Nhiều thai phụ băn khoăn về cách duy trì cân nặng hợp lý mà không ảnh hưởng sự phát triển của thai nhi. Chế độ ăn Địa Trung Hải thường được nhắc đến như giải pháp kiểm soát cân nặng tự nhiên trong thai kỳ. Liệu chế độ ăn này có thật sự giúp mẹ bầu không tăng cân quá mức?

Câu trả lời ngắn: Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và nghiên cứu quan sát cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm nhẹ mức tăng cân thai kỳ và tăng khả năng bám sát khuyến cáo của Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) [1] [2] [3] [4]. Mức giảm cân nặng trung bình ở mức khiêm tốn, khoảng 0,74 kg [2].

Cơ chế giúp kiểm soát cân nặng thai kỳ

Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào thực phẩm nguồn gốc thực vật giàu chất xơ [5]. Chất xơ dồi dào cùng nhóm thực phẩm chỉ số đường huyết thấp như các loại đậu tạo cảm giác no lâu hơn [5]. Điều này hỗ trợ giảm tổng năng lượng nạp vào tự nhiên mà không gây đói cồn cào [5].

Các thành phần như dầu ô liu nguyên chất và các loại hạt cung cấp lượng polyphenol dồi dào [5]. Dưỡng chất này hỗ trợ giảm tình trạng kháng insulin, tăng độ nhạy thụ thể và điều hòa giải phóng glucose [5]. Nhờ đó, cơ thể mẹ bầu chuyển hóa năng lượng hiệu quả hơn, hạn chế tích mỡ thừa [5].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên

Một phân tích gộp năm 2022 gồm 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 2.277 phụ nữ cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm mức tăng cân thai kỳ so với nhóm đối chứng [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận tỷ lệ mắc tiểu đường thai kỳ giảm rõ rệt [1]. Tuy nhiên, can thiệp ăn uống không làm thay đổi tỷ lệ tiền sản giật, sinh non hay tỷ lệ trẻ vào phòng chăm sóc đặc biệt [1].

Một phân tích gộp khác năm 2022 trên 5 thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ra mức giảm tăng cân thai kỳ trung bình là 0,74 kg [2]. Thai phụ theo chế độ này giảm đáng kể chỉ số kháng insulin HOMA-IR và nhu cầu điều trị bằng insulin [2]. Tương tự, thử nghiệm đa trung tâm ESTEEM năm 2019 ghi nhận mức giảm tăng cân ở mức vừa phải, nhưng mức giảm cân nặng này chưa chuyển hóa thành việc giảm các biến cố gộp ở mẹ và thai nhi [5]. Đáng chú ý, một số thử nghiệm đơn lẻ như St. Carlos ghi nhận lợi ích giảm tiểu đường thai kỳ nhưng không thấy khác biệt về mức tăng cân [5].

Tỷ lệ bám sát khuyến cáo IOM qua các nghiên cứu quan sát

Một nghiên cứu cắt ngang năm 2013 trên 170 thai phụ đánh giá mức tăng cân theo chuẩn IOM [3]. Phụ nữ duy trì tốt chế độ ăn Địa Trung Hải từ trước mang thai tăng cân ít hơn trong thai kỳ [3]. Cứ tăng một điểm tuân thủ chế độ ăn này trong thai kỳ, tỷ lệ đạt mức tăng cân hợp lý theo khuyến cáo IOM tăng 39% [3].

Nghiên cứu hồi cứu năm 2018 trên 1.482 phụ nữ khẳng định thói quen ăn uống trước thai kỳ đóng vai trò lớn [4]. Nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ở mức cao bám sát khoảng cân nặng chuẩn IOM tốt hơn [4]. Ngược lại, thai phụ ít tuân thủ có nguy cơ tăng cân chệch khỏi chuẩn IOM cao gần gấp đôi [4]. Một khảo sát năm 2022 trên 501 phụ nữ cũng ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức tăng cân thai kỳ giữa các mức độ tuân thủ ăn uống khác nhau [6].

Những điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chủ yếu đo lường tổng số cân nặng giảm được, chưa phân tích chi tiết tỷ lệ rơi đúng khung khuyến cáo IOM theo từng nhóm thể trạng ban đầu [1] [2]. Dữ liệu về mức độ tuân thủ IOM hiện đa phần đến từ nghiên cứu quan sát hoặc hồi cứu [3] [4].

Tác động của chế độ ăn này đối với các kết cục chu sinh nghiêm trọng vẫn chưa đồng nhất [1] [5] [7]. Một nghiên cứu năm 2022 trên 542 thai phụ thậm chí không tìm thấy mối liên hệ rõ rệt giữa chất lượng bữa ăn và các chỉ số biến chứng sản khoa, trong khi chỉ số khối cơ thể (BMI) trước mang thai lại ảnh hưởng rất lớn [7]. Cần thêm các nghiên cứu can thiệp quy mô lớn để xác định phác đồ ăn uống tối ưu cho từng thể trạng [4] [8].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Thai phụ có tình trạng sụt cân, nghén nặng hoặc mang đa thai không nên tự ý cắt giảm năng lượng theo bất kỳ khuôn mẫu cứng nhắc nào. Việc giảm cân nặng quá mức hoặc thiếu hụt dinh dưỡng có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi [8].

Phụ nữ có bệnh lý chuyển hóa, bệnh thận hoặc vấn đề tiêu hóa cần có sự theo dõi của nhân viên y tế khi thay đổi lượng chất xơ hay chất béo trong khẩu phần ăn [5]. Không tự ý dùng các chất bổ sung chiết xuất liều cao mà không có chỉ định từ bác sĩ.

Gợi ý áp dụng thực tế

  • Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và các loại đậu để bổ sung chất xơ tự nhiên, tạo cảm giác no bền vững [5].
  • Ưu tiên chất béo tốt từ dầu ô liu nguyên chất và các loại hạt hạch thay cho mỡ động vật [5].
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để được cá nhân hóa thực đơn; dữ liệu cho thấy người nhận tư vấn dinh dưỡng có mức tuân thủ tốt hơn [6].
  • Theo dõi cân nặng định kỳ dựa trên chỉ số BMI trước mang thai để đối chiếu với khuyến cáo IOM.

Kết luận

Chế độ ăn Địa Trung Hải hỗ trợ kiểm soát tăng cân thai kỳ ở mức độ vừa phải và giúp giảm nguy cơ tiểu đường thai kỳ [1] [2]. Tuy nhiên, chế độ ăn này không thay thế hoàn toàn việc kiểm soát năng lượng tổng thể và lối sống lành mạnh. Thai phụ cần lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ để có lộ trình tăng cân an toàn nhất.