Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua rễ cỏ tranh phơi khô về nấu nước uống giải nhiệt trong những ngày hè oi bức. Loại nước dân dã này thường được truyền miệng là bài thuốc thông tiểu, mát gan, tiêu ứ hiệu quả [1]. Tuy nhiên, liệu việc uống nước sắc từ loại rễ cây này có thực sự thúc đẩy bài tiết nước tiểu dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm hay không?
Trái ngược với niềm tin dân gian phổ biến, các bằng chứng nghiên cứu hiện có không ghi nhận rễ cỏ tranh có tác dụng thúc đẩy bài niệu. Thậm chí, một số thử nghiệm thực tế trên động vật cho thấy dịch chiết rễ cỏ tranh còn ức chế lượng nước tiểu bài tiết ra ngoài [2].
Bối cảnh và thói quen dùng cỏ tranh giải nhiệt
Từ lâu trong y học dân gian các nước Đông Á như Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, thân rễ cỏ tranh (tên khoa học: Imperata cylindrica) đã được sử dụng rộng rãi [1]. Vị thuốc này mang nhiều tên gọi như mao căn, bạch mao căn trong y học cổ truyền Trung Hoa hay Boukon tại Nhật Bản [1]. Trong dân gian, người ta thường dùng rễ cỏ tranh để đun nước uống hàng ngày hoặc kết hợp trong các bài thuốc chữa tiểu ra máu, hoàng đản (vàng da), nôn mửa hoặc xuất huyết [1].
Niềm tin rằng nước rễ cỏ tranh giúp "mát đường tiểu", thông tiểu tiện và thanh lọc độc tố đã ăn sâu vào nếp sống của không ít gia đình. Khi cảm thấy tiểu tiện khó khăn, nước tiểu sẫm màu hoặc nóng trong người, rễ cỏ tranh phơi khô hoặc tươi thường là lựa chọn đầu tiên được nghĩ đến. Dẫu vậy, các kinh nghiệm lưu truyền cần được đối chiếu bằng các thử nghiệm khoa học có đối chứng.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học của cỏ tranh
Dưới góc nhìn hóa sinh học hiện đại, cây cỏ tranh đã được phân lập và định danh 72 thành phần hóa học khác nhau [1]. Các nhóm hợp chất chủ yếu bao gồm saponin, flavonoid, phenol và glycoside [1]. Bên cạnh đó, thân rễ của loài thực vật này còn dồi dào coumarin, triterpenoid, saccharide và các acid hữu cơ [3].
Các chất chuyển hóa thứ cấp này đem lại cho cỏ tranh nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý. Cụ thể, các nghiên cứu ghi nhận cỏ tranh có đặc tính cầm máu, chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa mạnh mẽ và ức chế khối u [3], [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 làm rõ cấu trúc các chuỗi phân tử đường đa (polysaccharide) chiết xuất từ rễ cỏ tranh bằng nước nóng [4]. Các phân tử này kích hoạt hoạt động thực bào của tế bào miễn dịch RAW264.7, làm tăng sản sinh oxit nitric và các cytokine gây viêm như IL-6 và TNF-alpha, cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch rõ nét [4].
Về mặt lý thuyết y văn, cỏ tranh thường được ghi chép là có tác dụng lợi tiểu [3]. Dù vậy, cơ chế cụ thể tác động lên màng lọc cầu thận, sự tái hấp thu natri hay lưu lượng máu qua thận của riêng rễ cỏ tranh vẫn chưa được chứng minh một cách mạch lạc qua các mô hình thực nghiệm chi tiết.
Nghiên cứu trên động vật: Kết quả bất ngờ
Khi chuyển từ lý thuyết sang thử nghiệm thực tế trên động vật sống, kết quả thu được lại hoàn toàn trái ngược với kinh nghiệm truyền miệng.
Một nghiên cứu công bố năm 2001 tại Thái Lan đã kiểm tra tác tính lợi tiểu của 5 loại cây dược liệu bản địa vốn được dân gian dùng trị chứng khó tiểu (dysuria) [2]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột cống trắng (chuột cống) [2]. Trong khi các chiết xuất từ rễ dứa (Ananas comosus) và đu đủ (Carica papaya) ở liều 10 mg/kg làm tăng lượng nước tiểu rõ rệt (đạt lần lượt 79% và 74% hiệu quả so với thuốc lợi tiểu chuẩn hydrochlorothiazide) thì nhóm cây còn lại lại không cho kết quả tương tự [2].
Đáng chú ý nhất, nhóm nghiên cứu phát hiện thân rễ cỏ tranh (Imperata cylindrica) làm ức chế rõ rệt quá trình bài tiết nước tiểu ở chuột thí nghiệm [2]. Kết quả này hoàn toàn không đồng nhất với công dụng dân gian trị chứng khó tiểu [2]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng tác dụng của thân rễ cỏ tranh trên động vật cần phải được đánh giá lại thận trọng, bởi dịch chiết từ nó không hề làm tăng lượng nước tiểu như dự đoán ban đầu mà ngược lại còn làm giảm lượng bài niệu [2].
Nghiên cứu có đối chứng: Thiếu vắng bằng chứng lâm sàng
Không chỉ trên mô hình động vật thực nghiệm, các dữ liệu có đối chứng khi đánh giá tác dụng tăng bài niệu của cỏ tranh cũng mang lại kết quả phủ định.
Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã tiến hành đánh giá tác dụng lợi tiểu của 4 bài thuốc thảo dược truyền thống Việt Nam bao gồm: râu ngô (Zea mays), rễ cỏ tranh (Imperata cylindrica), mã đề (Plantago major) và râu mèo (Orthosiphon stamineus) [5]. Thử nghiệm được thiết kế theo phương pháp mù đôi, có đối chứng giả dược, bắt chéo ngẫu nhiên dưới các điều kiện chuẩn hóa nghiêm ngặt [5].
Kết quả đo lường lâm sàng cho thấy, không có bất kỳ sự thay đổi nào đối với lượng nước tiểu thu thập trong 12 giờ và 24 giờ của các đối tượng [5]. Lượng bài tiết chất điện giải natri qua nước tiểu cũng không có sự khác biệt giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm đối chứng [5]. Các nhà khoa học kết luận rằng những khuyến nghị điều trị dựa trên thói quen truyền thống đối với các thảo dược này, trong đó có rễ cỏ tranh, cần phải được xem xét và đánh giá lại một cách nghiêm túc bằng các phương pháp khoa học chuẩn mực [5].
Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng năm 2017 trên người trưởng thành thừa cân sử dụng bột chiết xuất thảo mộc YY-312 (kết hợp giữa rễ cỏ tranh, vỏ quýt Citrus unshiu và ngô thù du Evodia officinalis) kéo dài 12 tuần chỉ tập trung đánh giá lượng mỡ cơ thể, thay vì kiểm tra hoạt tính lợi tiểu độc lập của riêng rễ cỏ tranh [3]. Do đó, đến nay bằng chứng lâm sàng xác nhận rễ cỏ tranh làm tăng lượng nước tiểu hoàn toàn chưa được thiết lập.
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Mặc dù bằng chứng về khả năng lợi tiểu rất mờ nhạt và mang tính phủ định, rễ cỏ tranh vẫn thể hiện những giá trị dược lý nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng khác [1]. Các chất chống oxy hóa dồi dào, coumarin và triterpenoid có thể mang lại các đặc tính kháng viêm, hỗ trợ bảo vệ gan và kháng khuẩn [3], [1]. Polysaccharide chiết xuất từ rễ cỏ tranh bằng nước sôi cho thấy hoạt tính kích thích hệ miễn dịch rõ rệt trong môi trường tế bào [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận rõ giới hạn then chốt:
- Phần lớn các tác dụng chống oxy hóa, kích thích miễn dịch hay kháng viêm mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên tế bào [4], [1].
- Bằng chứng thực nghiệm đo lường thể tích nước tiểu cho thấy rễ cỏ tranh không làm tăng bài niệu ở điều kiện thử nghiệm chuẩn hóa [5], thậm chí ức chế tiết nước tiểu trên chuột cống [2].
- Chưa có các thử nghiệm lâm sàng hiện đại quy mô lớn chứng minh uống nước rễ cỏ tranh đơn lẻ giúp đào thải sỏi thận hoặc chữa khỏi các bệnh đường tiết niệu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước rễ cỏ tranh
Hiểu lầm phổ biến nhất là việc người dùng cho rằng "uống nước rễ cỏ tranh giúp đi tiểu nhiều hơn là do rễ cây có chất lợi tiểu mạnh". Trên thực tế, cảm giác đi tiểu nhiều sau khi uống nước cỏ tranh chủ yếu đến từ lượng thể tích chất lỏng dung nạp vào cơ thể. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng lớn nước đun từ thảo mộc, bàng quang và thận sẽ tự động tăng cường bài xuất lượng dịch thừa để cân bằng nội môi.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống liều lượng bao nhiêu cũng an toàn, dùng thay nước lọc cả ngày". Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống về độc tính của rễ cỏ tranh cho thấy dịch chiết methanol an toàn trong thử nghiệm độc tính cấp ở liều 5000 mg/kg [6]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 30 ngày ở chuột cống, việc dùng liều 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể đã ghi nhận sự thay đổi đáng kể về trọng lượng tương đối của tim và thận, đồng thời mô gan xuất hiện tình trạng thoái hóa nhẹ [6]. Liều này cũng gây giảm bạch cầu hạt ở chuột cống đực [6]. Điều này chứng minh việc dùng quá liều hoặc dùng liên tục kéo dài loại thảo mộc này không hề vô hại.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dựa trên các nghiên cứu khoa học và đặc tính sinh học đã ghi nhận, một số nhóm người cần cẩn trọng:
- Người bị suy giảm chức năng thận hoặc ứ dịch: Do rễ cỏ tranh thể hiện xu hướng ức chế bài xuất nước tiểu trên mô hình động vật [2], những người đang gặp trục trặc về khả năng đào thải nước tiểu cần thận trọng.
- Người sử dụng kéo dài với liều cao: Độc tính bán trường diễn ở chuột cho thấy tổn thương thoái hóa gan nhẹ và thay đổi tỷ lệ trọng lượng thận ở liều 1000 mg/kg [6]. Do đó, không nên lạm dụng nước cỏ tranh đậm đặc trong nhiều tuần liên tiếp.
- Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng chuyên biệt cho những đối tượng nhạy cảm này, cần tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Rễ cỏ tranh khô hoặc tươi vẫn có thể dùng để nấu nước giải khát nhẹ nhàng nhờ hương vị ngọt thanh tự nhiên từ các loại đường thực vật và acid hữu cơ [3], [1]. Nếu muốn sử dụng, người tiêu dùng nên lưu ý:
- Liều lượng vừa phải: Không nên nấu quá đặc. Chỉ nên dùng một lượng vừa phải, thỉnh thoảng uống như một loại trà thưởng thức chứ không uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
- Cách chế biến: Rễ cỏ tranh cần được rửa sạch tạp chất, đất cát trước khi đun hãm với nước sôi để chiết xuất các hợp chất hòa tan [4].
- Không tự điều trị bệnh: Nếu bạn đang gặp các triệu chứng như tiểu buốt, tiểu rắt, bí tiểu hoặc nghi ngờ có sỏi thận, cần đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa. Không tự ý uống nước rễ cỏ tranh để thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ.
Nước rễ cỏ tranh là thức uống giải khát truyền thống quen thuộc và đem lại cảm giác dễ chịu. Dù vậy, các nghiên cứu thực nghiệm hiện có chưa khẳng định công dụng lợi tiểu của loại rễ này, thậm chí còn cho kết quả ức chế bài niệu trên động vật [2]. Người dùng nên duy trì góc nhìn thực tế, sử dụng chừng mực và lắng nghe tư vấn y tế khi có vấn đề về sức khỏe.
