Nhiều người mắc bệnh gút thường truyền tai nhau mẹo uống nước ép quả anh đào (tart cherry) để dập tắt cơn đau khớp và ngừa tái phát. Thức uống chua gắt này từ lâu đã trở thành cứu cánh phổ biến trong chế độ ăn kiêng của bệnh nhân viêm khớp tinh thể. Liệu loại quả này có thực sự giúp hạ axit uric máu và ngăn ngừa các cơn đau cấp bắp thịt, ổ khớp như lời đồn?

Dữ liệu y học hiện đại cho thấy chiết xuất và nước ép quả anh đào có tiềm năng hỗ trợ giảm nồng độ axit uric máu và làm giảm nguy cơ tái phát cơn gút cấp [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ dừng ở mức bổ trợ cho chế độ dinh dưỡng và lối sống, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ thuốc điều trị y khoa tiêu chuẩn [3], [4].

Cơ chế sinh học: Hợp chất chống oxy hóa tác động thế nào?

Bệnh gút xuất hiện khi axit uric trong máu tăng cao kéo dài, dẫn tới hiện tượng lắng đọng tinh thể urat sắc nhọn tại các khớp gây sưng đau dữ dội [2]. Các loại quả anh đào chua (tart cherry) chứa nguồn hợp chất hoạt tính sinh học dồi dào, nổi bật với khả năng chống viêm và chống oxy hóa mạnh [5], [2].

Ở mức độ phân tử, một nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình động vật năm 2009 cho thấy nước ép tart cherry (liều 5 ml/kg trong 2 tuần) có khả năng ức chế enzym xanthine oxidase/dehydrogenase tại gan của chuột tăng axit uric máu [6]. Đây là enzym then chốt tham gia vào quá trình chuyển hóa purine thành axit uric [4], [6]. Nhờ ức chế men này, tart cherry hỗ trợ làm giảm nồng độ axit uric máu theo thời gian, đồng thời làm tăng tổng khả năng chống oxy hóa huyết thanh và hạ chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2020 trên chuột cũng gợi mở chiết xuất anh đào có thể tác động đến hoạt tính của enzym adenosine deaminase (ADA), hỗ trợ điều hòa đường chuyển hóa purine trong giai đoạn sớm [4].

Bằng chứng lâm sàng: Giảm tái phát cơn gút cấp ra sao?

Nghiên cứu dịch tễ kinh điển dạng case-crossover được công bố năm 2012 của nhóm tác giả Zhang et al. đã theo dõi 633 bệnh nhân gút trưởng thành [1], [7], [8]. Kết quả chỉ ra rằng, việc dùng quả anh đào tươi hoặc chiết xuất anh đào trong vòng 2 ngày liên tiếp giúp giảm 35% nguy cơ bùng phát cơn gút cấp so với khi không sử dụng [7].

Đáng chú ý, lợi ích bảo vệ này duy trì ổn định trên nhiều phân nhóm khác nhau, không phân biệt giới tính, mức độ béo phì, chế độ ăn purine, thói quen uống rượu bia hay việc đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc trị gút [1], [7]. Khi người bệnh kết hợp ăn anh đào cùng với thuốc allopurinol, nguy cơ tái phát cơn gút cấp giảm sâu hơn rõ rệt [1], [7], [8]. Hiệu quả giảm nguy cơ cơn gút dường như đạt đỉnh ở mức 3 khẩu phần ăn (serving) trong 2 ngày và có xu hướng chững lại ở lượng dùng cao hơn [8].

Bên cạnh đó, nghiên cứu của Singh et al. thông qua cơ sở dữ liệu web cũng ghi nhận bệnh nhân gút dùng các chế phẩm bổ sung từ anh đào giảm đáng kể số lần bùng phát đợt cấp so với tháng trước đó [1].

Dữ liệu đo lường nồng độ axit uric trong máu

Hiệu quả giảm axit uric thực tế trên người đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm với các nhóm đối tượng khác nhau:

  • Nghiên cứu cổ điển (năm 1950): Blau và cộng sự báo cáo việc ăn quả anh đào tươi hoặc đóng hộp giúp hạ nồng độ axit uric máu về mức bình thường ở toàn bộ 12 bệnh nhân gút, kèm theo 4 người cải thiện rõ rệt khả năng vận động khớp ngón tay và ngón chân [4], [7].
  • Thử nghiệm can thiệp cấp tính: Jacob và cộng sự khảo sát trên 10 phụ nữ trẻ khỏe mạnh sau khi nhịn ăn qua đêm, cho dùng 45 quả anh đào ngọt (khoảng 280 g, tương đương 2 khẩu phần) [4], [7]. Axit uric huyết tương giảm 14% (từ 214,1 µmol/L xuống 178,5 µmol/L) sau 5 giờ tiêu thụ, đi kèm giảm các dấu ấn viêm và stress oxy hóa [4], [7].
  • Thử nghiệm chéo có đối chứng giả dược (năm 2019): Tiến hành trên 26 người thừa cân và béo phì (BMI > 25 kg/m²) [2], [4]. Tình nguyện viên uống 240 mL/ngày (tương đương 8 oz) nước ép tart cherry 100% trong 4 tuần [2], [4]. Kết quả cho thấy nồng độ axit uric máu giảm có ý nghĩa thống kê tới 19,2% (hoặc 19,4% theo báo cáo tương đương) [2], [4]. Thức uống này còn hỗ trợ hạ dấu ấn viêm hs-CRP 19,4% và chemokine MCP-1 6,3% [2].
  • Thử nghiệm nhãn mở kết hợp: Dùng hỗn hợp chiết xuất trái cây chứa anh đào, axit folic và kali citrat trong 45 ngày trên bệnh nhân gút cho thấy nồng độ axit uric giảm và cải thiện tần suất sưng đau khớp [3].

Xung đột dữ liệu và những giới hạn nghiên cứu

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, y văn cũng ghi nhận các kết quả trái ngược khiến giới chuyên môn chưa thể đưa ra khuyến cáo đồng thuận thống nhất [5]. Điển hình, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 50 bệnh nhân gút kéo dài 8 tuần kết luận rằng dịch chiết anh đào đậm đặc không tạo ra bất kỳ thay đổi nào lên nồng độ urat huyết thanh [3], [4]. Tương tự, nước ép tart cherry không làm thay đổi axit uric ở bệnh nhân thoái hóa khớp sau 6 tuần hay vận động viên bóng nước sau 7 ngày [7].

Nhiều chuyên gia nhận định, lợi ích giảm cơn gút của anh đào có thể đến từ đặc tính chống viêm khớp nhiều hơn là tác động đơn thuần từ việc hạ urat máu [3], [7]. Ngoài ra, hầu hết bằng chứng dịch tễ hiện tại đều dựa trên báo cáo tự điền, cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn [5], [3], [8]. Để kiểm chứng chắc chắn, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tháng trên 120 bệnh nhân gút (độ tuổi 18-80) sử dụng nước ép tart cherry Montmorency hàng ngày đã được thiết kế và đăng ký quốc tế (NCT03621215) nhằm xác định chuẩn xác hiệu quả lâm sàng dài hạn [5], [3].

Hiểu lầm thường gặp: Có thể bỏ thuốc hạ axit uric?

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là xem nước ép anh đào như một loại thuốc thần kỳ thay thế allopurinol, febuxostat hay colchicine. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra tart cherry powder liều cao không làm giảm thêm nồng độ urat, và tác dụng hạ axit uric của thảo dược này còn nhiều hạn chế [4]. Hoạt tính hạ axit uric của tart cherry kém hơn đáng kể so với thuốc allopurinol [6].

Nghiên cứu năm 2022 cũng lưu ý rằng các hợp chất sinh học có chung con đường chuyển hóa nên cần xem xét tương tác khi sử dụng [3]. Việc tự ý ngưng thuốc hạ urat để chuyển hẳn sang uống nước anh đào có thể khiến tinh thể tophi tích tụ nhiều hơn, gây biến dạng khớp và suy giảm chức năng thận lâu dài.

Những ai nên thận trọng khi dùng nước ép anh đào?

  • Người có bệnh thận mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị do nguy cơ rối loạn điện giải khi nạp dịch chiết thực vật đậm đặc.
  • Bệnh nhân đái tháo đường: Các loại quả anh đào ngọt hoặc nước ép đóng chai công nghiệp có thể chứa hàm lượng đường fructose cao [8]. Dung nạp quá nhiều fructose có thể kích thích sản sinh axit uric qua chuyển hóa nội sinh, gây phản tác dụng [8]. Nên ưu tiên nước ép 100% nguyên chất không đường từ dòng anh đào chua (tart cherry Montmorency) [5], [2].
  • Người đang dùng thuốc kê đơn: Bệnh nhân gút đang sử dụng phác đồ điều trị nền cần thông báo với bác sĩ để theo dõi tương tác chuyển hóa [3].

Áp dụng vào thực tế đúng cách

  • Liều lượng: Dựa theo các thử nghiệm lâm sàng, lượng tiêu thụ an toàn và cho hiệu quả sinh học là khoảng 240 mL (8 oz) nước ép tart cherry 100% nguyên chất mỗi ngày, hoặc 45 quả tươi (tương đương 2 khẩu phần khoảng 280 g) chia đều [2], [4], [7].
  • Tần suất kiểm soát cơn đau: Với quả tươi hoặc chiết xuất cô đặc, duy trì khoảng 3 khẩu phần rải đều trong 2 ngày khi cảm thấy có dấu hiệu chớm bùng phát khớp [8].
  • Chế độ phối hợp: Anh đào phát huy công dụng tối ưu nhất khi đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ song hành cùng lối sống lành mạnh: uống đủ nước lọc, hạn chế nội tạng động vật, kiêng rượu bia và tuân thủ đúng đơn thuốc bác sĩ chỉ định [1], [7].

Dù nước ép tart cherry là giải pháp tự nhiên giàu tiềm năng giúp kiểm soát phản ứng viêm và hỗ trợ hạ nồng độ axit uric máu, người bệnh không nên thần thánh hóa loại thức uống này. Hãy coi đây là một phần của chế độ dinh dưỡng hỗ trợ, đồng thời luôn duy trì việc thăm khám định kỳ và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế chuyên khoa.