng chứng minh tác dụng bảo vệ mạch máu và giãn mạch qua trung gian dòng chảy ^[2]. Đặc biệt, ở bệnh nhân tăng huyết áp, việc uống đều đặn 250 mL nước ép củ dền mỗi ngày trong 4 tuần giúp hạ huyết áp, đồng thời cải thiện chức năng nội mô và giảm độ cứng động mạch ^[2]. Ngoài ra, thử nghiệm trên chuột cho thấy nitrit trong nước uống (liều 50 mg/L) giúp giảm vận tốc sóng mạch động mạch chủ và phục hồi khả năng giãn mạch ở mạch máu lão hóa ^[2].

Tuy nhiên, không phải nghiên cứu nào trên người trẻ khỏe mạnh cũng cho kết quả hạ áp khi nghỉ ngơi ^[8]. Một nghiên cứu năm 2015 trên nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh sử dụng liều 800 mg nitrat không ghi nhận sự thay đổi huyết áp lúc nghỉ khi đo một lần duy nhất vào thời điểm 3 giờ sau uống, dù nitrit huyết tương tăng 1,6 lần ^[8]. Nhóm nghiên cứu giải thích việc chỉ đo một lần thay vì đo liên tục và mức biến thiên huyết áp tự nhiên hàng ngày có thể làm mờ kết quả ^[8]. Thực tế, mức giảm huyết áp lúc nghỉ sau khi uống cấp tính chất bổ sung nitrat ở người trẻ khỏe mạnh có huyết áp nền thấp thường khá nhỏ, chỉ khoảng 4,4 mmHg ở huyết áp tâm thu và 1,1 mmHg ở huyết áp tâm trương ^[8].

Hiệu quả khác biệt ở người lớn tuổi, thừa cân và bệnh lý mạch máu

Ở nhóm người lớn tuổi khỏe mạnh, một thử nghiệm ngẫu nhiên, đối chứng giả dược bắt chéo năm 2017 cho thấy uống nước ép củ dền giàu nitrat giúp giảm huyết áp động mạch trung bình, huyết áp tâm thu và tâm trương tại thời điểm 3 giờ sau uống ^[4]. Một nghiên cứu khác dùng nước ép củ dền trong 2,5 ngày cũng giúp giảm huyết áp ở người lớn tuổi khỏe mạnh ^[4].

Đối với nhóm nguy cơ cao hơn, dữ liệu tổng hợp năm 2016 và 2017 ghi nhận kết quả khả quan khi dùng đúng liều và thời gian ^{[5] [4]}. Ở bệnh nhân lớn tuổi, uống khoảng 10 mmol nitrat trong 2 ngày (với huyết áp nền 125/74 mmHg) giúp giảm 5 mmHg huyết áp tâm thu ^[5]. Ở người lớn tuổi thừa cân (huyết áp nền 135/77 mmHg), uống khoảng 5,5 mmol nitrat mỗi ngày trong 3 tuần giúp giảm 7 mmHg huyết áp tâm thu hàng ngày, dù huyết áp đo tại phòng khám lúc nghỉ hoặc huyết áp lưu động 24 giờ không giảm ^{[5] [4]}.

Ở bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên (PAD), một liều đơn 9,1 mmol nitrat giúp giảm 8 mmHg huyết áp tâm trương cả lúc nghỉ ngơi và khi tập thể dục, dù huyết áp tâm thu lúc đó không bị ảnh hưởng ^[5]. Đáng chú ý, tại thời điểm 2 phút sau khi phục hồi vận động, huyết áp tâm thu ở nhóm dùng nitrat thấp hơn tới 18 mmHg so với nhóm không dùng ^[5].

Những nhóm bệnh nhân không đáp ứng như kỳ vọng

Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng nước ép củ dền không mang lại hiệu quả hạ áp đồng nhất cho mọi đối tượng, đặc biệt ở người có bệnh nền phức tạp hoặc đang dùng thuốc ^{[5] [4] [6]}.

Thứ nhất là bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ^{[5] [4]}. Nghiên cứu theo dõi những bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 lớn tuổi uống nước ép củ dền chứa 7,5 mmol nitrat mỗi ngày trong 2 tuần (14 ngày) cho thấy không có sự sụt giảm nào về huyết áp lưu động 24 giờ, mặc dù nồng độ nitrit trong máu vẫn tăng đáng kể ^{[5] [4]}. Nguyên nhân được lý giải do người bệnh tiểu đường bị suy giảm phản ứng mạch máu và giảm nhạy cảm với nitric oxide ^[4]. Bên cạnh đó, nhóm bệnh nhân này có huyết áp nền khoảng 135/70 mmHg, đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh đi kèm và uống nước ép vào buổi tối thay vì buổi sáng ^[5].

Thứ hai là người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp ^[6]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2015 trên 27 nam và nữ đang điều trị tăng huyết áp đã so sánh việc uống nước ép củ dền giàu nitrat trong 1 tuần với nước ép đã loại bỏ nitrat ^[6]. Sau 1 tuần, nhóm uống củ dền giàu nitrat tăng gấp 3 lần nitrit và nitrat huyết tương, tăng 7 lần nitrit nước bọt, tăng 8 lần nitrat nước bọt và tăng 4 lần nitrit/nitrat nước tiểu ^[6]. Tuy nhiên, cả huyết áp đo tại nhà và huyết áp lưu động 24 giờ vào ngày thứ 7 đều không có sự khác biệt so với giả dược ^[6]. Điều này chứng tỏ tăng lượng nitrat ngắn hạn không giúp hạ thêm huyết áp ở người đã dùng thuốc kiểm soát huyết áp ^[6].

Thứ ba là phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính ^[7]. Một thử nghiệm khả thi mù đôi năm 2018 trên 40 thai phụ tăng huyết áp (chia hai nhóm: 20 người uống 70 mL nước ép củ dền giàu nitrat mỗi ngày và 20 người uống 70 mL giả dược trong 8 ngày) cho thấy mức độ chấp nhận thức uống này lên tới 97% ^[7]. Dù nồng độ nitrat/nitrit trong máu và nước bọt tăng rõ rệt sau 3 giờ và sau 8 ngày, mức giảm huyết áp tổng thể của cả nhóm không khác biệt so với giả dược do sự biến thiên lớn giữa từng người ^[7]. Tuy vậy, các nhà khoa học tìm thấy mối tương quan chặt chẽ: những thai phụ có nồng độ nitrit huyết tương tăng cao hơn thì huyết áp tâm trương giảm nhiều hơn ^[7].

Ai nên thận trọng và những hiểu lầm cần tránh

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống một cốc nước ép củ dền có thể giữ huyết áp ổn định cả ngày hoặc thay thế hoàn toàn thuốc tây. Thực tế, tác dụng của một liều đơn chỉ mạnh nhất trên huyết áp động mạch chủ sau 30 phút đến 3 giờ và không duy trì suốt 24 giờ ^{[3] [4]}.

Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên:

• Người đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc dùng nhiều loại thuốc cho các bệnh lý đi kèm, vì việc bổ sung nitrat có thể không mang lại thêm lợi ích hạ áp hoặc bị ảnh hưởng bởi thuốc đang dùng ^{[5] [6]}.
• Bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 không nên tự ý dùng nước ép củ dền với mục đích hạ áp do mạch máu kém đáp ứng với nitric oxide ^{[5] [4]}.
• Phụ nữ mang thai có tăng huyết áp mạn tính (yếu tố làm tăng nguy cơ tiền sản giật, thai chậm tăng trưởng và sinh non) chỉ sử dụng khi có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa ^[7].

Ngoài ra, vì quá trình chuyển hóa nitrat thành nitrit phụ thuộc hoàn toàn vào vi khuẩn khử nitrat trong khoang miệng, những người có hệ vi sinh khoang miệng suy giảm có thể không nhận được tác dụng từ củ dền ^[7].

Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng lợi ích bảo vệ mạch máu từ nitrat tự nhiên một cách khoa học, người trưởng thành có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Liều lượng hợp lý: Uống khoảng 250 mL nước ép củ dền mỗi ngày (cung cấp khoảng 5,5 mmol nitrat) ^{[1] [2]}. Nếu không uống nước ép, có thể ăn từ 150 đến 250 g các loại rau giàu nitrat như củ dền, rau chân vịt (cải bó xôi) hoặc xà lách trong chế độ ăn hàng ngày (như chế độ ăn DASH) ^{[2] [4]}.
• Thời điểm sử dụng: Nên uống nước ép củ dền vào buổi sáng ^[5]. Các nghiên cứu theo dõi huyết áp lưu động chỉ ra rằng tác dụng hạ huyết áp diễn ra chủ yếu vào ban ngày sau khi uống vào buổi sáng, trong khi uống vào buổi tối làm giảm hiệu quả ^[5]. Nếu cần hỗ trợ huyết áp khi vận động, có thể uống trước đó từ 30 phút đến 3 giờ ^{[5] [3] [4]}.
• Kiên trì sử dụng: Ở người có huyết áp cao chưa dùng thuốc hoặc người lớn tuổi thừa cân, cần duy trì uống hàng ngày từ 3 đến 4 tuần để cải thiện độ cứng động mạch và chức năng nội mô ^{[5] [2] [4]}.

Nước ép củ dền là thức uống hỗ trợ tim mạch tốt nhờ khả năng cung cấp nitrat tự nhiên làm giãn mạch và giảm huyết áp ngắn hạn ^{[1] [3] [2]}. Tuy nhiên, thức uống này chỉ phát huy tối đa vai trò khi kết hợp trong một chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây và lối sống lành mạnh ^[4]. Người có bệnh lý nền tim mạch, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc hạ áp tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc mà cần hỏi ý kiến bác sĩ để có phác đồ kiểm soát huyết áp an toàn.