Nhiều người có thói quen ép quả tươi lấy nước uống hàng ngày để thanh lọc cơ thể, hỗ trợ giảm cân hay kiểm soát đường huyết. Trong đó, nước ép quả bầu tươi (tên khoa học: Lagenaria siceraria) thường được xem như một thức uống lành tính từ tự nhiên. Tuy nhiên, việc uống nước ép bầu tươi chưa qua xử lý nhiệt tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương đường tiêu hóa nghiêm trọng.
Uống nước ép bầu tươi, đặc biệt khi quả có vị đắng bất thường, có thể trực tiếp gây xuất huyết tiêu hóa trên, tụt huyết áp và sốc. Nguy cơ này đến từ độc tố tự nhiên tích tụ trong quả mà việc ép tươi giữ lại toàn bộ nồng độ chất độc đưa vào cơ thể.
Cơ chế gây độc từ hợp chất triterpenoid
Bầu thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) [2, 5]. Ở điều kiện bình thường, phần thịt quả có vị ngọt thanh hoặc nhạt. Tuy nhiên, khi chịu các yếu tố bất lợi môi trường hoặc biến dị, quả bầu có thể tích tụ lượng lớn các hợp chất triterpenoid bốn vòng mang tên cucurbitacin [2, 7].
Về mặt hóa học, cucurbitacin có khung cấu trúc tetracyclic cucurbitane [1]. Hợp chất này chính là nguồn gốc tạo ra vị đắng gắt và mang độc tính gây độc tế bào (cytotoxic) mạnh [2, 6]. Khi người dùng uống nước ép tươi chứa cucurbitacin nồng độ cao, độc tố tiếp xúc trực tiếp và gây tổn thương hoại tử, ăn mòn lớp niêm mạc ống tiêu hóa từ thực quản, dạ dày đến tá tràng [4, 7].
Ghi nhận lâm sàng từ các ca ngộ độc nước ép bầu
Các báo cáo y khoa đã ghi nhận nhiều trường hợp cấp cứu nguy kịch sau khi dùng nước ép quả bầu. Năm 2022, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân nam 41 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng nôn nhiều lần, nôn ra máu và tiêu chảy sau khi uống nước ép bầu [2]. Bệnh nhân được hồi sức bằng dịch truyền, thuốc ức chế bơm proton (PPI), thuốc chống nôn, nội soi dạ dày thực quản và ổn định xuất viện sau 5 ngày [2].
Trước đó, một báo cáo năm 2015 mô tả trường hợp người phụ nữ 52 tuổi rơi vào tình trạng sốc và nôn ra máu tái diễn sau khi uống nước ép bầu [3]. Bệnh nhân cần chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU), nội soi can thiệp, dùng dịch truyền, kháng sinh, thuốc giảm tiết acid và hồi phục sau 4 ngày [3].
Tại Hoa Kỳ, một báo cáo năm 2014 ghi nhận chùm 5 ca ngộ độc sau khi ăn bầu đắng, xuất hiện triệu chứng buồn nôn, nôn, tiêu chảy chỉ sau 5 đến 25 phút [4]. Trong đó có trường hợp xuất huyết tiêu hóa, tiêu chảy nặng và hạ huyết áp phải nhập viện điều trị hỗ trợ [4].
Năm 2023, y văn ghi nhận thêm 2 ca ngộ độc nước ép bầu với biểu hiện đau bụng dữ dội, nôn ra máu, hạ huyết áp; nội soi phát hiện viêm thực quản, viêm toàn bộ dạ dày và viêm tá tràng, phải nằm viện điều trị 5 ngày [5]. Nguy cơ tích tụ độc tố được ghi nhận cao hơn ở những quả trồng tại vùng khô hạn, thiếu nước [5].
Tổn thương niêm mạc thực tế qua hình ảnh nội soi
Một nghiên cứu năm 2011 trên 15 bệnh nhân ngộ độc do uống nước ép bầu đắng ghi nhận các triệu chứng khởi phát rất nhanh, chỉ từ 15 phút đến 6 giờ sau uống [6]. Toàn bộ 15 trường hợp đều có biểu hiện đau bụng, nôn, nôn ra máu, tiêu chảy và hạ huyết áp [6]. Kết quả nội soi tiêu hóa phát hiện viêm thực quản, trợt loét dạ dày và viêm tá tràng [6]. Các tổn thương nội soi này cần khoảng 2 tuần để lành hoàn toàn [6].
Một nghiên cứu khác năm 2012 tổng kết các ca bệnh cho thấy hình ảnh nội soi ghi nhận tình trạng dạ dày chảy máu ồ ạt kèm loét sâu lan rộng ở đoạn dưới thực quản, thân vị, hang vị dạ dày và tá tràng [1]. Thậm chí có trường hợp tổn thương loét lan lên cả dây thanh âm và nếp gấp thanh thiệt [1]. Về xét nghiệm máu, 9 trên 10 bệnh nhân có hiện tượng tăng men gan (SGOT, SGPT) do thiếu máu cục bộ hoặc độc tính tế bào trực tiếp; một số trường hợp tăng hematocrit và hemoglobin do mất nước gây cô đặc máu [1]. Trong loạt ca này, 18 bệnh nhân phải theo dõi tại ICU từ 1 đến 4 ngày, tổng thời gian nằm viện từ 1 đến 12 ngày [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép thanh lọc
Quan niệm cho rằng nước ép rau quả tươi sống luôn tốt hơn nấu chín là một sai lầm trong trường hợp quả họ Bầu bí. Việc ép tươi một quả bầu đắng khiến toàn bộ lượng cucurbitacin hòa tan trực tiếp vào dịch lỏng, dẫn đến việc hấp thu ồ ạt một lượng lớn độc chất chỉ trong vài ngụm uống [2, 6].
Nhiều người vì tin nước ép bầu là bài thuốc điều trị đái tháo đường, tăng huyết áp hay giảm cân nên cố chịu vị đắng gắt để uống hết [2, 3]. Y văn nhấn mạnh độc tính này chỉ xuất hiện khi quả có tích tụ độc tố thể hiện qua vị đắng rõ rệt; quả bầu bình thường không có vị đắng không gây ra hội chứng ngộ độc này [4, 5].
Một vấn đề y tế nguy hiểm khác là ngộ độc nước ép bầu đắng hiện hoàn toàn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu (antidote) [2, 3, 5]. Mọi can thiệp y tế hoàn toàn là điều trị hỗ trợ: bù dịch đường tĩnh mạch, nâng huyết áp bằng vận mạch nếu có sốc, dùng thuốc ức chế bơm proton để bảo vệ niêm mạc và kiểm soát xuất huyết [3, 4, 5].
Nhóm đối tượng đối mặt rủi ro cao nhất
Người có bệnh nền mạn tính như bệnh tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận hoặc tiền sử viêm loét dạ dày có nguy cơ diễn tiến nặng hơn khi ngộ độc cucurbitacin, thậm chí đe dọa tính mạng khi xảy ra biến chứng sốc tụt huyết áp [7].
Bệnh nhân ngộ độc dễ bị chẩn đoán nhầm sang sốc nhiễm khuẩn hoặc xuất huyết tiêu hóa do nguyên nhân khác nếu không khai rõ tiền sử vừa uống nước ép [7]. Những người có thói quen tự phối trộn nhiều loại quả ép chung cũng rất dễ bỏ qua việc nếm thử vị đắng riêng của từng quả bầu trước khi chế biến [5].
Hướng dẫn sử dụng và phòng ngừa ngộ độc
Để đảm bảo an toàn khi sử dụng quả bầu trong chế độ ăn, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc kiểm tra đơn giản:
- Luôn cắt một miếng nhỏ phần thịt quả bầu tươi nếm thử trước khi đem nấu hoặc ép nước; nếu phát hiện bất kỳ vị đắng khác thường nào, phải bỏ toàn bộ quả ngay lập tức [4].
- Không ép lẫn bầu với các loại trái cây ngọt khác vì vị ngọt sẽ che lấp vị đắng cảnh báo của độc tố cucurbitacin [5].
- Hạn chế uống nước ép bầu sống nguyên chất; ưu tiên sử dụng quả bầu thông qua các món ăn nấu chín truyền thống sau khi đã kiểm tra độ ngọt tự nhiên của quả.
Trường hợp lỡ uống nước ép bầu và thấy vị đắng, xuất hiện triệu chứng buồn nôn, đau thắt bụng, nôn ra máu hoặc tiêu chảy sau vài phút đến vài giờ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi và hồi sức kịp thời [4, 5].
Quả bầu là thực phẩm quen thuộc, giàu giá trị dinh dưỡng khi sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, vị đắng trong quả bầu là dấu hiệu chỉ điểm độc chất cucurbitacin có thể phá hủy niêm mạc dạ dày [2, 7]. Tuyệt đối không tiêu thụ bất kỳ quả bầu nào có vị đắng để phòng ngừa biến chứng xuất huyết tiêu hóa nguy kịch.
