Nhịn ăn gián đoạn và nỗi lo rối loạn chu kỳ

Nhịn ăn gián đoạn đang trở thành phương pháp giảm cân và cải thiện chuyển hóa được nhiều người áp dụng. Không ít phụ nữ lựa chọn cách này để tìm kiếm vóc dáng thon gọn nhanh chóng. Tuy nhiên, nhiều người nhận thấy chu kỳ kinh nguyệt bị chậm, lượng máu kinh thay đổi hoặc thậm chí mất kinh hoàn toàn sau một thời gian nhịn ăn.

Hiện tượng này bắt nguồn từ việc thiếu hụt calo tác động tiêu cực đến hệ thống nội tiết nữ. Khi lượng năng lượng nạp vào không đủ đáp ứng nhu cầu hoạt động, các cơ quan kiểm soát sinh sản sẽ phát tín hiệu ngưng trệ để bảo tồn năng lượng cho sự sống.

Trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng hoạt động thế nào?

Chu kỳ kinh nguyệt được điều hòa bởi hệ thống tương tác phản hồi phức tạp giữa buồng trứng, tuyến yên và vùng dưới đồi [1]. Một sự gián đoạn tại bất kỳ điểm nào trên các con đường này đều có thể dẫn đến rối loạn chu kỳ kinh nguyệt [1]. Hiện tượng vô kinh, tức sự ngưng trệ kinh nguyệt, chính là dấu hiệu cảnh báo tình trạng rối loạn chức năng buồng trứng, tuyến yên hoặc vùng dưới đồi [1].

Vùng dưới đồi tiết ra hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) theo từng nhịp để kích thích tuyến yên tiết ra hormone tạo hoàng thể (LH) và hormone kích thích nang trứng (FSH). Các hormone này sau đó điều hòa buồng trứng tiết estrogen và progesterone. Khi cơ thể rơi vào tình trạng thâm hụt năng lượng, tần số và biên độ xung giải phóng GnRH ở vùng dưới đồi sẽ bị biến đổi [2]. Điều này gây ra rối loạn chức năng vùng dưới đồi và dẫn đến vô kinh thứ phát [2].

Bằng chứng khoa học về việc nhịn ăn và nội tiết sinh sản

Các nghiên cứu cho thấy việc hạn chế ăn uống ảnh hưởng rất nhanh đến các chỉ số hormone trong cơ thể. Khi nhịn ăn, nồng độ leptin trong huyết thanh bắt đầu giảm dần, sự sụt giảm này có thể quan sát thấy rõ rệt sau 6 đến 8 giờ [3]. Leptin là hormone do mô mỡ tiết ra, có khả năng tác động trực tiếp lên vùng dưới đồi để tăng giải phóng LH-RH, kích thích tuyến yên giải phóng LH và FSH, đồng thời tác động lên tuyến sinh dục kích thích sinh tổng hợp steroid [3].

Một nghiên cứu năm 2013 chỉ ra rằng, việc nhịn ăn ngắn hạn trong 3 ngày ở giai đoạn nang noãn giữa của chu kỳ kinh nguyệt đã làm giảm số lượng các xung LH [3]. Trong giai đoạn hoàng thể giữa, việc nhịn ăn làm tăng tiết hormone tăng trưởng (GH) dạng xung 24 giờ, tăng nồng độ cortisol trung bình trong huyết thanh, đồng thời làm giảm nồng độ trung bình 24 giờ của leptin, insulin và yếu tố tăng trưởng tương tự insulin I (IGF-I) [3].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng việc ăn một bữa lớn duy nhất mỗi ngày dẫn đến những biến đổi chuyển hóa, bao gồm tăng mức đường huyết lúc đói, tăng phản ứng insulin và biến đổi nhịp ngày đêm của leptin [3]. Đồng thời, tình trạng bất thường kinh nguyệt bao gồm kinh thưa, kinh mau và rong kinh gia tăng trong thời gian thực hiện nhịn ăn tôn giáo Ramadan [3]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn khi quy mô mẫu còn nhỏ và 80% người tham gia có cân nặng bình thường, chưa phân tích chi tiết từng nhóm cân nặng khác nhau [3].

Tác động của thâm hụt năng lượng mạn tính

Tình trạng thiếu hụt calo kéo dài gây ra hậu quả sâu sắc hơn đối với hệ sinh sản. Bất thường chu kỳ kinh nguyệt thường xuất hiện ở những phụ nữ hoạt động thể chất và vận động viên, do lượng calo nạp vào không đủ bù đắp năng lượng tiêu hao cho vận động, dẫn đến ức chế tăng trưởng và sinh sản [4].

Ở những phụ nữ bị vô kinh vùng dưới đồi cơ năng (FHA) do vận động, các phản ứng thích nghi với thâm hụt năng lượng mạn tính xuất hiện rõ rệt, gồm giảm tiêu hao năng lượng khi nghỉ và giảm triiodothyronine toàn phần [4]. Nghiên cứu cho thấy nồng độ ghrelin huyết thanh tăng cao ở nhóm phụ nữ FHA này [4]. Đáng chú ý, cả peptide ruột PYY và ghrelin đều tăng cao nghịch lý ở bệnh nhân chán ăn tâm thần và phụ nữ FHA tập luyện thể thao, trong khi leptin lại bị ức chế [4]. Một ngưỡng nồng độ leptin quan trọng được cho là điều kiện cần để duy trì kinh nguyệt đều đặn [4].

Một nghiên cứu năm 2010 tiến hành so sánh 41 phụ nữ mắc vô kinh vùng dưới đồi cơ năng (mất kinh từ 90 ngày trở lên, LH dưới 5 mIU/ml) với nhóm chứng gồm 40 phụ nữ khỏe mạnh có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 18,5 đến 24,9 kg/m2 [2]. Kết quả kiểm tra bằng phương pháp ELISA cho thấy nhóm bệnh nhân FHA có nồng độ inhibin B, FSH, LH, estradiol và prolactin trong huyết thanh thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng [2]. Ngoài ra, có mối tương quan thuận giữa nồng độ inhibin B và estradiol ở các bệnh nhân này [2]. Inhibin B đóng vai trò quan trọng trong chức năng sinh sản thông qua điều hòa sản xuất FSH ở tuyến yên và ức chế tiết GnRH [2].

Tại một nghiên cứu năm 1980 trên 5 phụ nữ mắc vô kinh vùng dưới đồi, các nhà khoa học đã tiến hành truyền LH-RH dạng xung ngắt quãng với liều 10-15 microgram tiêm tĩnh mạch cách nhau mỗi 90 phút trong 17-20 ngày [5]. Kết quả cho thấy việc dùng LH-RH ngoại vi dạng xung đã giúp bình thường hóa nồng độ gonadotropin huyết thanh ở toàn bộ 5 phụ nữ [5]. Bốn người đạt nồng độ estradiol tiền rụng trứng kèm theo đỉnh LH, và ba người có nồng độ progesterone giai đoạn hoàng thể bình thường tiếp sau đỉnh LH [5]. Điều này chứng minh rằng chức năng tuyến yên và buồng trứng hoàn toàn có thể phục hồi nếu trục hạ đồi cung cấp lại tín hiệu xung GnRH chuẩn xác [5].

Hiểu lầm thường gặp về leptin và cân nặng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần bản thân không quá gầy thì việc nhịn ăn gián đoạn sẽ không ảnh hưởng đến nội tiết tố buồng trứng. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa cân nặng, lượng mỡ và hormone diễn ra phức tạp hơn thế.

Nghiên cứu năm 2000 đánh giá nồng độ leptin nền ở 20 phụ nữ có chu kỳ bình thường (gồm người béo phì và không béo phì), 20 bệnh nhân buồng trứng đa nang (PCOS), 10 bệnh nhân vô kinh hạ đồi do căng thẳng và 8 bệnh nhân vô kinh hạ đồi do giảm cân [6]. Kết quả cho thấy nồng độ leptin huyết thanh liên quan chặt chẽ với chỉ số BMI ở từng nhóm, nhưng không có sự khác biệt về mức leptin trung bình giữa các nhóm bệnh nhân có cùng mức BMI [6]. Nghiên cứu này kết luận leptin lưu hành phản ánh chỉ số BMI chứ dường như không trực tiếp tham gia điều hòa chức năng buồng trứng [6].

Ngược lại, nghiên cứu tổng quan năm 2008 chỉ ra rằng trong chứng chán ăn tâm thần, vô kinh do tập luyện và bệnh mạn tính, sự thâm hụt năng lượng sẽ ức chế vùng dưới đồi tiết GnRH mà leptin đóng vai trò trung gian một phần [7]. Việc sử dụng leptin tái tổ hợp cho phụ nữ vô kinh vùng dưới đồi đã giúp khôi phục tính nhịp xung của LH và tái lập chu kỳ rụng trứng [7]. Sự khác biệt giữa các nghiên cứu cho thấy việc sụt giảm năng lượng cấp tính hay giảm mỡ quá mức đều có thể gây xáo trộn hormone theo những cơ chế trung gian phức tạp.

Những rủi ro sức khỏe lâu dài

Mất kinh do nhịn ăn hoặc thiếu dinh dưỡng kéo dài không đơn thuần là sự bất tiện tạm thời mà còn tiềm ẩn nguy cơ bệnh lý nghiêm trọng. Rối loạn kinh nguyệt thường gặp ở thanh thiếu niên tham gia thể thao cường độ cao hoặc hạn chế dinh dưỡng quá mức [8].

Vô kinh kéo dài ở tuổi vị thành niên có thể phân thành hai dạng: thiếu hụt estrogen hoặc đủ estrogen [7]. Tình trạng vô kinh thiếu hụt estrogen dẫn đến giảm mật độ khoáng của xương và làm tăng nguy cơ gãy xương [7]. Ngược lại, tình trạng vô kinh nhưng vẫn đủ estrogen có thể gây xuất huyết tử cung cơ năng trong ngắn hạn và làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô nội mạc tử cung về lâu dài [7].

Đối với những bệnh nhân vô kinh có đủ tác động của estrogen lên nội mạc tử cung (có hiện tượng ra máu sau khi dùng progestin), cần được tạo chu kỳ bằng progestin định kỳ để ngăn ngừa tăng sinh nội mạc tử cung [8]. Liệu pháp thay thế estrogen kết hợp progestin theo chu kỳ nên được cân nhắc ở trẻ vị thành niên bị giảm estrogen kèm vô kinh kéo dài [8].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Không phải cơ thể nào cũng thích ứng tốt với việc nhịn ăn gián đoạn. Những nhóm phụ nữ sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định hạn chế ăn uống:

  • Thanh thiếu niên: Vô kinh vùng dưới đồi là nguyên nhân phổ biến nhất gây mất kinh ở nhóm tuổi này, tiếp theo là hội chứng buồng trứng đa nang [7]. Giai đoạn này hệ trục nội tiết chưa thực sự hoàn thiện vững chắc, việc nhịn ăn dễ gây tổn thương lâu dài cho sức khỏe xương [7].
  • Phụ nữ tập luyện cường độ cao: Tập thể thao kết hợp thiếu hụt năng lượng là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới vô kinh vùng dưới đồi cơ năng [4].
  • Người có tiền sử chán ăn hoặc nhẹ cân: Hạn chế dinh dưỡng quá mức làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm hormone và ức chế chức năng sinh sản [1, 5].
  • Người đang gặp vấn đề kinh nguyệt không đều: Nhịn ăn có thể làm tăng các bất thường như kinh thưa hay mất kinh [3].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để giảm cân mà không làm tổn hại đến chu kỳ kinh nguyệt, phụ nữ cần tiếp cận việc ăn uống một cách khoa học:

  • Đảm bảo tổng calo nạp vào: Tránh tạo ra mức thâm hụt calo quá sâu. Năng lượng nạp vào phải đủ bù đắp mức tiêu hao cho các hoạt động thể chất cơ bản [4].
  • Không nhịn ăn liên tục nhiều ngày: Nghiên cứu cho thấy chỉ sau 3 ngày nhịn ăn ngắn hạn, tần số xung LH đã bị suy giảm và cortisol đã gia tăng [3]. Tránh các hình thức nhịn ăn kéo dài cực đoan.
  • Lắng nghe chu kỳ: Theo dõi sát sao ngày hành kinh và tính chất máu kinh. Nếu nhận thấy chu kỳ bị kéo dài trên 35 ngày hoặc mất kinh liên tiếp, cần ngừng ngay chế độ nhịn ăn.
  • Thăm khám kịp thời: Cần loại trừ các nguyên nhân gây rối loạn kinh nguyệt khác như có thai, tổn thương thực thể thần kinh trung ương, mất cân bằng hormone hoặc suy buồng trứng trước khi kết luận do ăn kiêng [8]. Khi có dấu hiệu mất kinh kéo dài, phụ nữ cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa phụ sản để được chẩn đoán và can thiệp y tế đúng cách.

Nhịn ăn gián đoạn có thể mang lại lợi ích giảm cân, nhưng cần sự cân bằng năng lượng hợp lý. Việc bảo vệ trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng và chu kỳ kinh nguyệt đều đặn phải luôn được đặt lên hàng đầu nhằm duy trì sức khỏe sinh sản và hệ xương khớp vững chắc.