Nhiều cha mẹ lo lắng khi con phải dùng thuốc kháng sinh dài ngày do mắc các bệnh lý nhiễm khuẩn đường hô hấp hay tai mũi họng. Kháng sinh thường được kê đơn rộng rãi cho trẻ em nhưng mặt trái phổ biến là gây rối loạn tiêu hóa kéo dài [1]. Sau vài ngày dùng thuốc, trẻ dễ xuất hiện tình trạng đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng, mệt mỏi và chán ăn.
Thuốc kháng sinh có vai trò tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh, song chúng cũng tiêu diệt luôn cả các vi khuẩn có lợi thường trú trong đường ruột, làm mất cân bằng hệ vi sinh tự nhiên [1]. Hiện tượng tiêu chảy liên quan đến kháng sinh xảy ra ở tỷ lệ lên đến 25% số bệnh nhân điều trị [2]. Để giảm thiểu tình trạng này, can thiệp bằng men vi sinh cùng chế độ dinh dưỡng dễ tiêu là giải pháp được nhiều chuyên gia khuyến cáo [2].
Rối loạn khuẩn ruột sau kháng sinh diễn ra thế nào?
Hệ tiêu hóa khỏe mạnh nhờ sự cân bằng giữa các chủng khuẩn có ích và hại khuẩn. Khi trẻ dùng thuốc kháng sinh phổ rộng liều cao, lớp bảo vệ tự nhiên này bị suy giảm nhanh chóng [3]. Các nghiên cứu ghi nhận rằng việc mất cân bằng vi sinh tạo điều kiện cho các mầm bệnh cơ hội phát triển mạnh [1, 3]. Tiêu biểu trong số đó là vi khuẩn Clostridium difficile, tác nhân chịu trách nhiệm cho tới 25% các trường hợp tiêu chảy do dùng kháng sinh [2].
Các nghiên cứu tổng hợp xác nhận thuốc kháng sinh thay đổi cân bằng hệ vi sinh đường ruột và gây ra tiêu chảy [1, 2, 6]. Do đó, việc bổ sung vi sinh vật sống đóng vai trò quan trọng trong việc khôi phục lại hệ vi sinh bình thường của đường ruột [1, 2]. Cơ chế này giúp bù đắp lượng lợi khuẩn đã bị thuốc tiêu diệt, từ đó ngăn ngừa các tổn thương thành ruột [1].
Khi hệ vi sinh đường tiêu hóa bị xáo trộn, khả năng hấp thu nước và dưỡng chất bị suy giảm nghiêm trọng. Đường ruột yếu ớt của trẻ rất dễ bị kích thích bởi các tác nhân bên ngoài. Trẻ không chỉ bị mất nước qua phân lỏng mà còn dễ sụt cân do kém hấp thu dưỡng chất thiết yếu trong suốt đợt ốm.
Bằng chứng khoa học về việc bổ sung men vi sinh cho trẻ
Bằng chứng tổng hợp từ năm 2016 với chất lượng trung bình cho thấy dùng men vi sinh kết hợp khi uống kháng sinh giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy ở trẻ em từ 1 tháng đến 18 tuổi mà không làm tăng tác dụng phụ nguy hiểm [4]. Một phân tích gộp năm 2006 trên 6 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược với 707 bệnh nhân dưới 19 tuổi cho thấy phân tích theo đề cương ghi nhận nguy cơ tương đối RR là 0,43 (khoảng tin cậy 95%: 0,25 - 0,75), chứng minh lợi ích rõ rệt của men vi sinh so với giả dược trong việc giảm tiêu chảy khi trẻ dùng kháng sinh [5]. Tuy nhiên, kết quả phân tích theo ý định điều trị trong nghiên cứu này lại chưa thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê với RR là 1,01 (khoảng tin cậy 95%: 0,64 - 1,61) [5].
Bên cạnh đó, phân tích nhóm nhỏ trên 4 nghiên cứu cung cấp liều từ 5 tỷ CFU trở lên mỗi ngày cho thấy hiệu quả phòng ngừa rõ ràng hơn [5]. Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược năm 2002 trên trẻ nhỏ bị nhiễm trùng nặng phải dùng kháng sinh phổ rộng liều cao cũng cho thấy nhóm uống men vi sinh có tỷ lệ tiêu chảy là 37,5%, thấp hơn hẳn so với mức 80% ở nhóm đối chứng dùng giả dược [3]. Dù cỡ mẫu nghiên cứu này còn nhỏ để phân tích thống kê sâu, kết quả bước đầu đã chỉ ra tiềm năng lớn của men vi sinh [3].
Nhiều đợt rà soát dữ liệu y khoa hệ thống trên các cơ sở dữ liệu lớn như MEDLINE, EMBASE, CENTRAL, CINAHL, AMED từ lúc khởi tạo đến tháng 8/2006 hay tháng 11/2014 đều tập trung đánh giá hiệu quả phòng ngừa tiêu chảy liên quan kháng sinh của men vi sinh trên đối tượng trẻ em từ 0 đến 18 tuổi [1, 2, 6]. Các kết luận đều nhất quán rằng men vi sinh có tiềm năng lớn trong hỗ trợ bảo vệ tiêu hóa [1, 6].
Chủng men vi sinh nào phát huy hiệu quả tốt nhất?
Không phải tất cả các loại vi sinh vật đều mang lại tác dụng bảo vệ ruột giống nhau trước kháng sinh. Nghiên cứu năm 2006 chỉ ra rằng men vi sinh chứa nấm men không gây bệnh Saccharomyces boulardii và các vi khuẩn lên men axit lactic như Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) đã được đánh giá hiệu quả trong phòng ngừa và điều trị tiêu chảy do kháng sinh ở người lớn và trẻ em [2]. Nghiên cứu này ghi nhận LGG có ích trong việc điều trị tiêu chảy do kháng sinh ở trẻ nhỏ [2].
Đến năm 2008, một báo cáo cập nhật về men vi sinh cho trẻ em khẳng định có một lượng lớn nghiên cứu chỉ ra tác dụng rõ rệt của men vi sinh trong việc ngăn ngừa tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [6]. Trong đó, hai chủng hiệu quả nhất được xác định là Lactobacillus rhamnosus GG và nấm men Saccharomyces boulardii, ngoài ra còn có các chủng thuộc chi Bifidobacterium hay Streptococcus [6].
Ngược lại, nghiên cứu tổng quan cũng lưu ý rằng bằng chứng về việc men vi sinh phòng ngừa tiêu chảy lây lan trong trường mầm non chỉ ở mức khiêm tốn [6]. Còn ở môi trường bệnh viện, bằng chứng phòng lây lan tiêu chảy do rotavirus hay Clostridium difficile ở trẻ em còn yếu và chưa đồng nhất giữa các thử nghiệm [6]. Do đó, phụ huynh không nên lạm dụng tùy tiện mà cần chọn đúng chủng vi sinh đã được khoa học chứng minh hiệu quả như LGG hoặc S. boulardii [3, 7].
Kết hợp chất xơ hòa tan nhẹ nhàng trong bữa ăn
Song song với việc bù đắp lợi khuẩn, chế độ dinh dưỡng hàng ngày giữ vai trò cung cấp nguồn nuôi dưỡng đường ruột. Chất xơ hòa tan nhẹ nhàng từ tự nhiên hoạt động như một lớp đệm êm ái, hỗ trợ tiêu hóa khi đường ruột đang tổn thương. Các món ăn giàu chất xơ hòa tan mềm có thể kể đến như cháo yến mạch loãng, chuối chín nghiền nhuyễn, bột táo nấu chín hoặc súp cà rốt hầm nhừ.
Những thực phẩm này chứa dạng chất xơ mềm mịn, giúp hút bớt lượng nước thừa trong lòng ruột và hỗ trợ phân vào khuôn nhanh hơn. Ngoài ra, tinh bột nấu chín kỹ trong súp khoai tây hoặc cháo gạo tẻ giúp cung cấp năng lượng tức thì mà không đòi hỏi hệ tiêu hóa phải làm việc gắng sức. Cha mẹ nên chuẩn bị thức ăn ở dạng lỏng, ấm và mềm để trẻ dễ nuốt, tránh gây nôn trớ.
Cần tránh tuyệt đối việc ép trẻ ăn những loại rau có sợi xơ quá già, cứng hoặc trái cây sống còn nhiều vị chua chát. Các loại củ quả nhiều xơ thô không hòa tan có thể gây cọ xát cơ học lên niêm mạc ruột non nớt, làm tăng nhu động ruột và khiến trẻ bị đau bụng, tiêu chảy nặng hơn.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng men vi sinh?
Dù men vi sinh thường được đánh giá là an toàn và dung nạp tốt ở đa số trẻ nhỏ, phụ huynh không được chủ quan [2]. Đánh giá y khoa năm 2006 khuyến cáo rõ ràng: cả hai chủng Saccharomyces boulardii và Lactobacillus rhamnosus GG cần phải được sử dụng hết sức thận trọng ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch [2].
Đối với các bé sinh non, trẻ đang nằm điều trị tích cực, trẻ mang ống thông tĩnh mạch trung tâm hoặc mắc hội chứng suy giảm miễn dịch bẩm sinh, việc tự ý đưa vi sinh vật sống vào cơ thể có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm nấm máu. Những trường hợp này nhất thiết phải được bác sĩ chuyên khoa chỉ định trực tiếp và theo dõi sát sao tại cơ sở y tế.
Nếu trong quá trình điều trị, trẻ xuất hiện dấu hiệu mất nước nghiêm trọng như mắt trũng, khóc không có nước mắt, li bì, sốt cao kéo dài hoặc phân có lẫn máu, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức. Men vi sinh chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y tế khẩn cấp.
Cách xây dựng thực đơn và sử dụng men đúng chuẩn
Để men vi sinh phát huy hiệu quả cao nhất khi trẻ dùng thuốc, thời điểm uống thuốc là yếu tố quyết định. Thuốc kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn, do đó nếu uống men vi sinh cùng lúc với kháng sinh thì lượng lợi khuẩn đưa vào sẽ bị tiêu diệt ngay lập tức. Quy tắc cơ bản là luôn cho trẻ uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh tối thiểu 2 giờ đồng hồ. Riêng với chủng nấm men vi sinh như Saccharomyces boulardii, do bản chất là nấm men chứ không phải vi khuẩn, chúng không bị tiêu diệt bởi kháng sinh thông thường [2].
Về liều lượng, nghiên cứu phân tích gộp năm 2006 chỉ ra hiệu quả bảo vệ đường ruột rõ rệt hơn ở các nghiên cứu cung cấp liều từ 5 tỷ CFU (đơn vị hình thành khuẩn lạc) đơn chủng mỗi ngày trở lên [5]. Cha mẹ nên đọc kỹ nhãn sản phẩm để đảm bảo con được bổ sung đủ mật độ lợi khuẩn cần thiết. Không pha men vi sinh vào sữa nóng, nước sôi hoặc cháo đang nóng vì nhiệt độ cao sẽ làm chết các vi sinh vật có ích.
Về chế độ ăn, gia đình nên chia nhỏ khẩu phần thành 5-6 bữa trong ngày thay vì 3 bữa lớn. Các món ăn nên chế biến nhạt, hạn chế dầu mỡ chiên rán và các loại đồ uống nhiều đường đóng chai. Cho trẻ uống bù đủ nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ hoặc nước luộc rau củ để phòng mất nước và duy trì thể trạng ổn định cho bé.
Cân bằng giữa việc điều trị kháng sinh đúng phác đồ của bác sĩ và chăm sóc hệ tiêu hóa đúng cách là chìa khóa giúp trẻ phục hồi nhanh chóng. Việc bổ sung đúng chủng men vi sinh kết hợp chế độ ăn mềm, dễ tiêu sẽ bảo vệ đường ruột non nớt của trẻ qua đợt ốm an toàn. Khi trẻ có các dấu hiệu bất thường, cha mẹ cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế kịp thời.
