Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các loại nước ép rau củ tươi với mong muốn thanh lọc cơ thể, bổ sung vitamin và kiểm soát cân nặng trong thai kỳ. Trong đó, trào lưu uống nước ép cần tây nguyên chất, đặc biệt là các dạng nước ép đậm đặc hay chiết xuất từ hạt cần tây, đang được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội. Tuy nhiên, việc dung nạp các dạng thức đậm đặc này liệu có thực sự an toàn cho sức khỏe của mẹ bầu và sự phát triển của thai nhi hay không là nỗi băn khoăn của không ít gia đình.
Câu trả lời từ góc độ an toàn thai kỳ là phụ nữ mang thai không nên uống nước ép cần tây đậm đặc hoặc sử dụng các chế phẩm liều cao từ hạt cần tây. Mặc dù cần tây nấu chín trong bữa ăn hàng ngày là nguồn cung cấp chất xơ và vi chất thông thường, nhưng khi ép lấy nước ở nồng độ cô đặc, các hợp chất tự nhiên có thể hoạt động như một loại thảo dược kích thích, làm tăng nguy cơ co bóp tử cung bất thường. Việc kích thích co bóp cơ trơn tử cung không đúng thời điểm có thể dẫn tới những biến cố nguy hiểm như dọa sảy thai hoặc sinh non.
Nguy cơ co thắt tử cung từ việc tùy tiện dùng thảo mộc đậm đặc
Trong y học cổ truyền và đời sống dân gian, các loại thảo mộc hay hạt thực vật thường được dùng để bồi bổ hoặc điều hòa kinh nguyệt. Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Ethiopia trên 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản cho thấy có tới 84,8% trường hợp nhập viện do chấm dứt thai kỳ theo chỉ định hoặc sảy thai [1]. Đáng chú ý, trong nhóm sảy thai hoặc chấm dứt thai kỳ này, có 17,9% thai phụ đã sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thai kỳ [1].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng phần hạt là bộ phận của cây thuốc được sử dụng nhiều nhất, chiếm tới 57,6% [1]. Dạng nguyên liệu khô chiếm tỷ lệ 60,1% và đường uống là con đường đưa vào cơ thể chủ yếu với 89,7% [1]. Đa số phụ nữ sử dụng các thảo mộc này dựa trên sự truyền miệng hoặc gợi ý từ các thành viên trong gia đình mà không qua tư vấn y tế [1]. Liều lượng thường dùng nhất được đo lường bằng đơn vị cốc nước (chiếm 51,7%), với liều một cốc mỗi ngày chiếm 47,5% và thời gian sử dụng kéo dài nhiều tháng trong thai kỳ chiếm 32,9% [1].
Các phân tích y khoa đã cảnh báo rằng nhiều loại thảo mộc và hạt thực vật khi đưa vào cơ thể ở nồng độ cao có nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc gây độc tính [1]. Các hoạt chất tự nhiên khi được cô đặc thành dạng nước ép lượng lớn hoặc chiết xuất từ hạt có thể hoạt động như chất gây co cơ trơn tử cung [1]. Việc thai phụ tự ý uống các loại nước thảo mộc hoặc nước ép thực vật đậm đặc hàng ngày bằng đơn vị cốc lớn mà không kiểm soát nồng độ hoạt chất tiềm ẩn mối nguy hại rất lớn đối với sự ổn định của tử cung [1].
Cơ chế sinh học kích hoạt các cơn co bóp tử cung
Để hiểu vì sao việc kích thích tử cung lại nguy hiểm, cần nhìn nhận cơ chế kiểm soát hoạt động của cơ tử cung trong thai kỳ. Sự điều hòa co bóp tử cung đóng vai trò sống còn để duy trì một thai kỳ khỏe mạnh và đảm bảo quá trình chuyển dạ diễn ra bình thường, an toàn [2]. Khi thai nhi phát triển, thành tử cung giãn nở dần và sự kéo giãn kéo dài này sẽ đạt đến ngưỡng nhất định ở giai đoạn đủ tháng để kích hoạt quá trình chuyển dạ tự nhiên [2].
Ở mức độ phân tử, một nghiên cứu năm 2019 về hoạt tính co bóp của cơ tử cung người cho thấy kênh TREK-1 đóng vai trò quan trọng trong việc ức chế co bóp [2]. Nghiên cứu thực nghiệm trên các dải cơ tử cung của người mang thai cho thấy oxytocin ở nồng độ 10^-7 M gây ra các cơn co bóp rõ rệt [2]. Việc kích hoạt kênh TREK-1 giúp làm giảm hoạt tính co bóp tử cung, trong khi việc chẹn kênh này bằng hoạt chất như L-methionine sẽ phục hồi và làm gia tăng mạnh mẽ cơn co [2]. Trong giai đoạn cuối thai kỳ, sự căng giãn của thành tử cung làm tăng biểu hiện của các thụ thể oxytocin và các protein liên quan đến co bóp (CAPs), tạo điều kiện kích hoạt chuyển dạ [2]. Nếu các hoạt chất thảo mộc ngoại sinh can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu này hoặc thúc đẩy các yếu tố co bóp quá sớm, tử cung sẽ bị kích thích co bóp ngoài ý muốn.
Bên cạnh đó, các chất trung gian hóa học như prostaglandin cũng là tác nhân kích thích co bóp cơ trơn tử cung rất mạnh [3]. Một nghiên cứu bệnh chứng năm 2022 ghi nhận nồng độ cao của prostaglandin kích thích co bóp tử cung bất thường [3]. Tần số co bóp tử cung quá mức (trên 5 lần mỗi phút) có thể đẩy phôi ra ngoài hoặc cản trở quá trình làm tổ, dẫn đến thất bại thai kỳ [3]. Khi dung nạp các chất kích thích tử cung ở liều cao, nguy cơ xuất hiện các cơn gò bất thường sẽ tăng lên, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.
Ảnh hưởng của tình trạng dinh dưỡng và chuyển hóa đối với co thắt tử cung
Nhiều người tìm đến nước ép cần tây với mục đích giảm cân cấp tốc hoặc thanh lọc cơ thể trong thai kỳ, thậm chí nhịn ăn và chỉ uống nước ép. Đây là một quan niệm hết sức sai lầm và nguy hiểm. Một nghiên cứu công bố năm 1987 trên 30 phụ nữ có cơn co tử cung sinh non so sánh với 30 thai phụ nhóm chứng đã khảo sát mối liên quan giữa dinh dưỡng của người mẹ và hoạt động co thắt tử cung [4]. Kết quả phân tích cho thấy tình trạng mất nước (thể hiện qua tỷ trọng nước tiểu cao) không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với cơn co sinh non [4].
Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng cân nặng trước khi mang thai thấp hơn mức tiêu chuẩn có mối liên hệ mật thiết với các cơn co thắt sinh non với giá trị p nhỏ hơn 0,001 [4]. Đồng thời, mức tăng cân thấp ở tuần thứ 30 của thai kỳ cũng có liên quan đáng kể đến cơn co tử cung sinh non với p bằng 0,04 [4]. Đáng chú ý, tình trạng xuất hiện thể ceton trong nước tiểu (ketonuria - dấu hiệu của việc cơ thể bị thiếu hụt năng lượng và phải đốt mỡ tạo ceton) có mối liên hệ rất chặt chẽ với các cơn co thắt sinh non với p nhỏ hơn 0,0001 [4]. Sự vắng mặt của hiện tượng phù nề cũng liên quan đến cơn co bất thường với p bằng 0,02 [4].
Các nghiên cứu trên động vật trước đó cũng chứng minh rằng việc giảm lượng dinh dưỡng nạp vào có liên quan đến sự gia tăng sản xuất chất chuyển hóa prostaglandin F của tử cung và gây ra các cơn co thắt tử cung tự phát [4]. Việc mẹ bầu kiêng khem quá mức, thay thế bữa ăn chính bằng nước ép cần tây đậm đặc có thể dẫn đến thiếu năng lượng, hình thành ceton trong nước tiểu và gián tiếp kích hoạt các cơn co bóp tử cung gây nguy cơ dọa sinh non [4].
Nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật trong rau cần tây
Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ từ hoạt chất kích thích tự nhiên, cần tây còn là loại rau nằm trong nhóm có nguy cơ cao về tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật nếu không được canh tác theo quy chuẩn nghiêm ngặt. Nghiên cứu năm 2021 về động học tồn dư và rủi ro phơi nhiễm qua chế độ ăn của dimethoate và chất chuyển hóa omethoate trên cần tây trồng trong nhà kính đã mang lại những số liệu đáng lưu tâm [5].
Dữ liệu thực nghiệm cho thấy sau 10 ngày kể từ lần phun thuốc cuối cùng, dư lượng dimethoate trong cần tây đã giảm xuống dưới giới hạn dư lượng tối đa cho phép (MRL) là 0,5 mg/kg [5]. Tuy nhiên, chất chuyển hóa omethoate - một chất có độc tính cao - vẫn vượt quá giới hạn cho phép 0,02 mg/kg ngay cả sau 21 ngày [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cần tây được phun thuốc 3 lần có mức tồn dư dimethoate và omethoate cao hơn đáng kể so với mẫu chỉ phun 2 lần, chứng minh rõ rệt hiệu ứng tích lũy của thuốc bảo vệ thực vật khi sử dụng lặp lại [5].
Nghiên cứu khuyến cáo khoảng thời gian cách ly an toàn sau khi phun dimethoate trên cần tây phải là 28 ngày dựa trên giới hạn MRL của omethoate [5]. Lượng ăn vào hàng ngày cho phép (ADI) của dimethoate là 0,002 mg/kg thể trọng [5]. Đánh giá rủi ro cho thấy vào ngày thứ 10 sau khi phun, thương số rủi ro (RQ) của dimethoate đều lớn hơn 1, đồng nghĩa với việc mức độ rủi ro đối với sức khỏe là không thể chấp nhận được [5]. Khi uống nước ép đậm đặc, mẹ bầu thường phải sử dụng một lượng lớn cần tây tươi sống (khoảng 300 - 500g cho một ly nước ép). Nếu nguồn nguyên liệu không đảm bảo thời gian cách ly, thai phụ sẽ trực tiếp dung nạp một lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật tồn dư, gây ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe của cả mẹ và bé.
Hậu quả nghiêm trọng của các cơn co tử cung bất thường
Cơn co bóp tử cung xuất hiện sớm trước tuần thai đủ tháng là mối đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của buồng ối và sự sống của thai nhi. Trong sản khoa, việc kiểm soát và ức chế các cơn co tử cung ngoài ý muốn là mục tiêu hàng đầu để giữ thai. Nghiên cứu năm 2023 trên 58 bệnh nhân bị hở eo cổ tử cung được khâu vòng cổ tử cung kết hợp sử dụng kéo dài các thuốc ức chế co bóp tử cung (như indomethacin, ritodrine, atosiban và magie sulfat) đã chứng minh tầm quan trọng sống còn của việc ngăn chặn cơn co [6].
Tỷ lệ điều trị giữ thai thành công trong nghiên cứu đạt 74,14% (43 trên 58 bệnh nhân) [6]. Thời gian kéo dài thai kỳ trung bình đạt 16,42 ± 7,84 tuần, và tuổi thai trung bình khi sinh đạt 35,91 ± 5,16 tuần [6]. Thời gian điều trị dài nhất bằng thuốc ức chế co bóp hoặc kết hợp với magie sulfat là 15,34 ± 13,16 ngày, với 9 trường hợp gặp phản ứng bất lợi [6]. Nghiên cứu khẳng định rằng nguyên nhân cốt lõi dẫn đến thất bại trong việc bảo tồn thai kỳ là cơn co tử cung không được ức chế hiệu quả [6]. Việc ức chế liên tục các cơn co giúp kéo dài tuổi thai, ngăn ngừa sảy thai muộn và sinh non, từ đó cải thiện tỷ lệ sống sót và chất lượng sống của trẻ sinh non [6].
Do đó, bất kỳ yếu tố ngoại sinh nào từ chế độ ăn uống kích thích cơ trơn tử cung co thắt đều đi ngược lại nguyên tắc an toàn sản khoa. Một cơn co thắt mạnh mẽ có thể làm tăng áp lực buồng tử cung, gây hở cổ tử cung sớm, vỡ ối hoặc sảy thai ngoài ý muốn.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước ép cần tây
Nhiều người lầm tưởng rằng nước ép từ rau củ tự nhiên thì "hoàn toàn lành tính" và uống càng nhiều, càng đậm đặc thì tác dụng thải độc càng cao. Đây là một quan niệm rất sai lệch trong dinh dưỡng học. Rau củ hay thảo mộc khi dùng ở dạng nguyên bản trong bữa ăn có hàm lượng hoạt chất được phân tán cùng lượng lớn chất xơ và nước, giúp cơ thể hấp thu từ từ. Khi ép lấy nước cốt đậm đặc, nồng độ của các hợp chất hóa thực vật tăng vọt trong một thể tích nhỏ, khiến cơ thể phải tiếp nhận một liều lượng tương đương dược chất.
Một hiểu lầm khác là dùng nước ép cần tây thay thế bữa ăn sáng để tránh tăng cân trong thai kỳ. Như dữ liệu nghiên cứu năm 1987 đã chỉ ra, việc thiếu hụt dinh dưỡng dẫn đến sụt cân hoặc tăng cân không đạt chuẩn ở tuần 30 và gây nhiễm ceton trong nước tiểu là yếu tố làm tăng nguy cơ co thắt tử cung sinh non [4]. Nhịn ăn hoặc giảm khẩu phần để uống nước ép không chỉ làm thai nhi thiếu vi chất mà còn kích hoạt các phản ứng chuyển hóa tiêu cực gây hại cho tử cung [4].
Bên cạnh đó, việc rửa rau bằng nước muối thông thường không thể loại bỏ hoàn toàn các loại hóa chất bảo vệ thực vật thẩm thấu sâu bên trong mô thực vật [5]. Do đó, suy nghĩ uống nước ép cần tây sống nguyên chất là phương pháp thanh lọc an toàn tuyệt đối cho mẹ bầu là không có cơ sở khoa học.
Nhóm phụ nữ mang thai cần đặc biệt thận trọng
Tất cả phụ nữ mang thai đều được khuyến cáo không nên sử dụng nước ép cần tây đậm đặc, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây cần phải tuyệt đối cẩn trọng và tránh xa:
Thứ nhất là thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc sinh non trong các lần mang thai trước. Những đối tượng này thường có cơ địa tử cung nhạy cảm hoặc bất thường về cấu trúc cổ tử cung, việc tiếp xúc với các yếu tố kích thích co bóp cơ trơn có thể nhanh chóng dẫn tới biến cố sản khoa [6].
Thứ hai là những người có cân nặng trước mang thai thấp hoặc tăng cân kém trong thai kỳ [4]. Những thai phụ này vốn đã có nguy cơ cao xuất hiện các cơn co bóp tử cung bất thường do cơ chế chuyển hóa dinh dưỡng [4].
Thứ ba là phụ nữ đang điều trị các bệnh lý phụ khoa như lạc nội mạc tử cung hoặc đang can thiệp hỗ trợ sinh sản (IVF). Tình trạng viêm và tăng nồng độ prostaglandin ở nhóm này vốn đã kích thích tử cung co bóp bất thường, do đó việc dung nạp thêm bất kỳ chất nào làm tăng co bóp cơ trơn đều có thể gây thất bại thai kỳ [3].
Hướng dẫn sử dụng cần tây an toàn trong thai kỳ
Cần tây không phải là loại thực phẩm độc hại nếu được sử dụng đúng cách và đúng lượng trong khẩu phần ăn hàng ngày. Dưới đây là những khuyến nghị thiết thực dành cho mẹ bầu:
Về liều lượng và dạng thức: Phụ nữ mang thai không nên uống nước ép cần tây sống nguyên chất, nước ép đậm đặc hay các viên uống thực phẩm chức năng chiết xuất từ hạt cần tây. Thay vào đó, chỉ nên sử dụng một lượng nhỏ cần tây như một loại rau gia vị, xào nấu chín cùng các món ăn như thịt bò, súp hoặc canh để bổ sung chất xơ và làm phong phú khẩu phần.
Về an toàn vệ sinh thực phẩm: Do đặc tính tích lũy hóa chất bảo vệ thực vật của cần tây, mẹ bầu cần chọn mua rau có nguồn gốc rõ ràng, đạt chứng nhận canh tác an toàn và đảm bảo thời gian cách ly theo quy định [5]. Khi sơ chế, cần rửa kỹ từng bẹ lá dưới vòi nước chảy và ưu tiên nấu chín để nhiệt độ giúp phân hủy một phần hóa chất và tiêu diệt các vi sinh vật gây hại.
Về chế độ dinh dưỡng tổng thể: Thai phụ cần đảm bảo chế độ ăn uống cân bằng, giàu năng lượng và vi chất, tránh việc ăn kiêng tiêu cực gây thiếu hụt năng lượng và xuất hiện thể ceton trong nước tiểu [4]. Luôn duy trì mức tăng cân hợp lý theo từng giai đoạn thai kỳ theo chỉ dẫn của nhân viên y tế [4]. Trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại nước ép thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào, thai phụ luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé.
Tóm lại, nước ép cần tây đậm đặc không phải là thức uống thích hợp cho phụ nữ mang thai do nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung và các rủi ro từ dư lượng hóa chất. Việc lựa chọn lối sống lành mạnh trong thai kỳ cần dựa trên sự hiểu biết khoa học, ưu tiên thực phẩm nấu chín và duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, cân đối.
