Phụ nữ mang thai có được dùng trà cây lành ngạnh?

Nhiều gia đình thường có thói quen hái hoặc mua các loại lá cây dân dã về đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, mát gan, kích thích tiêu hóa. Cây lành ngạnh (hay còn gọi là lành ngạnh nam, đỏ ngọn) là một trong những loại thảo dược quen thuộc, xuất hiện nhiều trong đời sống nông thôn và y học cổ truyền. Tuy nhiên, khi phụ nữ bước vào thai kỳ, việc tùy tiện sử dụng các thức uống thảo mộc này lại là vấn đề khiến không ít người băn khoăn.

Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng trà cây lành ngạnh. Cho đến nay, chưa có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của lành ngạnh nam trên thai phụ, trong khi nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây dọa sảy thai hoặc sinh non vẫn chưa được kiểm chứng khoa học.

Thói quen uống nước lá và lỗ hổng an toàn trong thai kỳ

Trong quan niệm dân gian, nhiều người mặc định các loại thảo dược tự nhiên là lành tính, không có tác dụng phụ như thuốc tây. Do đó, không ít thai phụ vẫn duy trì thói quen uống nước lá vối, nhân trần hay trà lành ngạnh theo lời khuyên của người thân trong gia đình.

Thực tế, ranh giới giữa dược tính trị liệu và độc tính của thảo mộc rất mong manh, đặc biệt đối với cơ thể nhạy cảm của người mẹ mang thai. Nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất có khả năng làm tăng trương lực cơ trơn hoặc ảnh hưởng đến huyết động mà người sử dụng không thể lường trước.

Việc sử dụng thảo dược khi chưa rõ thành phần hoạt chất hay độ an toàn trên phụ nữ có thai tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường. Một số dược liệu có thể gây co thắt tử cung, ảnh hưởng xấu tới sự phát triển bình thường của thai nhi hoặc thậm chí dẫn tới việc chấm dứt thai kỳ ngoài ý muốn.

Nguy cơ co bóp tử cung chưa kiểm chứng từ cây lành ngạnh

Cây lành ngạnh nam trong dân gian thường được dùng để bồi bổ sức khỏe, chống oxy hóa hoặc hỗ trợ tiêu hóa. Mặc dù vậy, toàn bộ các nghiên cứu dược lý hiện đại về dược liệu này chủ yếu mới dừng lại ở mức chiết xuất thực nghiệm, chưa hề có thử nghiệm độc tính sinh sản hay nghiên cứu can thiệp trên người mang thai.

Điều đáng lo ngại nhất là nguy cơ kích thích co bóp tử cung. Trong sản khoa, các chất có khả năng gây co thắt cơ trơn tử cung (như các chất tăng trương lực cơ tử cung chuyên dụng carbetocin hay oxytocin) chỉ được dùng có kiểm soát nghiêm ngặt nhằm mục đích dự phòng băng huyết sau sinh ^[1]. Khi mang thai, bất kỳ yếu tố không rõ nguồn gốc nào tác động lên cơ tử cung đều có thể kích hoạt các cơn co thắt sớm, dẫn tới nguy cơ chuyển dạ sinh non hoặc sảy thai.

Do chưa có nghiên cứu khoa học xác nhận liều lượng an toàn hoặc chứng minh lành ngạnh nam không gây co bóp tử cung, việc sử dụng vị thuốc này trong giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ là một hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro. Mọi hoạt chất chưa rõ cơ chế tác động lên cơ tử cung đều phải được xếp vào nhóm chống chỉ định tạm thời đối với thai phụ.

Cảnh báo từ các nghiên cứu về thảo dược trong thai kỳ

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận tình trạng thai phụ gặp biến cố sản khoa nặng nề xuất phát từ thói quen tự ý dùng các loại cây cỏ không rõ an toàn.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến ba ở Jimma, Ethiopia đã tiến hành khảo sát thực trạng sử dụng cây thuốc ở 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ khoa ^[2]. Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong số 125 phụ nữ nhập viện, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện vì lý do đình chỉ thai nghén có chủ đích hoặc bị sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý khác liên quan đến thai kỳ ^[2].

Đáng chú ý, trong nhóm 106 phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 phụ nữ (chiếm 17,9%) đã sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thai kỳ (từ 1 đến 3 loại) ^[2]. Phân loại tính an toàn của các loại cây được họ sử dụng bao gồm: 16 người dùng thảo dược an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng loại có khả năng gây hại và 11 người dùng loại thảo dược chưa rõ độ an toàn ^[2].

Năm người sử dụng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn đã dùng các thảo dược như cỏ ca ri (Trigonella foenum-graecum, có nguy cơ tiềm ẩn gây co bóp tử cung và hạ đường huyết), cửu lý hương (Ruta chalepensis, có nguy cơ tiềm ẩn gây co bóp tử cung và kích thích kinh nguyệt), quế (Cinnamomum verum, có nguy cơ tiềm ẩn gây dị tật thai nhi và co bóp tử cung), thanh cúc (Artemisia abyssinica, nguy cơ độc tính, co bóp tử cung và kích thích kinh nguyệt), cùng các cây khác như Croton macrostachyus (nguy cơ độc tính và co bóp tử cung), Echinops kebericho (nguy cơ gây độc tế bào) và Hagenia abyssinica (nguy cơ độc tính và co bóp tử cung) ^[2].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra thói quen sử dụng rất thiếu kiểm soát: khoảng ba phần tư lượng cây thuốc được mua ở chợ (76,5%), một tỷ lệ đáng kể người tham gia (68,3%) nhận thảo dược do người nhà thu hái, và đa số phụ nữ dùng cây thuốc theo lời khuyên của người thân trong gia đình (75,2%) ^[2]. Hạt là bộ phận thực vật được dùng phổ biến nhất (57,6%), nguyên liệu khô chiếm ưu thế (60,1%), đường là tá dược phổ biến nhất (27,8%) và đường uống là đường dùng chủ yếu (89,7%) ^[2]. Liều lượng thường được ước tính bằng đơn vị cốc thủy tinh (51,7%), với liều một cốc mỗi ngày chiếm 47,5%, tần suất một lần mỗi ngày chiếm 54,8%, và thời gian dùng kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" chiếm 32,9% ^[2]. Khoảng một nửa số người tham gia (46,0%) dùng một đợt, trong khi gần một phần ba dùng vào nhiều dịp khác nhau trong thai kỳ ^[2].

Thực tế này cho thấy việc tự ý nghe theo lời mách bảo của người thân để uống nước thảo mộc không rõ độ an toàn hay liều lượng chuẩn xác chính là nguyên nhân dẫn đến nhiều biến cố nghiêm trọng cho thai phụ.

Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng nước đun từ lá cây tự nhiên, hái từ rừng hay vườn nhà thì hoàn toàn vô hại, có thể uống thay nước lọc cả ngày. Tuy nhiên, các nhà khoa học luôn nhấn mạnh rằng việc thiếu nghiên cứu chứng minh tác hại không đồng nghĩa với việc dược liệu đó là an toàn.

Lành ngạnh nam hiện chưa có bất kỳ hồ sơ thử nghiệm độc học sinh sản nào trên người mang thai. Mọi thông tin truyền miệng về việc trà cây lành ngạnh giúp an thai, ngủ ngon hay thanh nhiệt cho bà bầu đều hoàn toàn vô căn cứ và không có giá trị y khoa.

Trong y học, ngay cả những loại thuốc hiện đại đã được nghiên cứu kỹ lưỡng khi dùng cho thai phụ vẫn phải kiểm soát cực kỳ chặt chẽ về liều lượng và chỉ định do nguy cơ tai biến phụ thuộc liều. Chẳng hạn, các thuốc chẹn kênh canxi dùng điều trị tăng huyết áp và dọa sinh non chỉ phát huy hiệu quả khi theo dõi sát sao, bởi liều tích lũy nifedipine trên 60 mg đã được ghi nhận làm tăng tỷ lệ biến cố bất lợi cho mẹ và thai với tỷ số chênh gộp OR 3,78 ^[3]. Ngay cả kháng sinh như doxycycline dù tín hiệu gây hại trong báo cáo FAERS là nhỏ nhưng vẫn phải thận trọng do từng ghi nhận các biến cố như sinh non hay sảy thai tự nhiên ^[4]. Do đó, việc tự ý uống một loại thảo dược chưa được định danh hoạt chất và chuẩn hóa liều lượng như lành ngạnh trong thai kỳ là sự mạo hiểm không đáng có.

Những ai cần thận trọng với trà thảo mộc?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa trà lành ngạnh cũng như các loại nước lá truyền miệng bao gồm phụ nữ đang trong 3 tháng đầu thai kỳ - thời điểm phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan trọng yếu. Bất kỳ tác động co bóp cơ tử cung nào lúc này cũng có thể dẫn đến dọa sảy hoặc sảy thai tự nhiên.

Thai phụ có tiền sử sinh non, dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc đang có hiện tượng rau tiền đạo, hở eo tử cung càng phải thận trọng tối đa. Các cơn co tử cung bất thường do các thành phần kích thích trong thảo mộc có thể đẩy mẹ bầu vào tình trạng chuyển dạ đình trệ hoặc sinh non ngoài ý muốn.

Ngoài ra, phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng không nên tự ý dùng nước lá lành ngạnh đặc. Các hợp chất hoạt tính chưa được xác định có thể bài tiết qua sữa mẹ và tác động xấu đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ

Thay vì tìm kiếm các loại thảo dược truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học, thai phụ nên xây dựng chế độ dinh dưỡng và bù nước an toàn, khoa học hàng ngày.

• Lựa chọn thức uống an toàn: Nước lọc đun sôi để nguội là thức uống tốt nhất cho cơ thể. Thai phụ nên bổ sung đủ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày từ nước lọc, nước canh rau củ thanh nhạt hoặc nước ép trái cây tươi không thêm đường.
• Thận trọng với các loại trà: Nếu thích uống nước ấm, thai phụ chỉ nên sử dụng các loại thức uống lành tính quen thuộc như trà gừng nhẹ hoặc nước ấm pha chút mật ong, không nên tự ý kết hợp nhiều loại rễ, vỏ hay lá cây rừng.
• Ngừng ngay khi có triệu chứng bất thường: Trong trường hợp lỡ uống nước lá lành ngạnh và nhận thấy xuất hiện các cơn gò cứng bụng, đau quặn vùng bụng dưới hoặc ra máu âm đạo, thai phụ cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được thăm khám và xử trí kịp thời.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược, thực phẩm bổ sung hay bài thuốc dân gian nào, phụ nữ mang thai bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa phụ trách để bảo vệ toàn diện sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi.

Thai kỳ là giai đoạn vô cùng thiêng liêng nhưng cũng đầy nhạy cảm đối với người phụ nữ. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi và tuân thủ các chỉ dẫn y khoa chính thống luôn là nguyên tắc vàng giúp người mẹ có một thai kỳ khỏe mạnh, an toàn đón con yêu chào đời.