Đang uống thuốc tây trị dạ dày hay huyết áp, có nên kiêng lá lốt?

Lá lốt là loại rau gia vị và vị thuốc dân gian quen thuộc trong mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, người đang điều trị các bệnh lý mạn tính như đau dạ dày hay tăng huyết áp thường băn khoăn liệu ăn lá lốt có làm giảm tác dụng của thuốc tây hoặc gây hại cho sức khỏe hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Bạn không cần kiêng tuyệt đối lá lốt khi ăn với lượng rau gia vị thông thường trong bữa ăn. Tuy vậy, các hợp chất tự nhiên thuộc chi Hồ tiêu (Piper) – họ hàng của lá lốt – có khả năng ức chế các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, do đó việc tiêu thụ một lượng lớn hoặc dùng dịch chiết cô đặc cùng lúc với thuốc tây cần được hết sức thận trọng.

Cơ chế tương tác thuốc và thảo dược diễn ra như thế nào?

Hầu hết các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính sau khi uống vào cơ thể đều phải đi qua gan để chuyển hóa và đào thải ra ngoài ^[1]. Quá trình này chủ yếu được đảm nhiệm bởi hệ thống enzyme Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP P450), một siêu họ enzyme chịu trách nhiệm xử lý phần lớn hợp chất nội sinh lẫn ngoại sinh ^[1].

Phần lớn các trường hợp tương tác thuốc nghiêm trọng xảy ra khi một loại thuốc, thực phẩm hoặc sản phẩm tự nhiên làm cản trở quá trình thanh thải chuyển hóa của một loại thuốc khác dùng cùng lúc ^[1]. Sự cảm ứng (tăng tốc) hoặc ức chế (làm chậm) các enzyme CYP do các sản phẩm tự nhiên gây ra khi có mặt thuốc kê đơn có thể dẫn đến các tác dụng phụ bất lợi ^[1].

Khi một enzyme chuyển hóa bị ức chế, nồng độ thuốc tây trong máu có thể tăng cao hơn mức dự tính, dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc gia tăng phản ứng phụ. Ngược lại, nếu enzyme bị cảm ứng, thuốc bị đào thải quá nhanh khiến hiệu quả điều trị không đạt yêu cầu. Các thảo dược và thực phẩm phổ biến như bưởi chùm, tỏi, nhân sâm, đậu nành hay cỏ Ban Âu (St. John's wort) đều đã được ghi nhận có tương tác lâm sàng khi dùng chung với thuốc ^[1].

Bằng chứng khoa học về chi Hồ tiêu và enzyme chuyển hóa

Lá lốt thuộc chi Piper (họ Hồ tiêu). Các nghiên cứu dược lý đã chỉ ra rằng các loài thực vật thuộc chi này chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể can thiệp trực tiếp vào hoạt động của các enzyme gan ^[2], ^[1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2012 về tương tác dược động học giữa thảo dược và thuốc chỉ ra rằng, các loại thảo dược có nguy cơ cao nhất gây ra tương tác quan trọng trên lâm sàng là những loài chứa hoạt chất thực vật hoạt động như chất ức chế cơ chế enzyme Cytochrome P450, điển hình như tiêu đen (Piper nigrum) ^[2]. Ngoài ra, hoạt chất piperine chiết xuất từ chi Piper cũng nằm trong danh sách các thành phần thảo dược đã cho thấy tương tác lâm sàng khi dùng chung với thuốc kê đơn ^[1].

Đặc biệt, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 đã khảo sát chi tiết hoạt chất piperlonguminine (một alkaloid chính phân lập từ quả tiêu dài Piper longum) trên microsome gan người (HLMs) và enzyme tái tổ hợp của người ^[3]. Kết quả cho thấy:

• Hoạt chất piperlonguminine ức chế mạnh mẽ quá trình O-deethyl hóa phenacetin do enzyme CYP1A2 làm trung gian với giá trị IC50 là 8,8 micromol/lít, phản ứng này không phụ thuộc NADPH, trong khi các dạng enzyme CYP khác không bị ức chế đáng kể ^[3].
• Cơ chế ức chế được chia làm hai dạng rõ rệt: ức chế cạnh tranh thuận nghịch ở nồng độ thấp từ 0 đến 16 micromol/lít (với hằng số ức chế Ki là 1,39 micromol/lít) và biểu hiện ức chế phi cạnh tranh ở dải nồng độ cao từ 16 đến 40 micromol/lít ^[3].
• Trên enzyme CYP1A2 tái tổ hợp của người, hoạt chất này làm giảm hoạt tính enzyme với giá trị IC50 là 10,0 micromol/lít và không gây ức chế enzyme CYP1A1 ^[3].

Nghiên cứu năm 2014 này là công trình đầu tiên xác định nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc liên quan đến piperlonguminine thông qua tác động ức chế cạnh tranh trên enzyme CYP1A2 ở gan người ^[3].

Vì sao người bệnh dạ dày và huyết áp cần lưu ý?

Rất nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, bao gồm thuốc ức chế tiết axit dạ dày hoặc thuốc kiểm soát huyết áp, được chuyển hóa qua các con đường enzyme CYP ở gan ^[1], ^[4]. Một đánh giá năm 2021 về 261 loại thảo dược, thực phẩm và chất bổ sung cho thấy có tới 21 loại tương tác với enzyme then chốt CYP3A4, đồng thời nhiều hoạt chất thảo dược can thiệp vào các phân nhánh enzyme CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[5].

Nếu một người đang uống thuốc huyết áp hoặc thuốc dạ dày mà nồng độ chuyển hóa của thuốc bị xáo trộn bởi các hợp chất ức chế enzyme từ chi Piper, nồng độ thuốc trong máu có thể dao động ^[1], ^[3]. Điều này trên lý thuyết có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp quá mức hoặc gia tăng các triệu chứng không mong muốn của thuốc tây ^[1].

Bên cạnh đó, các yếu tố lối sống, thói quen ăn uống cũng được ghi nhận có khả năng làm biến đổi sự chuyển hóa của thuốc thông qua hệ thống enzyme gan ^[6]. Do đó, việc hiểu rõ các tương tác dược động học tiềm ẩn là bước cần thiết để người bệnh phòng ngừa biến cố bất lợi ^[1].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các dữ liệu trong ống nghiệm cho thấy các alkaloid từ chi Piper ức chế enzyme gan rất rõ nét, người bệnh cũng không nên quá hoang mang ^[3].

Một đánh giá tổng quan phê phán công bố năm 2008 về tương tác thảo dược - thuốc cảnh báo rằng nhiều tài liệu hiện nay chứa thông tin bị thổi phồng hoặc thiếu chính xác ^[7]. Để xác định chính xác tương tác, các chuyên gia y tế phải xem xét kỹ việc xác minh sản phẩm, liều lượng sử dụng, loài thực vật cụ thể và bộ phận dùng của cây ^[7]. Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng nhiều nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược hiện vẫn dừng lại ở mức độ lý thuyết ^[6], và thông tin lâm sàng đáng tin cậy trong lĩnh vực này còn manh mún, thiếu sót ^[8].

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất tinh khiết như piperlonguminine được thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (từ 0 đến 40 micromol/lít) để tạo ra phản ứng ức chế enzyme thường cao hơn rất nhiều so với lượng vi chất cơ thể hấp thu được qua vài lá lốt nấu chín trong bữa cơm gia đình thông thường ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh thường mắc phải hai thái cực sai lầm:

• Cực đoan kiêng khem: Cho rằng cứ uống thuốc tây là phải tuyệt đối nhịn ăn lá lốt vì sợ "giải thuốc" hoặc tương tác nguy hiểm. Thực tế, ăn lá lốt như rau gia vị thông thường chưa có báo cáo lâm sàng trực tiếp nào gây ngộ độc thuốc ^[7], ^[6].
• Lạm dụng thảo dược: Tin rằng lá lốt là thảo mộc tự nhiên nên lành tính hoàn toàn, từ đó xay lá tươi uống nước cốt đặc hàng ngày hoặc dùng dịch chiết cô đặc liều cao để chữa xương khớp, dạ dày cùng lúc với thuốc tây. Đây mới chính là hành vi tiềm ẩn rủi ro ức chế enzyme gan mạnh mẽ ^[1], ^[3].

Ai nên thận trọng khi dùng lá lốt?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và điều chỉnh lượng dùng bao gồm:

• Người đang dùng cùng lúc nhiều loại thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính (tăng huyết áp, tim mạch, dạ dày, thuốc tâm thần) cần sự ổn định nồng độ thuốc trong máu khắt khe ^[1], ^[8].
• Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, khiến khả năng thanh thải thuốc vốn đã kém nhạy cảm hơn trước các chất ức chế enzyme ^[1], ^[3].
• Bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ điều trị chuyên biệt như hóa trị liệu ung thư, nhóm đối tượng được khuyến cáo nên tránh các loại thảo dược có khả năng tương tác enzyme ^[5], ^[6].

Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Để vừa thưởng thức được món ăn thơm ngon, vừa đảm bảo an toàn tối đa cho quá trình điều trị bệnh, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

• Lượng dùng hợp lý: Chỉ nên dùng lá lốt như một loại rau gia vị ăn kèm, ví dụ vài lá cuốn chả hoặc nấu canh trong bữa ăn thông thường, không ăn liên tục với lượng lớn mỗi ngày.
• Thời điểm tiêu thụ: Uống thuốc tây cách xa bữa ăn có món lá lốt ít nhất từ 1 đến 2 giờ nhằm hạn chế khả năng các hoạt chất gặp nhau tại đường tiêu hóa và gan cùng một thời điểm.
• Cách chế biến: Nên ăn chín (nấu canh, xào, nướng cuốn), không nên tự ý giã nát lá lốt tươi lấy nước cốt đậm đặc hoặc dùng thực phẩm chức năng cô đặc từ chi Piper mà chưa có chỉ dẫn y khoa ^[2], ^[3].
• Theo dõi cơ thể: Nếu thấy bất kỳ dấu hiệu khác thường nào như chóng mặt bất thường khi dùng thuốc huyết áp hoặc cồn cào bất thường khi dùng thuốc dạ dày, hãy ghi nhận lại và thông báo cho bác sĩ điều trị ^[1].

Nhìn chung, người đang dùng thuốc tây điều trị bệnh dạ dày hay huyết áp hoàn toàn không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối lá lốt trong khẩu phần ăn hàng ngày. Bạn chỉ cần giữ mức ăn uống điều độ theo dạng rau gia vị thông thường, tránh dùng dạng dịch chiết cô đặc liều cao và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn về các loại thuốc mình đang sử dụng để quá trình điều trị luôn an toàn và hiệu quả nhất.