Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng lâm sàng cho thấy diêm mạch làm giảm bốc hỏa hoặc huyết áp ở phụ nữ mãn kinh. Một thử nghiệm nhỏ ở 35 phụ nữ sau mãn kinh khảo sát một số chỉ số chuyển hóa sau khi ăn 25 g mảnh diêm mạch mỗi ngày trong bốn tuần, nhưng không đo bốc hỏa hay huyết áp [1]. Vì vậy, có thể xem diêm mạch là một thực phẩm để đa dạng hóa khẩu phần; không nên xem nó như liệu pháp hormone, thuốc hạ huyết áp hay phương pháp điều trị triệu chứng mãn kinh.
Vì sao câu hỏi này dễ bị trả lời quá chắc chắn?
Diêm mạch (quinoa, Chenopodium quinoa) là hạt giả ngũ cốc, có thể cung cấp carbohydrate, protein và chất xơ. Một số hợp chất thực vật trong hạt được nghiên cứu về hoạt tính sinh học. Tuy nhiên, phát hiện một hợp chất trong thực phẩm hoặc quan sát cơ chế trong phòng thí nghiệm không chứng minh rằng ăn món đó sẽ tạo ra thay đổi có ý nghĩa về hormone, cơn bốc hỏa hay huyết áp ở người.
Ba câu hỏi cần tách riêng là: diêm mạch có giá trị dinh dưỡng gì; nghiên cứu ở người có đo triệu chứng mãn kinh hay không; và kết quả có đủ mạnh để khuyên dùng như một cách điều trị không. Khi gộp các câu hỏi này, một kết quả về cholesterol hoặc chất chống oxy hóa dễ bị diễn giải thành “cân bằng estrogen” hoặc “hạ huyết áp”, dù nghiên cứu chưa đo những kết quả đó.
Nghiên cứu trực tiếp ở phụ nữ sau mãn kinh đã đo gì?
Thử nghiệm công bố năm 2014 gồm 35 phụ nữ sau mãn kinh bị thừa cân. Người tham gia dùng 25 g mảnh diêm mạch hoặc mảnh ngô mỗi ngày trong bốn tuần; nhóm nghiên cứu khảo sát năng lượng ăn vào, nhân trắc, glucose, lipid máu, dấu ấn oxy hóa và một số chất chuyển hóa lignan [1]. Đây là nghiên cứu nhỏ, ngắn, và mục tiêu chính là các chỉ số chuyển hóa.
Điểm quan trọng đối với câu hỏi hiện tại là nghiên cứu không đánh giá số cơn bốc hỏa, mức độ đổ mồ hôi đêm, chất lượng cuộc sống do mãn kinh hay huyết áp. Do đó, ngay cả khi một chỉ số chuyển hóa thay đổi trong nhóm nghiên cứu, kết quả đó cũng không trả lời được diêm mạch có làm giảm bốc hỏa hoặc huyết áp hay không. Một nghiên cứu có người tham gia là phụ nữ sau mãn kinh không đồng nghĩa với nghiên cứu điều trị triệu chứng mãn kinh.
Bằng chứng về huyết áp nói gì?
Một nghiên cứu ngẫu nhiên so sánh bốn loại hạt/ngũ cốc ở 148 người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì, tuổi 25–45, cho người tham gia dùng 40 g/ngày diêm mạch, kiều mạch, gạo hoặc bulgur trong bốn tuần [2]. Đây không phải nhóm phụ nữ mãn kinh. Tác giả đo huyết áp cùng một số chỉ số chuyển hóa, nhưng thời gian theo dõi ngắn và kết quả của một nhóm không thể được biến thành khuyến nghị điều trị tăng huyết áp.
Một thử nghiệm khác ở 46 người mắc gan nhiễm mỡ so sánh thay thế ngũ cốc bằng diêm mạch trong 12 tuần [3]. Nghiên cứu này tập trung vào các yếu tố nguy cơ chuyển hóa và gan, không nghiên cứu bốc hỏa. Các thử nghiệm nhỏ trên những nhóm bệnh và chế độ ăn khác nhau giúp đặt câu hỏi nghiên cứu, nhưng không chứng minh rằng riêng diêm mạch có tác dụng hạ huyết áp bền vững hoặc phòng biến cố tim mạch.
Tổng quan gộp các thử nghiệm lâm sàng về diêm mạch báo cáo một số thay đổi trung bình nhỏ ở chỉ dấu chuyển hóa, trong đó có lipid [4]. Tổng quan về một số chỉ dấu không thay thế được thử nghiệm đủ lớn, kéo dài và được thiết kế để xác định chẩn đoán tăng huyết áp, biến cố tim mạch hoặc nhu cầu dùng thuốc. Không nên tự giảm thuốc huyết áp vì đã thêm diêm mạch vào bữa ăn.
Có thể dùng diêm mạch để giảm bốc hỏa không?
Hiện chưa tìm thấy thử nghiệm lâm sàng kiểm tra diêm mạch như một biện pháp giảm bốc hỏa ở phụ nữ mãn kinh. Cũng chưa có bằng chứng cho thấy lượng phytoestrogen hoặc peptide trong một khẩu phần diêm mạch tạo hiệu quả nội tiết đủ để làm giảm triệu chứng. Từ “phytoestrogen” mô tả một nhóm hợp chất thực vật có thể tương tác với thụ thể estrogen trong những điều kiện nhất định; nó không có nghĩa thực phẩm đó tương đương estrogen kê đơn hoặc chắc chắn làm thay đổi triệu chứng.
Tuyên bố của The Menopause Society năm 2023 đánh giá các biện pháp không dùng hormone cho triệu chứng vận mạch. Tổ chức này không khuyến nghị thay đổi chế độ ăn như một liệu pháp điều trị bốc hỏa do bằng chứng thử nghiệm còn thiếu hoặc không nhất quán [5]. Điều đó không có nghĩa chế độ ăn là không quan trọng: ăn đa dạng, đủ chất vẫn hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Nhưng mục tiêu sức khỏe chung khác với điều trị một triệu chứng cụ thể.
Ăn diêm mạch thế nào trong khẩu phần thường ngày?
Nếu thích hương vị và phù hợp với ngân sách, bạn có thể dùng diêm mạch như một lựa chọn thay thế hoặc phối hợp với cơm, yến mạch và các loại hạt/ngũ cốc khác. Rửa và nấu theo hướng dẫn trên bao bì; kết hợp với rau, nguồn đạm và chất béo phù hợp để bữa ăn đa dạng. Không có một liều diêm mạch đã được xác lập để điều trị bốc hỏa hoặc huyết áp. Các mức 25 g, 40 g hay 50 g trong thử nghiệm là lượng dùng của những nghiên cứu cụ thể, không phải liều điều trị được khuyến cáo cho mọi người.
Nếu cần hạn chế natri, hãy chú ý muối, nước sốt và thực phẩm đóng gói đi kèm món ăn; tác động của toàn bộ khẩu phần quan trọng hơn việc gắn công dụng điều trị cho một nguyên liệu. Người có dị ứng, chế độ ăn điều trị, bệnh thận hoặc yêu cầu hạn chế một số chất dinh dưỡng nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lựa chọn phù hợp.
Khi nào cần trao đổi với nhân viên y tế?
Nếu bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm hoặc mất ngủ ảnh hưởng sinh hoạt, hãy hỏi bác sĩ về các lựa chọn đã được nghiên cứu và phù hợp với tiền sử cá nhân. Đừng trì hoãn đánh giá chỉ để thử một thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung. Nếu huyết áp cao, đo theo hướng dẫn và trao đổi kết quả với nhân viên y tế; không tự ngừng, giảm liều hay thay thuốc kê đơn bằng diêm mạch.
Kết luận
Diêm mạch có thể là một thực phẩm giàu dinh dưỡng trong khẩu phần đa dạng, nhưng hiện không có bằng chứng trực tiếp cho thấy nó giảm bốc hỏa hoặc huyết áp ở phụ nữ mãn kinh. Thử nghiệm sau mãn kinh hiện có chỉ khảo sát một nhóm chỉ số chuyển hóa trong bốn tuần; các nghiên cứu huyết áp khác không tập trung vào phụ nữ mãn kinh và không chứng minh tác dụng điều trị. Hãy chọn diêm mạch vì sở thích và giá trị thực phẩm, còn triệu chứng mãn kinh hoặc tăng huyết áp cần được xử trí dựa trên tư vấn y tế.
Đọc thêm bằng chứng ở người về diêm mạch và cholesterol, LDL, HDL cùng triglyceride; các chỉ số mỡ máu này không đồng nghĩa với bốc hỏa hoặc huyết áp.






