Nhiều phụ nữ chỉ bắt đầu quan tâm đến việc uống vitamin và vi chất dinh dưỡng khi que thử thai đã hiện lên hai vạch rõ ràng. Đây là một thói quen rất phổ biến nhưng lại khiến người mẹ vô tình bỏ lỡ giai đoạn vàng quan trọng nhất để bảo vệ thai nhi khỏi các dị tật bẩm sinh nghiêm trọng.
Câu trả lời chính xác từ y học là phụ nữ cần bổ sung acid folic (folate) từ trước khi thụ thai, lý tưởng nhất là tối thiểu 4 tuần trước thời điểm có thai [1]. Việc chờ đợi đến lúc phát hiện mang thai mới bắt đầu uống thuốc thường là đã quá muộn để dự phòng khiếm khuyết ống thần kinh [2].
Cửa sổ vàng đóng ống thần kinh ở phôi thai
Ống thần kinh là cấu trúc phôi thai sơ khai, sau này sẽ phát triển hoàn thiện thành não bộ và tủy sống của em bé. Quá trình hình thành và khép lại của ống thần kinh diễn ra cực kỳ sớm trong thai kỳ, cụ thể là rơi vào khoảng từ ngày thứ 15 đến ngày thứ 28 sau khi thụ tinh [2].
Ở mốc thời gian từ ngày thứ 15 đến 28 này, phần lớn phụ nữ thậm chí còn chưa nhận biết được mình đã mang thai vì chưa đến kỳ kinh nguyệt tiếp theo hoặc chỉ vừa mới trễ kinh vài ngày [2]. Nếu đợi đến khi có dấu hiệu ốm nghén hay thử que rõ ràng mới bắt đầu dùng acid folic, ống thần kinh của phôi thai trên thực tế đã hoàn thành quá trình đóng kín [2].
Do đó, giai đoạn có hiệu lực bảo vệ tối ưu được xác định là kéo dài từ 4 tuần trước khi thụ thai cho đến hết 4 tuần sau khi thụ thai [1]. Bổ sung trong suốt giai đoạn quanh thời điểm thụ thai bảo đảm cơ thể mẹ luôn sẵn sàng nguồn vi chất thiết yếu để hỗ trợ các tế bào thần kinh phân chia chuẩn xác [1].
Cơ chế tác động và những điều khoa học chưa làm rõ
Cho đến nay, các nhà khoa học khẳng định acid folic dùng quanh thời điểm thụ thai có mối liên hệ chặt chẽ với việc giảm thiểu nguy cơ mắc dị tật ống thần kinh lần đầu cũng như nguy cơ tái phát ở những lần mang thai sau [3]. Đáng chú ý, việc bổ sung dưỡng chất này quanh thời điểm thụ thai không chỉ dừng lại ở hệ thần kinh mà còn mang lại bước đột phá trong việc giảm dị tật tim bẩm sinh cấu trúc phổ biến nhất [4]. Một số báo cáo ca bệnh ghi nhận trẻ mắc dị tật ống thần kinh nặng như thoát vị màng não tủy còn có thể đi kèm dị tật tim thông liên thất và não úng thủy [5].
Tuy nhiên, giới y khoa vẫn thừa nhận cơ chế sinh học chính xác mà acid folic tạo ra tác dụng bảo vệ này hiện vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ [3]. Đồng thời, mức liều tối ưu tuyệt đối của acid folic vẫn chưa được xác định chắc chắn dù tác dụng dự phòng đã được quan sát rõ ràng trong khoảng liều từ 0,4 mg đến 4 mg mỗi ngày [3].
Dù mang lại hiệu quả vượt bậc, việc sử dụng acid folic quanh thời điểm thụ thai chỉ giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc chứ không thể xóa bỏ hoàn toàn 100% nguy cơ dị tật ống thần kinh trong cộng đồng [3]. Khoa học vẫn đang tiếp tục tìm kiếm các chiến lược can thiệp bổ sung nhằm thu hẹp triệt để các rủi ro này [3].
Các nghiên cứu khoa học lớn nói gì?
Hiệu quả thực tế của việc bổ sung acid folic quanh thời điểm mang thai đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu quy mô trên thế giới.
Một dự án hợp tác quy mô lớn giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ được triển khai từ năm 1993 đến 1995 đã theo dõi chặt chẽ kết quả thai kỳ của hơn 247.000 phụ nữ [6]. Phụ nữ tham gia được hướng dẫn uống một viên chỉ chứa 400 microgam acid folic mỗi ngày từ đợt khám sức khỏe tiền hôn nhân cho đến hết ba tháng đầu thai kỳ [6]. Trong số 130.142 phụ nữ có uống acid folic ở bất kỳ thời điểm nào trước hoặc trong thai kỳ, chỉ có 102 trường hợp thai nhi hoặc trẻ sinh ra bị dị tật ống thần kinh; trong khi nhóm 117.689 phụ nữ không uống ghi nhận tới 173 ca [6].
Ở nhóm phụ nữ đăng ký theo dõi trước kỳ kinh cuối và hoàn toàn không dùng acid folic, tỷ lệ dị tật ống thần kinh lên tới 4,8 trên 1.000 thai kỳ từ 20 tuần trở lên ở miền Bắc và 1,0 trên 1.000 ở miền Nam Trung Quốc [6]. Khi phụ nữ sử dụng acid folic quanh thời điểm thụ thai, tỷ lệ này đã giảm xuống chỉ còn 1,0 trên 1.000 ở miền Bắc và 0,6 trên 1.000 ở miền Nam [6]. Mức giảm nguy cơ cao nhất đạt tới 85% ở phân nhóm phụ nữ miền Bắc tuân thủ uống thuốc trên 80% số ngày quy định [6]. Ở miền Nam, mức giảm nguy cơ cũng đạt con số ấn tượng 41% [6]. Nghiên cứu này chứng minh liều 400 microgam acid folic đơn lẻ dùng đều đặn hàng ngày quanh thời điểm thụ thai mang lại hiệu quả dự phòng rất mạnh mẽ [6].
Tại Hungary, một nghiên cứu năm 1994 ghi nhận mức tiêu thụ folate trung bình qua chế độ ăn thông thường của phụ nữ chỉ đạt khoảng 158,5 microgam/ngày [2]. Lượng folate tự nhiên này được đánh giá là không đủ để làm giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh cho thai nhi [2].
Cùng quan điểm, một bài tổng quan y khoa tại Canada năm 1997 chỉ ra rằng việc cố gắng đạt đủ folate thông qua nguồn thực phẩm tự nhiên là tương đối kém hiệu quả trong việc phòng ngừa [7]. Các bằng chứng khẳng định việc tăng cường bổ sung acid folic quanh thời điểm thụ thai là bắt buộc để ngăn ngừa cả lần đầu mắc lẫn tái phát dị tật ống thần kinh [7]. Nghiên cứu tổng quan năm 2011 cũng cho thấy bên cạnh acid folic đơn chất, việc sử dụng các chế phẩm đa vi chất chứa acid folic quanh giai đoạn thụ thai thậm chí còn cho thấy hiệu quả phòng ngừa cao hơn đối với cả dị tật ống thần kinh lẫn bất thường tim mạch bẩm sinh [4].
Thực trạng nhận thức và những lỗ hổng đáng lo ngại
Mặc dù bằng chứng y học rất rõ ràng, mức độ áp dụng acid folic trong thực tế của phụ nữ trước khi mang thai vẫn còn ở mức báo động thấp.
Một nghiên cứu thực hiện tại khu vực Địa Trung Hải năm 2000 khảo sát trực tiếp 1.000 phụ nữ vừa sinh con tại bệnh viện đã chỉ ra nghịch lý lớn [1]. Dù có 50,6% phụ nữ biết về nhu cầu cần uống acid folic, nhưng có tới 85,7% cho biết họ chưa từng được nhân viên y tế thông tin cụ thể về việc phải uống acid folic để phòng dị tật ống thần kinh [1].
Hậu quả là chỉ có vỏn vẹn 8,1% số phụ nữ thực tế có uống acid folic trước khi thụ thai [1]. Đáng ngại hơn, chỉ có 6,9% phụ nữ dùng đúng trong khoảng thời gian có hiệu lực bảo vệ vàng là từ 4 tuần trước khi thụ thai đến 4 tuần sau khi thụ thai [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc được tư vấn tiền thai kỳ và hiểu biết cụ thể về dị tật ống thần kinh là hai yếu tố then chốt giúp phụ nữ uống đúng thời điểm [1].
Thực trạng này cũng diễn ra tương tự tại Đức và Canada trong các báo cáo y khoa [8], [7]. Rào cản lớn nằm ở việc phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ ít có thói quen uống vitamin bổ sung, thiếu các chế phẩm acid folic phù hợp, và nhân viên y tế hiếm khi chủ động thảo luận về việc phòng ngừa dị tật ống thần kinh với người chuẩn bị mang thai [8], [7]. Điều này khiến tác động thực tế của các khuyến cáo y tế cộng đồng bị suy giảm nghiêm trọng [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng và điều chỉnh liều lượng?
Mọi phụ nữ có kế hoạch mang thai đều cần được bổ sung acid folic, nhưng mức liều lượng cần được cá nhân hóa tùy theo mức độ rủi ro y khoa của từng người [8].
Nhóm phụ nữ có tiền sử từng mang thai hoặc sinh con bị dị tật ống thần kinh được xếp vào nhóm nguy cơ cao [3], [8]. Các khuyến cáo phối hợp từ các hội chuyên môn sản khoa, nhi khoa, dinh dưỡng và di truyền học tại Đức xác định rõ: phụ nữ thuộc nhóm nguy cơ cao này cần dùng liều acid folic lên tới 4 mg mỗi ngày [8]. Việc giám sát y tế và triển khai chương trình bổ sung liều cao cho các bà mẹ từng có con bị dị tật ống thần kinh là cực kỳ cấp thiết để ngăn chặn dị tật tái phát [3], [5].
Đối với những phụ nữ không có yếu tố nguy cơ cụ thể nói trên, mức liều bổ sung dự phòng chuẩn được khuyến nghị là 0,4 mg (tương đương 400 microgam) acid folic mỗi ngày [6], [8]. Chị em tuyệt đối không nên tự ý dùng liều cao tới 4 mg nếu không có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [8]. Nếu đang điều trị bệnh lý nền hoặc sử dụng các loại thuốc điều trị mạn tính, người mẹ cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi chọn mua sản phẩm bổ sung.
Hướng dẫn bổ sung acid folic đúng cách
Để chuẩn bị một thai kỳ an toàn, phụ nữ nên xây dựng kế hoạch bổ sung vi chất từ sớm theo các bước khoa học cụ thể:
- Thời điểm bắt đầu: Bắt đầu uống thuốc bổ sung tối thiểu 1 tháng (4 tuần) trước ngày dự định mang thai hoặc ngay khi ngừng sử dụng các biện pháp tránh thai [1]. Tiếp tục duy trì uống đều đặn mỗi ngày cho đến hết ba tháng đầu của thai kỳ [6].
- Liều lượng hàng ngày: Duy trì đều đặn 0,4 mg (400 microgam) acid folic mỗi ngày đối với phụ nữ mang thai thông thường [6], [8]. Uống đều đặn trên 80% số ngày giúp đạt hiệu quả bảo vệ thai nhi tối ưu nhất [6].
- Lựa chọn chế phẩm: Có thể chọn acid folic đơn chất hoặc các viên đa vi chất có chứa acid folic [4], [6]. Các dữ liệu y khoa ghi nhận viên đa vi chất chứa acid folic mang lại hiệu quả bảo vệ vượt trội đối với cả dị tật ống thần kinh và các bất thường tim mạch bẩm sinh [4].
- Chế độ ăn kết hợp: Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, giàu thực phẩm tự nhiên nhưng cần nhớ rằng chỉ dựa vào folate trong khẩu phần ăn hàng ngày là không đủ cung cấp lượng cần thiết để phòng bệnh [7], [2]. Bổ sung qua đường uống dạng viên vẫn là giải pháp bắt buộc [3], [7].
Chăm sóc một đứa trẻ bắt đầu ngay từ thời điểm bạn lên kế hoạch sinh con. Việc uống một viên acid folic 400 microgam mỗi ngày từ trước khi thụ thai là hành động y khoa đơn giản, tiết kiệm nhưng mang tính quyết định để bảo vệ con yêu khỏi những khiếm khuyết thần kinh vĩnh viễn [6], [8]. Hãy chủ động thăm khám tiền sản và thảo luận với bác sĩ để bắt đầu bổ sung đúng thời điểm vàng [1].
