Nhiều phụ huynh muốn áp dụng chế độ ăn lành mạnh cho con nhưng lúng túng khi tính lượng rau quả. Trẻ mầm non thường ăn theo sở thích, khiến việc ước tính khẩu phần hàng ngày gặp nhiều khó khăn.

Theo nghiên cứu theo dõi dựa trên mô hình DASH ở trẻ 3-6 tuổi, mức tiêu thụ mang lại lợi ích là từ 4 khẩu phần rau quả trở lên mỗi ngày [1]. Dữ liệu hiện tại chưa có quy chuẩn tính chính xác số gam rau quả dựa trên thể tích dạ dày hay ruột của trẻ nhỏ.

Chuẩn DASH cho trẻ mầm non gồm những gì?

Mô hình ăn kiêng DASH nguyên bản tập trung vào rau, quả và sản phẩm từ sữa ít béo nhằm kiểm soát huyết áp [1]. Nghiên cứu theo dõi dài hạn Framingham Children's Study đã kiểm tra tác động của chế độ ăn này trên 95 trẻ từ giai đoạn mầm non 3-6 tuổi [1].

Kết quả cho thấy nhóm trẻ ăn từ 4 khẩu phần rau quả trở lên mỗi ngày kết hợp cùng từ 2 khẩu phần sữa trở lên có mức tăng huyết áp tâm thu hàng năm thấp hơn [1]. Đến đầu độ tuổi thanh thiếu niên, nhóm này duy trì huyết áp tâm thu trung bình là 106 mm Hg, trong khi nhóm ăn ít cả hai nhóm thực phẩm có huyết áp trung bình là 113 mm Hg [1].

Nghiên cứu can thiệp về việc tăng khẩu phần

Một thử nghiệm trên 30 trẻ từ 4-6 tuổi đã khảo sát việc tăng kích cỡ phần ăn rau quả từ 75 gam lên 150 gam trong bữa tối [2]. Khi phần ăn tăng gấp đôi, lượng tiêu thụ rau tăng thêm 37% (tương đương 12 gam) và lượng tiêu thụ quả tăng 70% (tương đương 41 gam) [2]. Đáng chú ý, tổng năng lượng nạp vào bữa ăn không thay đổi, nhưng hiệu ứng này chỉ xuất hiện ở những trẻ vốn đã thích món ăn đó [2].

Tại các trường mầm non Head Start, một khảo sát trên 796 trẻ 3-5 tuổi cho thấy bữa trưa được phục vụ trung bình 572 gam thức ăn nhưng trẻ chỉ ăn 331 gam [3]. Tỷ lệ bỏ thừa thức ăn trung bình lên tới 43%, trong đó rau bị bỏ thừa 61% và quả bị bỏ thừa 38% [3]. Lượng thức ăn dọn ra có mối tương quan thuận với lượng thức ăn trẻ nạp vào, nhưng phần ăn quá lớn có nguy cơ thúc đẩy tiêu thụ năng lượng dư thừa [3].

Chương trình giáo dục phụ huynh "Lunch is in the Bag" trên 132 cặp phụ huynh - trẻ 3-5 tuổi cũng ghi nhận thay đổi khẩu phần trong hộp cơm trưa [4]. Số khẩu phần rau chuẩn bị tăng từ 0,41 lên 0,65 khẩu phần, dù số khẩu phần quả không đổi [4].

Cách dọn bữa giúp trẻ ăn nhiều rau quả hơn

Thử nghiệm chéo trên 61 trẻ mầm non 3-5 tuổi cho thấy việc dọn đa dạng 3 loại rau hoặc 3 loại quả trong bữa phụ làm tăng tỷ lệ lựa chọn món lên 94% so với 70% khi chỉ dọn một loại [5]. Lượng ăn trung bình tăng thêm 31 gam cho mỗi bữa phụ, chiếm khoảng một phần sáu mức khuyến nghị hàng ngày [5]. Trẻ có xu hướng chọn quả nhiều hơn rau, với lượng nạp trung bình là 84 gam quả so với 22 gam rau [5].

Tại một điểm trường mầm non khác với 53 trẻ, việc dọn rau quả lên trước các món chính giúp lượng quả nạp vào tăng từ 0,32 lên 0,40 khẩu phần mỗi bữa [6]. Tuy nhiên, việc dọn rau lên trước không làm tăng lượng rau trẻ tiêu thụ [6]. Ngược lại, khi người chăm sóc tự chia sẵn phần ăn thay vì để trẻ tự lấy kiểu gia đình, lượng rau quả ăn vào giảm xuống đáng kể [6].

Can thiệp bằng 12 bài học trải nghiệm dinh dưỡng thực tế cũng giúp 308 trẻ mầm non tăng khả năng chấp nhận nếm các loại rau như đậu nành lông, súp lơ và ớt chuông [7]. Ngược lại, mức độ tiêu thụ mẫu quả không có sự khác biệt giữa nhóm học và nhóm đối chứng [7].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra định lượng gam rau quả cụ thể tính theo thể tích ruột hay dung tích dạ dày của trẻ 1-5 tuổi. Khái niệm "khẩu phần" (serving) trong các tài liệu thường tính theo đơn vị ước lượng của từng bữa ăn mà không quy đổi đồng nhất thành gam cho từng độ tuổi nhỏ hơn 3 tuổi.

Nghiên cứu về chế độ ăn kiểu DASH ở trẻ mầm non chủ yếu dựa trên số liệu quan sát theo dõi dài hạn, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn để xác định ngưỡng gam tối ưu [1]. Ngoài ra, dữ liệu về việc chế biến rau lẫn trong món ăn chính vẫn chưa được đánh giá đầy đủ do trẻ thường chỉ được ghi nhận khi ăn rau củ riêng biệt [8].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh khẩu phần?

Trẻ thừa cân hoặc béo phì cần được giám sát khi tăng khẩu phần dọn ra đĩa. Dù tăng phần ăn giúp trẻ ăn nhiều rau quả hơn, lượng phục vụ quá mức có thể thúc đẩy việc nạp thừa năng lượng tổng thể từ các món đi kèm [3], [2].

Trẻ biếng ăn hoặc có hội chứng sợ thức ăn mới không nên bị ép buộc ăn các phần rau lớn. Việc dọn khẩu phần lớn chỉ có tác dụng đối với món trẻ đã thích, trong khi việc ép ăn có thể làm tăng tỷ lệ bỏ thừa và tạo tâm lý kháng cự [3], [2]. Phụ huynh cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng khi trẻ có bệnh lý tiêu hóa hoặc cần chế độ dinh dưỡng đặc biệt.

Cách áp dụng thực tế cho bữa ăn mầm non

Thay vì ép trẻ ăn hết một lượng gam cứng nhắc, phụ huynh nên chia nhỏ rau quả thành nhiều cữ, hướng tới mục tiêu khoảng 4 lần phục vụ mỗi ngày [1]. Bữa phụ là thời điểm thuận lợi để bổ sung thêm rau quả tươi thái miếng vừa ăn [5].

Phụ huynh nên phục vụ đa dạng từ 2-3 loại rau hoặc quả cùng lúc để kích thích trẻ tự chọn [5]. Để trẻ tự gắp thức ăn theo mô hình gia đình thay vì người lớn chia sẵn đĩa giúp trẻ duy trì lượng nạp rau quả tốt hơn và tránh dư thừa calo [6].

Chế độ ăn DASH cho trẻ mầm non nhấn mạnh vào việc duy trì đều đặn rau quả kết hợp sữa ít béo [1]. Khẩu phần linh hoạt theo cảm giác no đói của trẻ sẽ mang lại hiệu quả bền vững hơn việc ép buộc theo con số cố định. Phụ huynh nên đồng hành và tạo trải nghiệm tích cực với thực phẩm để trẻ xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh.