Nhiều phụ nữ bước vào thai kỳ với mong muốn cải thiện chế độ ăn để phòng ngừa tiền sản giật và tiểu đường thai kỳ. Chế độ ăn DASH, vốn giàu rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt, thường được cân nhắc áp dụng ngay từ 3 tháng đầu. Dù vậy, dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy lợi ích của DASH trong giai đoạn sớm này chưa hoàn toàn đồng nhất.
Mẹ bầu có thể tham khảo chế độ ăn DASH từ đầu thai kỳ, nhưng các bằng chứng quan sát chưa cho thấy chế độ này giúp ngăn ngừa tăng huyết áp thai kỳ trong 3 tháng đầu [1]. Những lợi ích rõ rệt nhất của DASH về kiểm soát đường huyết hay biến chứng chuyển hóa chủ yếu được ghi nhận ở nhóm thai phụ có nguy cơ cao hoặc trong các giai đoạn sau [2], [3].
Bằng chứng hiện nay nói gì về chế độ ăn DASH trong 3 tháng đầu?
Nghiên cứu theo dõi dài hạn Project Viva tại Mỹ trên 1.760 phụ nữ cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn DASH ở tuần thai trung bình 11,1 không tạo ra mối liên hệ bảo vệ trước các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [1]. Điểm số DASH cũng không làm thay đổi tỷ lệ sinh non trước tuần 37 hay kích thước thai nhi ở nhóm dân số chung này [1]. Đáng chú ý, ở những phụ nữ đã béo phì trước khi mang thai, việc ăn theo điểm số DASH cao hơn ở giai đoạn sớm lại đi kèm với mức tăng cân thai kỳ cao hơn 0,19 kg cho mỗi đơn vị điểm DASH [1].
Mặt khác, mức độ bám sát chế độ ăn này của thai phụ thường giữ nguyên từ đầu đến cuối thai kỳ. Một nghiên cứu trên 215 phụ nữ tại Melbourne ghi nhận điểm DASH ở giai đoạn sớm (trung bình 15 tuần) là 23,5 ± 4,8 và ở giai đoạn muộn (36 tuần) là 23,5 ± 5,2, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [4], [5].
Tác động đến chỉ số viêm và huyết áp thai kỳ
Chế độ ăn DASH có thể hỗ trợ kiểm soát tình trạng viêm trong cơ thể người mẹ ở giai đoạn đầu. Phân tích trên 215 thai phụ công bố năm 2024 chỉ ra rằng điểm tuân thủ DASH ở giai đoạn sớm có liên quan nghịch với nồng độ protein phản ứng C (CRP) trong huyết tương (hệ số beta = -0,04; 95% CI: -0,07 đến -0,00) [5]. Giảm dấu ấn viêm CRP được xem là yếu tố hỗ trợ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa trong thai kỳ [5].
Về huyết áp, các kết quả nghiên cứu vẫn còn mâu thuẫn tùy thuộc vào đối tượng. Một nghiên cứu tại Ireland trên 511 phụ nữ có tiền sử sinh con to cho thấy tuân thủ DASH liên quan đến huyết áp tâm trương thấp hơn ở đầu thai kỳ [6]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác trên quần thể thai phụ nguy cơ thấp lại cho thấy chế độ này chỉ liên quan đến mức giảm nhẹ huyết áp tâm trương ở giữa thai kỳ, không có tác động nhất quán trên huyết áp tâm thu [6].
DASH giúp kiểm soát đường huyết và cân nặng thai nhi như thế nào?
Các tổng quan hệ thống quy mô lớn ghi nhận nhiều tác động tích cực của DASH đối với các kết quả chuyển hóa. Phân tích gộp năm 2025 trên 41.424 phụ nữ và trẻ em chỉ ra rằng tuân thủ DASH giúp giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ (OR: 0,36; 95% CI: 0,26-0,51) và giảm nguy cơ tăng cân thai kỳ quá mức (OR: 0,30; 95% CI: 0,16-0,57) [2].
Nghiên cứu trên 601 cặp mẹ con tại Brazil ghi nhận nhóm phụ nữ bám sát các thành phần của DASH tốt nhất giảm được nguy cơ sinh con quá to so với tuổi thai (OR: 0,51; 95% CI: 0,28-0,94) mà không làm tăng nguy cơ trẻ nhẹ cân [7]. Đối với thai phụ có sẵn rối loạn tim mạch và chuyển hóa, phân tích gộp 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy can thiệp bằng DASH giúp hạ đường huyết đói trung bình 6,239 mg/dl và giảm 33,3% nguy cơ tiền sản giật (RR: 0,667) [3]. Thử nghiệm cũng ghi nhận DASH làm giảm nguy cơ thai to trên 4.000 g (RR: 0,294) nhưng làm giảm chu vi vòng đầu trung bình của trẻ sơ sinh 0,807 cm [3].
Điều chưa biết: Khả năng dung nạp khi ốm nghén
Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp dữ liệu về khả năng dung nạp chế độ ăn DASH của thai phụ đang trong cơn ốm nghén hoặc buồn nôn ở 3 tháng đầu. Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu đoàn hệ hiện có chỉ phân tích mối liên quan qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm, không đo lường các triệu chứng nôn ói, trào ngược hay khả năng chấp nhận các món ăn giàu chất xơ của DASH trong tam cá nguyệt đầu [1], [2], [3].
Bên cạnh đó, việc DASH làm giảm số đo chu vi vòng đầu của trẻ sơ sinh trong các can thiệp ở nhóm mẹ có bệnh chuyển hóa vẫn là yếu tố cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định mức độ an toàn lâu dài [3].
Ai nên thận trọng khi áp dụng DASH trong thai kỳ?
Phụ nữ bị béo phì trước khi mang thai cần theo dõi chặt chẽ cân nặng nếu áp dụng chế độ này từ sớm, vì dữ liệu đoàn hệ cho thấy việc tuân thủ DASH ở tuần thai 11,1 có liên quan đến việc tăng thêm cân nặng tích lũy trong thai kỳ [1].
Mẹ bầu đang bị ốm nghén nặng, nôn nhiều hoặc khó tiêu hóa thực phẩm giàu chất xơ không nên cố ép bản thân tuân thủ nghiêm ngặt theo thực đơn DASH. Việc thay đổi khẩu phần đột ngột có thể làm trầm trọng thêm tình trạng khó chịu đường tiêu hóa khi cơ thể chưa kịp thích nghi.
Lời khuyên áp dụng thực tế cho mẹ bầu
Nếu muốn tiếp cận các nguyên tắc lành mạnh của DASH trong 3 tháng đầu, thai phụ nên lắng nghe phản ứng của cơ thể thay vì áp dụng một cách cứng nhắc. Việc ưu tiên rau củ, quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế đồ ngọt hay thức ăn quá mặn là hướng đi tốt, nhưng cần điều chỉnh linh hoạt theo từng bữa ăn.
Thai phụ có tiền sử bệnh lý tim mạch, đái tháo đường hoặc thừa cân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần cá nhân hóa, vừa bảo đảm cung cấp đủ vi chất cho phôi thai vừa kiểm soát tốt các chỉ số sức khỏe.
