Mai vạn phúc là loại cây cảnh có hoa trắng nhỏ, mùi thơm nhẹ, thường được trồng làm hàng rào hoặc trang trí sân vườn tại nhiều gia đình Việt Nam. Khi mang thai, nhiều phụ nữ yêu thích làm vườn bắt đầu băn khoăn liệu nhựa cây hoặc hương hoa của loại cây này có ảnh hưởng tiêu cực đến thai kỳ hay không. Đây là mối lo ngại hoàn toàn có cơ sở khoa học bởi nhiều loài thực vật chứa các hợp chất hoạt tính sinh học có thể gây phản ứng trên cơ trơn và nội tiết.
Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu không nhất thiết phải chặt bỏ hay từ bỏ việc trồng mai vạn phúc trong khuôn viên nhà. Tuy nhiên, thai phụ cần tuyệt đối tránh tiếp xúc trực tiếp với nhựa mủ của cây qua vết thương hở hoặc niêm mạc, đồng thời bắt buộc phải đeo găng tay bảo hộ dày khi cắt tỉa cành lá. Các hợp chất tự nhiên có trong cây, đặc biệt là nhóm alkaloid, đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm về khả năng gây rối loạn nội tiết và cản trở sự làm tổ của phôi trên động vật thử nghiệm.
Hợp chất sinh học trong cây mai vạn phúc
Cây mai vạn phúc có tên khoa học là Tabernaemontana divaricata, thuộc họ La bố ma (Apocynaceae). Phân tích thành phần hóa học của chiết xuất từ hoa cho thấy sự hiện diện của nhiều nhóm chất như carbohydrate, axit amin, steroid, glycoside, flavonoid, alkaloid và tannin [1]. Trong số các hợp chất này, nhóm alkaloid luôn thu hút sự quan tâm lớn từ giới nghiên cứu dược lý vì chúng sở hữu hoạt tính sinh học mạnh mẽ trên hệ thần kinh và cơ trơn.
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng phân lập được các alkaloid indole mới từ thân của loài cây này [2]. Khi cây bị cắt tỉa hoặc bẻ gãy cành, một lượng nhựa mủ trắng đục sẽ tiết ra. Nhựa mủ này là nơi tập trung các thành phần hóa sinh bảo vệ tự nhiên của cây trước sâu bọ và môi trường sống. Đối với con người, việc để nhựa dính vào da nhạy cảm có thể gây kích ứng tại chỗ, và nếu vô tình nuốt phải hoặc hấp thụ qua vết thương thì các hoạt chất này có thể đi vào tuần hoàn máu.
Nghiên cứu thực nghiệm về tác động nội tiết và phôi thai
Để làm rõ độc tính và ảnh hưởng sinh sản, một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá tác dụng chống thụ thai của chiết xuất hoa mai vạn phúc trên chuột cống [1]. Nghiên cứu này thử nghiệm hai dạng chiết xuất gồm chiết xuất cồn methanol và chiết xuất nước trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đánh giá hoạt tính giống estrogen trên chuột cái chưa trưởng thành và khảo sát tác động chống làm tổ cũng như gây sảy thai sớm trên chuột cống trắng Wistar cái [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy cả chiết xuất cồn và chiết xuất nước ở liều uống 500 mg/kg thể trọng đều thể hiện hoạt tính giống estrogen rõ rệt, làm tăng khối lượng tử cung chuột so với nhóm đối chứng [1]. Đáng chú ý hơn, ở thí nghiệm về khả năng chống làm tổ và gây sảy thai sớm, chiết xuất cồn ở liều uống 500 mg/kg thể trọng đã làm giảm số lượng phôi làm tổ và làm tăng tỷ lệ tiêu biến phôi (resorptions) so với nhóm đối chứng [1]. Nghiên cứu kết luận rằng chiết xuất cồn từ hoa mai vạn phúc ở liều lượng trên có hoạt tính kháng thụ thai, kháng làm tổ và gây sảy thai sớm trên mô hình chuột [1].
Nghiên cứu về hoạt tính giãn mạch từ thân cây
Ngoài các khảo sát trên cơ quan sinh sản, tác động của các hợp chất phân lập từ thân cây mai vạn phúc lên hệ mạch máu cũng đã được nghiên cứu kỹ lưỡng. Một công bố khoa học vào năm 2019 đã phân lập thành công hai alkaloid indole mới có tên là taberniacin A và taberniacin B từ thân cây mai vạn phúc [2]. Cấu trúc hóa học của hai chất này đã được làm sáng tỏ dựa trên các phương pháp quang phổ học và tổng hợp toàn phần [2].
Khi thử nghiệm dược lý trên mô cô lập, từng alkaloid này đều thể hiện hoạt tính gây giãn mạch đối với sự co thắt động mạch chủ chuột do phenylephrine gây ra [2]. Mặc dù phản ứng giãn mạch này chỉ được thực hiện trên mẫu mô cô lập của chuột cống trong điều kiện ống nghiệm, dữ liệu cho thấy các alkaloid của mai vạn phúc có khả năng can thiệp trực tiếp vào trương lực cơ trơn mạch máu [2]. Sự thay đổi trương lực mạch máu là yếu tố cần được theo dõi thận trọng, đặc biệt trong giai đoạn mang thai khi huyết động học của người mẹ biến đổi liên tục.
Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến
Hiện tại chưa có nghiên cứu hay thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá độ an toàn của mai vạn phúc. Mọi dữ liệu về nguy cơ chống làm tổ, tăng co thắt tử cung hay hoạt tính giống nội tiết tố hiện có đều xuất phát từ các mô hình thí nghiệm trên chuột cống với liều chiết xuất đường uống đậm đặc [1]. Do đó, chúng ta không thể suy diễn nguyên văn rằng việc ngửi hoa hoặc chạm nhẹ vào lá cây mai vạn phúc ngoài đời thực sẽ gây sảy thai ngay lập tức ở người.
Một hiểu lầm rất phổ biến là hương thơm của hoa mai vạn phúc có thể gây ngộ độc cho thai nhi. Trên thực tế, chưa có tài liệu khoa học nào ghi nhận việc hít thở không khí gần cây hoa mai vạn phúc gây hại cho sức khỏe bà bầu. Mối nguy cơ tiềm ẩn chỉ xuất hiện khi cơ thể tiếp xúc trực tiếp với một lượng đáng kể nhựa cây qua đường tiêu hóa, niêm mạc mắt, miệng hoặc ngấm qua các vết rách trên da. Dù vậy, nguyên tắc an toàn cao nhất trong y khoa là phòng ngừa rủi ro từ sớm bằng cách hạn chế tiếp xúc cơ học với dịch cây.
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ đang trong ba tháng đầu của thai kỳ là nhóm đối tượng cần cẩn trọng nhất khi tiếp xúc với các loài cây có nhựa mủ. Đây là giai đoạn phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan trọng yếu, rất nhạy cảm trước mọi tác nhân có hoạt tính giống estrogen hoặc gây kích thích co bóp tử cung thực nghiệm [1]. Nếu có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc tử cung nhạy cảm, thai phụ càng nên tránh xa các công việc làm vườn nặng nhọc và việc cắt tỉa cành cây.
Người có cơ địa viêm da tiếp xúc hoặc làn da nhạy cảm cũng cần thận trọng khi dọn dẹp các nhánh cây mai vạn phúc bị gãy. Nhựa mủ thực vật thuộc họ La bố ma chứa nhiều hợp chất tự nhiên có thể gây ngứa ngáy, mẩn đỏ hoặc bỏng rát nhẹ trên da. Phụ nữ đang cho con bú cũng nên giữ khoảng cách an toàn, tránh để nhựa cây dính vào quần áo hay tay rồi vô tình chạm vào trẻ sơ sinh. Trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà cũng không nên để chơi đùa gần khu vực vừa cắt tỉa cành lá chưa dọn sạch.
Hướng dẫn chăm sóc và cắt tỉa mai vạn phúc an toàn
Để vừa duy trì niềm vui chăm sóc cây xanh vừa bảo đảm an toàn thai kỳ, mẹ bầu nên áp dụng các quy tắc bảo hộ lao động cơ bản:
- Nhờ người thân hỗ trợ cắt tỉa: Thai phụ nên nhờ chồng hoặc người thân trong gia đình đảm nhận việc tỉa cành, bấm ngọn hoặc tạo dáng cho bụi cây mai vạn phúc. Đây là những công đoạn khiến cành cây tiết ra nhiều nhựa mủ trắng nhất.
- Luôn mang găng tay bảo hộ: Nếu tự tay nhặt lá vàng hay dọn dẹp quanh gốc, thai phụ bắt buộc phải đeo găng tay cao su hoặc găng tay làm vườn không thấm nước. Tránh dùng tay trần bẻ cành hoặc ngắt hoa trực tiếp.
- Mặc trang phục dài tay: Mặc áo dài tay và quần dài khi chăm sóc cây ngoài vườn giúp ngăn ngừa các cành sắc nhọn cọ quẹt làm xước da, tạo ngõ vào cho dịch cây thấm vào cơ thể.
- Vệ sinh dụng cụ và cơ thể ngay lập tức: Sau khi làm vườn, hãy rửa sạch kéo cắt cành bằng xà phòng dưới vòi nước chảy. Tháo găng tay cẩn thận, tránh để mặt ngoài găng chạm vào da, sau đó rửa tay kỹ bằng xà phòng sát khuẩn.
- Tránh đưa tay lên mặt: Trong suốt quá trình chăm sóc cây cối, tuyệt đối không quệt tay lên mắt, mũi hoặc miệng để tránh đưa tàn dư nhựa cây vào niêm mạc.
- Không tự ý sử dụng làm dược liệu: Tuyệt đối không dùng lá, thân hay hoa mai vạn phúc để đun nước uống, hãm trà hoặc giã nát đắp ngoài da theo bất kỳ bài thuốc dân gian truyền miệng nào khi chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.
Lời khuyên cân bằng cho thai phụ
Trồng và ngắm nhìn hoa cỏ là một liệu pháp tinh thần rất tốt giúp giảm bớt căng thẳng và lo âu trong suốt thai kỳ. Mẹ bầu hoàn toàn có thể tiếp tục tận hưởng vẻ đẹp tinh khôi của mai vạn phúc trong khu vườn gia đình nếu biết cách giữ khoảng cách an toàn và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng hộ. Hiểu rõ bản chất của các nghiên cứu khoa học giúp chúng ta không rơi vào trạng thái hoang mang quá mức nhưng vẫn duy trì sự cẩn trọng cần thiết. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới, ra máu âm đạo hoặc kích ứng da sau khi làm vườn, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ thăm khám và tư vấn kịp thời.
