Phosphatidylserine hỗ trợ trí nhớ người già: Ai nên dùng, liều bao nhiêu?

Nhiều người lớn tuổi thường xuyên quên chìa khóa, chậm nhớ tên người quen hoặc khó tập trung khi làm việc hàng ngày. Những than phiền này khiến thị trường bổ não trở nên sôi động với vô số sản phẩm được quảng bá giúp phục hồi trí tuệ. Trong số đó, Phosphatidylserine (viết tắt là PS) nổi lên như một thành phần thường xuyên được nhắc tới để cải thiện trí nhớ tuổi già ^[1].

Vậy thực hư hoạt chất này tác động thế nào lên não bộ, ai là người thực sự hưởng lợi và nên dùng liều lượng ra sao? Các nghiên cứu khoa học cho thấy bức tranh không hoàn toàn màu hồng như quảng cáo, song hoạt chất này vẫn giữ một vai trò nhất định đối với sức khỏe tế bào thần kinh [1, 2].

Phosphatidylserine là gì và tác động ra sao tới tế bào não?

Não bộ con người chứa một lượng lớn chất béo, trong đó các phospholipid đóng vai trò bộ khung cấu thành nên màng tế bào thần kinh ^[1]. Quá trình lão hóa tự nhiên dẫn tới những biến đổi bất lợi trong thành phần lipid của màng não ^[1]. Do đó, việc bổ sung phospholipid từ bên ngoài được kỳ vọng sẽ hỗ trợ phòng ngừa suy giảm nhận thức ^[1].

Phosphatidylserine là một phospholipid đặc thù cư trú ở lớp trong của màng tế bào động vật có vú ^[1]. Phân tử này giữ vai trò then chốt đối với chức năng màng tế bào thần kinh, bao gồm quá trình truyền tín hiệu, liên lạc giữa các tế bào và điều hòa sự phát triển tế bào ^[1]. Phosphatidylserine cùng với phosphatidylcholine là nhóm hoạt chất được các nhà phân phối sản phẩm bổ sung khuyên dùng nhiều thứ hai cho người cao tuổi có than phiền về trí nhớ ^[1].

Dưới góc độ cấu trúc, các glycerophospholipid (GPL) nói chung là thành phần chính cấu tạo nên màng tế bào ^[2]. Bổ sung GPL mạn tính được quan sát thấy mang lại lợi ích cho chức năng nhận thức ở động vật và người cao tuổi ^[2]. Việc cung cấp GPL lâu dài, đặc biệt khi kết hợp cùng axit béo omega-3 (DHA, EPA hoặc ALA) hay choline, được kỳ vọng nâng cao sinh khả dụng của dưỡng chất, bảo vệ mô não khỏi các yếu tố phá hủy ^[2]. Điều này có khả năng làm chậm tốc độ suy giảm cấu trúc não theo thời gian hoặc tạo điều kiện phục hồi nhẹ mô não ^[2].

Bằng chứng khoa học: Những kết quả trái chiều trên người cao tuổi

Dù sở hữu cơ chế sinh học đầy hứa hẹn, kết quả thực tế trên các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) lại ghi nhận nhiều khác biệt tùy thuộc vào nguồn gốc chiết xuất và sự phối hợp dưỡng chất.

Thứ nhất, một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 157 người cao tuổi có than phiền về trí nhớ nhưng chưa mắc chứng sa sút trí tuệ đã ghi nhận kết quả tích cực ^[1]. Những người tham gia được sử dụng dạng PS gắn liền với chuỗi axit béo không bão hòa đa omega-3 (liều 300 mg PS kết hợp 79 mg DHA cộng EPA mỗi ngày) ^[1]. Sau 15 tuần theo dõi, nhóm dùng phức hợp PS-DHA đạt hiệu suất nhận thức tốt hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược ^[1].

Thứ hai, một thử nghiệm ngẫu nhiên thực hiện trên 78 người cao tuổi Nhật Bản (50 - 69 tuổi) bị suy giảm trí nhớ nhẹ đã so sánh hai mức liều của PS chiết xuất từ đậu nành với giả dược ^[3]. Các đối tượng chia thành ba nhóm: dùng 100 mg/ngày (26 người), 300 mg/ngày (26 người) hoặc giả dược (26 người) trong vòng 6 tháng ^[3]. Kết quả cho thấy các thang đo trí nhớ chung (Hasegawa, Rivermead, MMSE) đều tăng đồng đều ở cả 3 nhóm, có thể do hiệu ứng làm quen bài kiểm tra ^[3]. Dẫu vậy, phân tích sâu trên những người có điểm nhận thức ban đầu thấp hơn cho thấy cả hai nhóm dùng PS đều có sự gia tăng rõ rệt về khả năng nhớ lại từ ngữ sau thời gian trì hoãn so với giả dược ^[3].

Ngược lại, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác đánh giá 120 người lớn tuổi (trên 57 tuổi) mắc chứng suy giảm trí nhớ liên quan đến tuổi tác (AAMI) lại không ghi nhận lợi ích ^[4]. Các đối tượng dùng PS chiết xuất từ đậu nành ở mức liều 300 mg/ngày, 600 mg/ngày hoặc giả dược trong suốt 12 tuần ^[4]. Kết quả các bài kiểm tra học tập, trí nhớ, thời gian phản ứng, lập kế hoạch và chú ý không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm, cũng như không có sự tương tác với mức độ nghiêm trọng ban đầu của triệu chứng ^[4]. Nghiên cứu kết luận PS nguồn gốc đậu nành dùng hàng ngày không làm thay đổi trí nhớ hay các chức năng nhận thức khác ở nhóm người này [1, 5].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu y khoa hiện nay cho thấy sự thiếu đồng nhất giữa các nghiên cứu. Điểm khác biệt mấu chốt có thể nằm ở dạng bào chế: PS kết hợp cùng omega-3 (DHA/EPA) cho thấy hiệu quả rõ ràng hơn trên nhận thức so với dạng PS đậu nành đơn thuần [1, 5].

Bên cạnh đó, các bằng chứng trực tiếp về việc phospholipid giúp duy trì hoặc phục hồi cấu trúc não phần lớn mới chỉ được chứng minh trên động vật gặm nhấm ^[2]. Mặc dù các nhà khoa học nhận định tiềm năng cải thiện cấu trúc não ở người lớn tuổi là hoàn toàn khả thi, số lượng công trình nghiên cứu cấu trúc vi mô và vĩ mô trên người vẫn còn khan hiếm ^[2]. Cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn kết hợp kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh thần kinh tiên tiến để xác thực giả thuyết này ^[2].

Ngoài ra, việc tuân thủ liều dùng ở người già cũng là một rào cản nghiên cứu. Dữ liệu từ một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 90 ngày trên người trung niên và cao tuổi khỏe mạnh về thần kinh chỉ ra rằng mức độ suy giảm nhận thức có liên quan trực tiếp đến việc quên uống viên bổ sung, ngay cả khi đã kiểm soát yếu tố dùng nhiều thuốc cùng lúc ^[5]. Sự thiếu tuân thủ này có thể làm giảm hiệu quả thực tế và gây sai lệch kết luận nghiên cứu ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm bổ sung trí não

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống hoạt chất bổ não là sẽ "trẻ hóa" thần kinh ngay lập tức. Trên thực tế, suy giảm khả năng học chuỗi trình tự hay ghi nhớ là một phần của quy luật lão hóa tự nhiên, dù tiến trình này diễn ra nặng nề hơn ở người suy giảm nhận thức nhẹ dạng quên ^[6]. Không có loại thực phẩm bổ sung nào có thể đảo ngược hoàn toàn quy luật này hoặc điều trị dứt điểm chứng sa sút trí tuệ [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "liều càng cao, tác dụng càng mạnh". Nghiên cứu lâm sàng đối chiếu mức liều 300 mg và 600 mg PS đậu nành mỗi ngày trong 12 tuần không hề tìm thấy sự vượt trội nào của liều cao so với giả dược trên chức năng nhận thức [1, 5]. Do đó, việc tự ý tăng liều không mang lại thêm lợi ích mà chỉ làm tăng chi phí sử dụng.

Bên cạnh PS, một số dẫn xuất phospholipid khác như cytidine 5'-diphosphocholine (ở liều 600-1000 mg/ngày) đã được tổng quan Cochrane ghi nhận có tác động tích cực ngắn và trung hạn lên trí nhớ, đặc biệt trên người suy giảm nhận thức liên quan rối loạn mạch máu não ^[1]. Ngoài ra, tiền chất choline alfoscerate (400 mg x 3 lần/ngày trong 180 ngày) cũng cho thấy sự cải thiện điểm số nhận thức ADAS-cog ở bệnh nhân Alzheimer nhẹ đến trung bình ^[3]. Điều này cho thấy mỗi chất phospholipid hay dẫn xuất choline có đối tượng đích và mức độ hiệu quả khác nhau, không thể đánh đồng mọi loại bổ não.

Mức độ an toàn và những ai cần thận trọng

Về độ an toàn, các nghiên cứu khoa học ghi nhận Phosphatidylserine có mức độ dung nạp rất tốt ở người cao tuổi [1, 4, 6]. Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 12 tuần trên 120 người lớn tuổi cho thấy việc dùng PS chiết xuất từ đậu nành lên tới 200 mg chia làm ba lần mỗi ngày (tổng 600 mg/ngày) hoàn toàn không gây ra biến đổi tiêu cực nào về huyết áp, nhịp tim hay các chỉ số sinh hóa và huyết học an toàn ^[7]. Các báo cáo thử nghiệm lâm sàng cũng không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng [1, 4, 6].

Trước đây, các nghiên cứu ban đầu sử dụng PS có nguồn gốc từ vỏ não bò, ghi nhận khả năng dung nạp tốt ở liều 300 mg mỗi ngày trên 130 bệnh nhân ^[7]. Tuy nhiên, PS có nguồn gốc từ đậu nành hiện là dạng phổ biến để đảm bảo tính an toàn cho người tiêu dùng ^[7].

Dù an toàn, những người có bệnh lý mạn tính đi kèm, người đang phải sử dụng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc hoặc người cao tuổi bị suy giảm nhận thức tiến triển cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng ^[5]. Việc này giúp tránh tương tác bất lợi và kiểm soát tốt lịch trình uống thuốc hàng ngày ^[5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và liều dùng hợp lý

Dựa trên các dữ kiện thử nghiệm lâm sàng, nếu muốn sử dụng Phosphatidylserine để hỗ trợ duy trì chức năng nhận thức, bạn có thể tham khảo một số hướng dẫn cụ thể sau:

• Đối tượng phù hợp: Người trung niên và cao tuổi bắt đầu nhận thấy các biểu hiện suy giảm trí nhớ chủ quan, hay quên mức độ nhẹ liên quan đến tuổi tác nhưng chưa đến mức sa sút trí tuệ nghiêm trọng [1, 4].
• Liều lượng: Mức liều an toàn và được khảo sát phổ biến trong các nghiên cứu là từ 100 mg đến 300 mg mỗi ngày [1, 4, 6]. Nghiên cứu về độ an toàn chứng minh liều lên đến 200 mg x 3 lần/ngày (tổng 600 mg) vẫn dung nạp tốt ^[7].
• Dạng phối hợp: Nên ưu tiên các dạng bào chế phối hợp PS với axit béo omega-3 chuỗi dài (DHA và EPA), vì thử nghiệm lâm sàng cho thấy phức hợp 300 mg PS gắn 79 mg DHA+EPA mang lại hiệu quả nhận thức vượt trội hơn giả dược sau 15 tuần ^[1].
• Thời gian sử dụng: Các nghiên cứu ghi nhận hiệu quả thường theo dõi tối thiểu từ 15 tuần đến 6 tháng liên tục [1, 4].

Thực phẩm bổ sung màng tế bào thần kinh chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được đặt trong một lối sống lành mạnh. Hãy kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, tăng cường hoạt động trí não và vận động thể chất thường xuyên thay vì chỉ dựa vào viên uống.