Nhiều phụ nữ mang thai hiện nay tìm hiểu thực đơn Địa Trung Hải với mong muốn cải thiện sức khỏe cho cả mẹ và bé. Tuy nhiên, việc tìm mua đúng các nguyên liệu phương Tây như dầu ô liu nguyên chất hay một số loại hạt nhập khẩu không phải lúc nào cũng thuận tiện tại Việt Nam.

Các nghiên cứu hiện có chủ yếu thực hiện tại châu Âu và Mỹ trên mô hình nguyên bản, chưa có nghiên cứu nào chứng minh hiệu quả của 5 cách thay thế nguyên liệu tại Việt Nam hay đưa ra tỷ lệ dinh dưỡng chuẩn khi bản địa hóa. Bằng chứng về lợi ích cho sức khỏe thai kỳ phần lớn đến từ nghiên cứu quan sát, bên cạnh một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá khả năng tuân thủ chế độ ăn ở nhóm thai phụ có nguy cơ cao.

Chế độ ăn Địa Trung Hải giúp gì cho thai kỳ?

Trong thời gian mang thai, sự phát triển mô của người mẹ và quá trình lớn lên của thai nhi làm tăng nhu cầu dinh dưỡng thiết yếu [1]. Do đó, chất lượng tổng thể của chế độ ăn đóng vai trò quan trọng thay vì chỉ bổ sung từng chất đơn lẻ [2].

Trong một nghiên cứu quan sát lớn tại Hà Lan, mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có liên quan thuận với nồng độ folate huyết tương và vitamin B12 huyết thanh [2]. Đây là hai vi chất quan trọng cho quá trình tạo máu và phát triển thai nhi.

Ngược lại, chế độ ăn này có liên quan nghịch với nồng độ homocysteine và protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP), vốn là các chỉ dấu phản ánh stress chuyển hóa và tình trạng viêm trong cơ thể [2]. Dù vậy, đây mới là mối liên hệ quan sát trên nhóm phụ nữ da trắng ở châu Âu nên chưa đủ cơ sở để khẳng định cơ chế tương tự khi thay bằng thực phẩm khác.

Nghiên cứu trên mẹ bầu nói gì về thực đơn Địa Trung Hải?

Nghiên cứu thuần tập tiến cứu Generation R công bố năm 2012 đã theo dõi 3.207 phụ nữ mang thai da trắng tại Hà Lan ở giai đoạn trước tuần thai thứ 18 [2]. Kết quả cho thấy nhóm tuân thủ kém chế độ ăn Địa Trung Hải sinh con có cân nặng thấp hơn 72 g và cân nặng nhau thai thấp hơn 15 g so với nhóm tuân thủ cao hơn [2].

Ở giai đoạn trước khi mang thai, một nghiên cứu hồi cứu năm 2018 trên 1.482 phụ nữ cũng đánh giá mối liên hệ giữa tháp dinh dưỡng Địa Trung Hải và mức tăng cân thai kỳ theo khuyến nghị của Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) [3]. Nhóm phụ nữ tuân thủ thấp trước thai kỳ có nguy cơ tăng cân lệch khỏi khuyến nghị gần gấp đôi so với nhóm tuân thủ cao, nhưng tác giả lưu ý cần các nghiên cứu tiến cứu lớn hơn để kết luận chặt chẽ [3].

Tại Mỹ, nghiên cứu thuần tập tiến cứu nuMoM2b công bố năm 2022 ghi nhận mô hình ăn Địa Trung Hải quanh thời điểm thụ thai có liên quan đến nguy cơ thấp hơn đối với các kết cục bất lợi thai kỳ, theo xu hướng tuân thủ càng cao thì nguy cơ càng giảm [4]. Hạn chế của nghiên cứu này là thiết kế quan sát dùng bảng tự báo cáo khẩu phần nên không thể xác lập quan hệ nhân quả và dễ chịu sai số nhớ lại [4].

Để kiểm chứng ở mức độ thử nghiệm lâm sàng, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ESTEEM công bố năm 2019 đã phân nhóm 1.252 thai phụ có yếu tố nguy cơ chuyển hóa tại Anh, trong đó 60% mang sắc tộc Da đen hoặc châu Á và 69% bị béo phì [5]. Nhóm can thiệp được tư vấn cá nhân hóa vào các tuần thai 18, 20 và 28, giúp tăng mạnh tỷ lệ ăn nhiều hạt lên 70,1% so với 22,9% và dùng dầu ô liu nguyên chất lên 93,2% so với 49,0%, đồng thời ăn nhiều cá, thịt trắng và các loại đậu hơn [5]. Tuy nhiên, phần trích đoạn nghiên cứu được cung cấp dừng lại trước khi công bố kết quả về các biến cố thai kỳ như đái tháo đường hay tiền sản giật [5].

5 nhóm nguyên liệu cốt lõi và bài toán thay thế tại Việt Nam

Một tổng quan công bố năm 2011 chỉ ra rằng mô hình Địa Trung Hải gắn liền với hệ thống sản xuất và tiêu thụ thực phẩm tại chỗ ở chính vùng Địa Trung Hải [6]. Vì các nghiên cứu hiện có chưa kiểm chứng việc thay thế bằng thực phẩm bản địa tại Việt Nam, mẹ bầu chỉ nên tham khảo 5 nhóm điều chỉnh nguyên liệu cốt lõi sau như định hướng thực hành thay vì coi là tỷ lệ chuẩn đã được chứng minh:

  • Ưu tiên dầu thực vật thay cho mỡ động vật và nước sốt béo: Mô hình tại Hà Lan ghi nhận việc tăng cường dầu thực vật nói chung và giảm các loại sốt béo [2]. Trong khi đó, thử nghiệm tại Anh dùng cụ thể dầu ô liu nguyên chất và tránh mỡ động vật, nên chưa có dữ liệu đối chứng xem các loại dầu thực vật khác có mang lại hiệu quả giống hệt hay không [5].
  • Tăng cá và thịt gia cầm, giảm thịt đỏ và thịt chế biến sẵn: Các nghiên cứu đều hướng đến việc sử dụng cá ở mức trung bình đến cao cùng thịt trắng ở mức vừa phải [5]. Ngược lại, khẩu phần cần tiết chế thịt đỏ và thịt chế biến sẵn vốn là nhóm thường bị ăn vượt khuyến nghị trong thai kỳ [1].
  • Bổ sung rau xanh và trái cây tươi thay cho đồ ngọt: Rau và trái cây là nhóm thực phẩm nền tảng cần tăng cường đều đặn suốt thai kỳ [2]. Mẹ bầu được khuyên tránh nước ngọt có đường, thức ăn nhanh và các loại bánh kẹo ngọt [5].
  • Cân đối ngũ cốc chưa tinh chế, cơm và các loại đậu: Nghiên cứu tại Hà Lan xếp cơm và mì ống vào nhóm ưu tiên trong khi giảm khoai tây [2]. Thử nghiệm tại Anh nhấn mạnh thêm vai trò của ngũ cốc chưa tinh chế và các loại đậu trong khẩu phần hỗ trợ chuyển hóa [5].
  • Dùng các loại hạt thay cho món ăn vặt nhiều đường béo: Thử nghiệm ESTEEM đưa các loại hạt vào nhóm thực phẩm trọng tâm giúp cải thiện chất lượng chất béo trong khẩu phần [5]. Dù vậy, các nghiên cứu không quy định một loại hạt duy nhất bắt buộc phải dùng hay ấn định số lượng gam mỗi ngày.

Điều chưa biết khi áp dụng thực đơn Địa Trung Hải

Khoảng trống lớn nhất hiện nay là chưa có nghiên cứu nào thực hiện trực tiếp trên phụ nữ mang thai người Việt sinh sống tại Việt Nam để kiểm tra hiệu quả khi thay thế nguyên liệu địa phương. Toàn bộ các kết luận hiện có đều rút ra từ bối cảnh châu Âu và Mỹ.

Các trích đoạn nghiên cứu cũng không cung cấp định lượng chi tiết theo ngày hay tỷ lệ phần trăm cụ thể giữa các nhóm chất khi áp dụng cho khẩu phần ăn châu Á. Thậm chí, nghiên cứu NELA công bố năm 2021 trên 665 thai phụ còn cho biết giới chuyên môn hiện chưa có một công cụ đo lường duy nhất hay bộ tiêu chuẩn chung để điều chỉnh chỉ số đánh giá chế độ ăn Địa Trung Hải riêng cho phụ nữ mang thai [7].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn khi mang thai?

Phụ nữ mang thai có sẵn các yếu tố nguy cơ chuyển hóa như béo phì, tăng huyết áp mạn tính hoặc tăng triglyceride máu cần được theo dõi y tế chặt chẽ khi điều chỉnh thực đơn [5]. Nếu bạn đang có bệnh nền khác hoặc phải dùng thuốc điều trị, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi thói quen ăn uống.

Ngoài ra, các nghiên cứu tại Tây Ban Nha cho thấy thai phụ trẻ tuổi hơn, đã trải qua nhiều lần sinh nở hoặc gặp hạn chế về điều kiện tiếp cận thông tin thường có mức tuân thủ chế độ ăn lành mạnh thấp hơn [7]. Việc ăn theo bất kỳ thực đơn nào chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng, không thay thế được lịch khám thai định kỳ hay phác đồ điều trị y khoa.

Cách áp dụng thực tế cho mẹ bầu Việt

Khi chưa có dữ liệu riêng về 5 cách thay thế nguyên liệu tại Việt Nam, mẹ bầu có thể áp dụng linh hoạt nguyên tắc ăn cân bằng với lượng vừa phải theo 5 nhóm thực phẩm gồm rau xanh, trái cây, cá, các loại đậu và hạt, ngũ cốc chưa tinh chế cùng dầu thực vật. Đồng thời, bạn nên hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ ngọt và thức ăn nhanh giàu mỡ động vật [5].

Một khảo sát trên 793 thai phụ tại Tây Ban Nha cho thấy lượng trái cây và rau tiêu thụ có xu hướng giảm dần từ lúc mang thai sang giai đoạn sau sinh [1]. Vì vậy, việc duy trì đều đặn thói quen ăn nhiều rau quả trong suốt thai kỳ và cả sau khi sinh là điểm thực hành quan trọng, và bạn nên tham khảo bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần sát với thể trạng cá nhân.

Kết luận

Chế độ ăn Địa Trung Hải cho thấy nhiều tín hiệu tích cực đối với sức khỏe thai kỳ trong các nghiên cứu quan sát tại phương Tây, nhưng vẫn thiếu bằng chứng trực tiếp về 5 cách thay thế nguyên liệu tại Việt Nam. Mẹ bầu Việt có thể tham khảo định hướng tăng cường rau quả, cá, đậu, hạt, ngũ cốc chưa tinh chế và dầu thực vật với lượng vừa phải thay vì tìm kiếm một tỷ lệ thay thế cứng nhắc. Trước khi thay đổi chế độ ăn, đặc biệt khi có bệnh nền hoặc nguy cơ chuyển hóa, bạn cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.