Nước ép quả bầu có giúp hạ đường huyết? Bằng chứng nói gì

Nhiều người truyền tai nhau uống nước ép quả bầu tươi mỗi sáng để kiểm soát bệnh đái tháo đường. Đây là thức uống thanh mát, dễ làm, quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Nhưng liệu quả bầu có thực sự giúp hạ đường huyết hiệu quả hay chỉ là lời đồn thổi dân gian?

Câu trả lời ngắn gọn: Nước ép hoặc chiết xuất từ quả bầu cho thấy khả năng hỗ trợ hạ đường huyết khá rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và ống nghiệm [2, 3]. Tuy nhiên, thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người mắc bệnh đái tháo đường vẫn còn rất hạn chế ^[1]. Người bệnh tuyệt đối không dùng nước ép bầu thay thế thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định.

Cơ chế tác động sinh học qua góc nhìn thí nghiệm

Để hiểu vì sao quả bầu (Lagenaria siceraria) được kỳ vọng trong hỗ trợ điều trị đái tháo đường, các nhà khoa học đã phân tích các hoạt chất sinh học tự nhiên bên trong nó. Thử nghiệm hóa thực vật cho thấy quả bầu chứa phong phú saponin, glycoside, flavonoid, terpenoid và các hợp chất phenolic ^[1]. Một nghiên cứu phân tích ghi nhận trong 100 g chiết xuất hydroalcohol của quả bầu có chứa khoảng 14,3 mg quercetin, cùng hàm lượng phenol tương đương 854 mg/g acid gallic và flavonoid tương đương 104 mg/g quercetin ^[2].

Những hoạt chất này can thiệp vào quá trình chuyển hóa đường thông qua nhiều con đường khác nhau. Thử nghiệm in vitro cho thấy nước ép quả bầu có khả năng ức chế các enzyme tiêu hóa carbohydrate quan trọng gồm alpha-amylase (ức chế 22,6%) và alpha-glucosidase (ức chế 50,13%) ^[3]. Khi các enzyme này bị ức chế, quá trình phân cắt tinh bột thành glucose tự do trong ruột bị chậm lại, giúp làm giảm tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn ^[3].

Ngoài ra, nước ép bầu còn ức chế enzyme dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4) tới 61,50% ^[3]. DPP-4 vốn là enzyme phân hủy các hormone incretin nội sinh; khi DPP-4 bị chặn lại, lượng incretin được bảo tồn tốt hơn để kích thích tiết insulin tự nhiên. Ở cấp độ tế bào, nước ép quả bầu với nồng độ 10 mcg/mL đã kích thích tăng hấp thu 2NBDG (một dạng dẫn xuất của glucose) qua trung gian insulin trên dòng tế bào cơ xương chuột L6 ^[3].

Song song với đó, chiết xuất hydroalcohol của quả bầu còn thể hiện tiềm năng bảo vệ cơ thể trước các biến chứng muộn của bệnh đái tháo đường. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất này ức chế tới 80,12% sự hình thành sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) ^[2]. Nó cũng ức chế enzyme aldose reductase (ALR1) lấy từ thận chuột với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 6,24 mcg/mL và giảm tích tụ sorbitol trong hồng cầu với IC50 là 198,25 mcg/mL ^[2]. AGEs và sự tích tụ sorbitol là hai yếu tố then chốt dẫn tới tổn thương mạch máu, võng mạc và thận ở người đái tháo đường kéo dài.

Nghiên cứu trên động vật nói gì?

Bằng chứng thực nghiệm trên động vật về khả năng hạ glucose máu của quả bầu xuất hiện khá đồng nhất qua nhiều mô hình nghiên cứu khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của nước ép quả bầu tươi trên chuột cống trắng dòng Wistar bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin liều 55 mg/kg thể trọng ^[3]. Chuột được chia thành 6 nhóm: nhóm đối chứng bình thường, nhóm đái tháo đường không điều trị, các nhóm uống nước ép bầu với các liều 200 mg/kg, 400 mg/kg, 600 mg/kg thể trọng, và một nhóm đối chứng dùng insulin 2 IU/mL ^[3]. Kết quả sau 30 ngày can thiệp cho thấy nước ép quả bầu làm giảm rõ rệt lượng glucose máu lúc đói và cải thiện khả năng dung nạp glucose ở chuột đái tháo đường theo mức liều phụ thuộc ^[3]. Đồng thời, thử nghiệm độc tính bán cấp không ghi nhận tác dụng dược lý bất lợi hay dấu hiệu ngộ độc trên động vật thí nghiệm ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 khảo sát tác động của chiết xuất ethanol từ quả bầu trên chuột cống béo phì do chế độ ăn giàu chất béo ^[4]. Các nhóm chuột được cho uống chiết xuất quả bầu ở liều 100, 200 và 300 mg/kg/ngày hoặc thuốc orlistat (50 mg/kg) trong 30 ngày ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả bầu làm giảm có ý nghĩa thống kê (P < 0,001) mức tăng trọng lượng cơ thể, nồng độ glucose máu lúc đói, cholesterol toàn phần, triglyceride và yếu tố gây hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong huyết thanh so với nhóm đối chứng béo phì ^[4].

Ngoài kiểm soát đường máu, quả bầu còn ghi nhận tác động tích cực đến huyết áp và tim mạch trên mô hình chuột. Năm 2012, nghiên cứu trên chuột cống dòng Wistar bị tăng huyết áp do dùng hóa chất L-NAME (40 mg/kg) cho thấy bột quả bầu liều 500 mg/kg/ngày trong 4 tuần làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương (P < 0,001) ^[5]. Bột quả bầu cũng làm giảm nồng độ cholesterol huyết thanh tăng cao (P < 0,05) và ngăn ngừa tổn thương hoại tử, viêm ở cơ tim ^[5]. Phân tích HPLC phát hiện sự hiện diện của các flavonoid vitexin, orientin và isoorientin trong dịch chiết này ^[5]. Một nghiên cứu khác năm 2014 còn ghi nhận chiết xuất ethanol quả bầu kéo dài thời gian chảy máu ở đuôi chuột, làm chậm đông huyết tương và bảo vệ chuột chống lại thuyên tắc mạch phổi thực nghiệm do ADP thông qua ức chế kết tập tiểu cầu ^[6].

Bằng chứng trên người: Đầy hứa hẹn nhưng còn thiếu hụt

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất ấn tượng, thử nghiệm trên cơ thể người cho đến nay vẫn rất thưa thớt và quy mô hạn chế.

Nghiên cứu lâm sàng tiêu biểu nhất được công bố vào năm 2014, đánh giá tác dụng hạ mỡ máu, chống oxy hóa và hạ đường huyết của dịch chiết quả bầu tươi trên người ^[1]. Thử nghiệm bao gồm các đối tượng bị rối loạn lipid máu cùng những người khỏe mạnh bình thường ^[1]. Mỗi người tham gia được cho uống 200 mL dịch chiết quả bầu tươi chế biến mỗi ngày vào lúc đói, duy trì liên tục trong 90 ngày ^[1].

Kết quả sau 3 tháng ghi nhận nồng độ glucose máu lúc đói giảm có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[1]. Đồng thời, các đối tượng tham gia còn giảm đáng kể nồng độ triglyceride và cholesterol toàn phần trong máu (P < 0,01), cải thiện chỉ số khối cơ thể (BMI) (P < 0,01), giảm huyết áp tâm thu (P < 0,01) và huyết áp tâm trương (P < 0,05) ^[1]. Các chỉ số chống oxy hóa cũng gia tăng rõ rệt, thể hiện qua việc tăng nồng độ enzym superoxide dismutase (SOD) (P < 0,05), glutathione (GSH) (P < 0,01), cải thiện catalase (P < 0,01) và giảm sản phẩm peroxy hóa lipid TBARS (P < 0,05) ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu này còn nhiều giới hạn lớn. Thử nghiệm tập trung chủ yếu vào nhóm đối tượng rối loạn chuyển hóa lipid chứ không phải người bệnh đái tháo đường type 2 chuyên biệt ^[1]. Thiết kế nghiên cứu chưa phải là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược mù đôi quy mô hàng trăm hoặc hàng nghìn bệnh nhân. Do đó, tác dụng làm giảm glucose máu lúc đói ở người quan sát được vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm quy mô lớn kiểm chứng trước khi đưa ra khuyến nghị điều trị chính thức.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép bầu trị bệnh

Nhiều người bệnh vì tin theo truyền miệng đã xem nước ép bầu là "thần dược" có thể thay thế thuốc tây y. Đây là quan niệm sai lầm rất nguy hiểm. Các hoạt chất trong quả bầu chỉ mang tính hỗ trợ chuyển hóa, cải thiện độ nhạy insulin và ức chế hấp thu đường ở mức độ vừa phải [1, 2]. Nước ép bầu không thể lập tức bù đắp được sự thiếu hụt insulin trầm trọng hoặc đảo ngược hoàn toàn tình trạng kháng insulin nặng ở người bệnh đái tháo đường lâu năm. Tự ý bỏ thuốc điều trị để uống nước ép bầu có thể dẫn đến cơn tăng áp lực thẩm thấu hoặc nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng.

Một hiểu lầm khác là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt". Dù thử nghiệm nước ép bầu tươi trên động vật không ghi nhận độc tính ^[3], nhưng việc uống nước ép số lượng lớn mỗi ngày trong thời gian dài chưa được đánh giá toàn diện về độc tính tích lũy trên gan, thận người.

Đặc biệt, quả bầu chứa hợp chất cucurbitacin. Nếu quả bầu có vị đắng bất thường, tuyệt đối không được ép lấy nước uống vì cucurbitacin liều cao có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa cấp tính nguy kịch.

Ai nên thận trọng khi dùng nước ép bầu?

Dù là thực phẩm quen thuộc, một số đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng khi có ý định sử dụng nước ép hoặc dịch chiết quả bầu thường xuyên:

• Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Hoạt tính ức chế DPP-4 và enzym phân giải tinh bột của bầu có thể cộng hưởng làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu không theo dõi sát chỉ số máu ^[3].
• Người đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu: Chiết xuất quả bầu có hoạt tính chống huyết khối, kéo dài thời gian chảy máu và ức chế ngưng tập tiểu cầu ^[6], có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khi kết hợp cùng thuốc điều trị.
• Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp: Quả bầu có tác dụng hạ huyết áp tâm thu và tâm trương đã được chứng minh [1, 5], việc dùng thường xuyên có thể gây tụt huyết áp quá mức.
• Người có đường tiêu hóa nhạy cảm, dễ tiêu chảy hoặc tỳ vị hư hàn: Không nên uống nước ép bầu sống lạnh với số lượng lớn.

Trước khi bổ sung nước ép quả bầu vào thực đơn chăm sóc sức khỏe lâu dài, người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.

Áp dụng thực tế sao cho an toàn và hợp lý

Nếu muốn tận dụng các lợi ích sinh học của quả bầu, bạn nên đưa loại quả này vào chế độ dinh dưỡng một cách an toàn và khoa học:

• Chọn nguyên liệu: Chọn quả bầu non tươi, vỏ mịn. Nếm thử một mẩu nhỏ trước khi chế biến; nếu phát hiện quả có vị đắng, phải bỏ ngay, không được nấu hay ép lấy nước.
• Chế biến và liều lượng: Có thể uống nước ép bầu tươi với lượng khoảng 150-200 mL/ngày như mức nghiên cứu lâm sàng đã áp dụng ^[1]. Dịch chiết nên được uống vào buổi sáng trước bữa ăn ^[1]. Nếu hệ tiêu hóa kém, nên ưu tiên dùng bầu nấu chín (luộc, nấu canh) thay vì uống sống.
• Kết hợp lối sống: Quả bầu nên được nhìn nhận như một phần của chế độ ăn giàu chất xơ, lành mạnh, kết hợp tập luyện thể lực đều đặn và duy trì lối sống khoa học nhằm kiểm soát cân nặng và mỡ máu [1, 3].

Quả bầu là một loại thực phẩm giàu dưỡng chất, chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa glucose đã được chứng minh trên mô hình thí nghiệm [1, 2, 6]. Dù vậy, các bằng chứng lâm sàng trên người vẫn chưa đủ quy mô để công nhận nước ép bầu như một liệu pháp điều trị đái tháo đường ^[1]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, coi đây là món ăn hỗ trợ dinh dưỡng lành mạnh và luôn tuân thủ phác đồ dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa.