Nhiều phụ nữ sau sinh thường băn khoăn giữa việc duy trì thực đơn kiêng cữ giàu đạm động vật hay chuyển sang các chế độ ăn lành mạnh như Địa Trung Hải. Các thắc mắc này xuất phát từ mong muốn vừa phục hồi thể trạng, vừa nhanh chóng kiểm soát cân nặng và sức khỏe lâu dài.

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học được công bố chỉ tập trung so sánh chế độ ăn Địa Trung Hải với chế độ ăn hiện đại nhiều thịt đỏ hoặc các hướng dẫn dinh dưỡng chuẩn, hoàn toàn chưa có nghiên cứu đối đầu trực tiếp với các món cữ truyền thống Á Đông (như móng giò hay thịt kho nghệ). Bằng chứng lâm sàng trên người cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích rõ rệt trong việc giảm hội chứng chuyển hóa, hỗ trợ giảm cân và giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh.

Đặc trưng dinh dưỡng của chế độ ăn Địa Trung Hải

Khác với các thực đơn tập trung vào lượng lớn thịt động vật, chế độ ăn Địa Trung Hải truyền thống nhấn mạnh vào nguồn thực phẩm có nguồn gốc thực vật [1], [2]. Mô hình này bao gồm lượng tiêu thụ cao các loại trái cây, rau xanh, ngũ cốc, cá và dầu ô liu [1].

So với chế độ ăn nhiều thịt đỏ, sữa và đường, chế độ Địa Trung Hải cung cấp ít calo hơn, lượng chất béo và protein động vật thấp hơn, đồng thời giàu chất xơ và các vi chất dinh dưỡng [1]. Dầu ô liu được sử dụng làm nguồn chất béo bổ sung chính thay thế cho các dạng mỡ động vật khác [2].

Kiểm soát cân nặng và phản ứng viêm sau sinh

Phụ nữ sau sinh thường đối mặt với tình trạng giữ cân và phản ứng viêm kéo dài, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính [3]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 129 phụ nữ thừa cân đang cho con bú (chỉ số khối cơ thể trung bình 27,2 kg/m²) tại thời điểm trung bình 17,5 tuần sau sinh đã so sánh chế độ ăn Địa Trung Hải với chế độ ăn MyPyramid của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ trong 4 tháng [3].

Kết quả ghi nhận cả hai nhóm đều giảm cân có ý nghĩa thống kê: nhóm ăn theo kiểu Địa Trung Hải giảm trung bình 2,3 kg và nhóm MyPyramid giảm 3,1 kg [3]. Cả hai nhóm cũng ghi nhận sự sụt giảm đáng kể nồng độ dấu ấn viêm TNF-alpha trong máu, và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai chế độ ăn này [3]. Điều này chứng minh chế độ ăn Địa Trung Hải hỗ trợ giảm cân và giảm viêm hiệu quả, nhưng không vượt trội hơn một chế độ ăn cân đối chuẩn [3].

Nguy cơ tim mạch và hội chứng chuyển hóa thời kỳ hậu sản

Thời kỳ hậu sản (tam cá nguyệt thứ tư) là giai đoạn quan trọng để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ tim mạch [4]. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 1.675 phụ nữ mang thai đã đánh giá hiệu quả của việc can thiệp chế độ ăn Địa Trung Hải (được bổ sung thêm dầu ô liu nguyên chất và các loại hạt) so với nhóm chăm sóc tiêu chuẩn [4].

Tại thời điểm 12 đến 14 tuần sau sinh, tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa ở nhóm can thiệp chế độ ăn Địa Trung Hải là 11,3%, thấp hơn đáng kể so với mức 19,3% ở nhóm chứng [4]. Can thiệp này giúp giảm 26% nguy cơ tương đối mắc hội chứng chuyển hóa (RR = 0,74; khoảng tin cậy 95%: 0,60 - 0,90), mặc dù không làm giảm nguy cơ kháng insulin [4].

Tác động đến tâm lý người mẹ và sức khỏe của trẻ

Chế độ ăn uống cũng liên quan mật thiết đến sức khỏe tâm thần của người mẹ. Một cuộc khảo sát cắt ngang trên 3.941 phụ nữ sau sinh cho thấy mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao có liên quan độc lập đến việc giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh, sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [5].

Bên cạnh lợi ích cho mẹ, dinh dưỡng từ chế độ ăn Địa Trung Hải trong thai kỳ còn tác động đến con [6]. Một nghiên cứu theo dõi 1.808 trẻ đến 6 tuổi cho thấy: những bà mẹ tuân thủ tốt chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung dầu ô liu nguyên chất và quả hạch trong thai kỳ sinh ra con có tỷ lệ mắc viêm tiểu phế quản (28,8% so với 39,6%) và chàm dị ứng (39,0% so với 50,7%) thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [6].

Hiểu lầm thường gặp về dinh dưỡng sau sinh

Nhiều người cho rằng phụ nữ sau sinh bắt buộc phải nạp thật nhiều calo và thịt béo mới đảm bảo chất lượng sữa. Tuy nhiên, các nghiên cứu ghi nhận rằng việc ăn quá nhiều thịt và thực phẩm giàu năng lượng dễ dẫn đến tăng cân mất kiểm soát [1], [7].

Thực tế khảo sát cho thấy phụ nữ trong giai đoạn sau sinh thường có xu hướng giảm tiêu thụ rau xanh, trái cây và ngũ cốc [8]. Sự sụt giảm các nhóm thực phẩm này dẫn đến việc giảm lượng vi chất dinh dưỡng cần thiết như vitamin A, C, D, nhóm B cùng các khoáng chất như sắt, kẽm, canxi và magiê [8]. Việc bổ sung cân đối các nhóm thực vật theo mô hình Địa Trung Hải giúp bù đắp lượng chất xơ và vi chất bị thiếu hụt [1].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu khoa học hiện có chưa trả lời được các câu hỏi sau:

  • Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào so sánh trực tiếp hiệu quả tạo sữa và phục hồi thể trạng giữa chế độ ăn Địa Trung Hải với mâm cơm cữ truyền thống Á Đông (chứa móng giò, thịt kho nghệ).
  • Chưa có số liệu khẳng định liệu việc chuyển đổi hoàn toàn sang chế độ ăn Địa Trung Hải có phù hợp với khẩu vị và khả năng tiêu hóa của mọi sản phụ hay không.
  • Chưa xác định được liều lượng chính xác của dầu ô liu và các loại hạt cần bổ sung riêng cho phụ nữ đang cho con bú để tối ưu hóa thành phần lipid trong sữa mẹ.

Ai nên thận trọng?

  • Người có cơ địa dị ứng với các loại quả hạch hoặc hải sản cần thận trọng và loại trừ các thành phần gây dị ứng khỏi thực đơn Địa Trung Hải.
  • Phụ nữ sau sinh có bệnh lý tiêu hóa mạn tính hoặc rối loạn hấp thu chất béo cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi tăng lượng dầu ô liu và hạt.
  • Những người có bệnh lý thận hoặc các rối loạn chuyển hóa đặc thù cần có sự hướng dẫn của bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng protein và khoáng chất phù hợp.

Gợi ý áp dụng thực tế

Thay vì kiêng khem khắt khe hoặc ép bản thân ăn quá nhiều món giàu mỡ động vật, sản phụ có thể áp dụng các nguyên tắc lành mạnh của chế độ ăn Địa Trung Hải. Hãy tăng cường rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và cá trong các bữa ăn hàng ngày [1]. Sử dụng dầu thực vật như dầu ô liu và bổ sung một lượng vừa phải các loại hạt để cung cấp chất béo chưa bão hòa [4], [6]. Mọi điều chỉnh lớn về chế độ ăn uống sau sinh nên được trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo phù hợp với thể trạng cá nhân.

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích đã được chứng minh về tim mạch, kiểm soát cân nặng và tâm lý cho phụ nữ sau sinh. Tuy nhiên, không có một chế độ ăn đơn lẻ nào là lựa chọn duy nhất; sự đa dạng thực phẩm và cân bằng dưỡng chất mới là yếu tố quyết định cho sức khỏe mẹ và bé.