Nhiều người có thói quen chuyển từ nước ngọt thông thường sang các loại nước ngọt không đường (zero calo hay diet) với niềm tin rằng chúng vô hại đối với sức khỏe răng miệng. Việc cắt giảm đường đúng là giúp ngăn chặn nguồn thức ăn của vi khuẩn gây sâu răng, nhưng liệu loại thức uống này có thực sự an toàn tuyệt đối cho men răng như số đông lầm tưởng?

Câu trả lời từ các bằng chứng nha khoa là không. Nước ngọt không đường dù loại bỏ được nguy cơ sâu răng do đường nhưng vẫn chứa hàm lượng axit thực phẩm cao, đặc biệt là axit phosphoric và axit citric, vốn là thủ phạm trực tiếp hòa tan và làm mòn men răng [1].

Hiểu lầm phổ biến giữa sâu răng và mòn men răng

Trong cộng đồng, đa số người tiêu dùng thường đánh đồng mọi vấn đề tổn thương bề mặt răng là "sâu răng". Khi nghe đến thông điệp sản phẩm không chứa đường, người dùng thường nảy sinh tâm lý an tâm tuyệt đối và tin rằng sản phẩm đó hoàn toàn vô hại với hàm răng [2]. Thực tế, sâu răng và mòn men răng là hai bệnh lý răng miệng có cơ chế bệnh sinh hoàn toàn khác biệt [3].

Sâu răng là quá trình tổn thương mô cứng do các vi khuẩn khoang miệng, điển hình như vi khuẩn Streptococcus mutans, lên men carbohydrate và đường từ thức ăn thừa để tạo ra axit lactic [4]. Lớp axit vi sinh này tích tụ cục bộ trong mảng bám và dần dần đục thủng men răng tạo thành các lỗ sâu [4]. Nếu không có đường hoặc tinh bột lên men, vi khuẩn không thể tạo ra axit theo con đường này [2].

Ngược lại hoàn toàn, mòn men răng là sự mất mát dần dần bề mặt mô cứng của răng do các phản ứng hóa học thuần túy mà không hề có sự tham gia của vi khuẩn [5]. Quá trình này xảy ra khi răng tiếp xúc trực tiếp với các chất có tính axit ngoại sinh từ đồ ăn, thức uống hàng ngày [5]. Do đó, dù một lon nước ngọt hoàn toàn không có một gam đường nào, tính axit nội tại trong đồ uống vẫn có thể tấn công và hòa tan lớp khoáng bảo vệ ngoài cùng của răng [2].

Tình trạng mòn răng thường diễn tiến rất âm thầm, không gây đau đớn ở giai đoạn khởi phát nên người bệnh khó tự nhận biết cho đến khi bệnh chuyển sang giai đoạn nặng [3]. Khi men răng đã bị bào mòn quá mức, việc phục hồi sẽ vô cùng phức tạp và tốn kém [3].

Cơ chế hóa học: Axit phá hủy men răng như thế nào?

Để hiểu vì sao nước ngọt không đường gây hại, cần xem xét ranh giới an toàn của môi trường khoang miệng. Men răng người được cấu tạo chủ yếu từ các tinh thể khoáng hydroxyapatite và fluorapatite, vốn rất nhạy cảm với sự thay đổi độ pH trong nước bọt [6]. Độ pH tới hạn để men răng bắt đầu bị mất khoáng hòa tan là khoảng 5,5, trong khi ngà răng dễ tổn thương hơn với ngưỡng pH tới hạn là khoảng 6,7 [4].

Phần lớn các loại nước giải khát có gas trên thị trường hiện nay đều có độ pH xấp xỉ 3,0, thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng an toàn sinh lý này [4]. Ở mức pH dưới 3,0, nồng độ ion hydro tự do trong khoang miệng tăng vọt, tạo ra môi trường chưa bão hòa đối với hydroxyapatite và fluorapatite, dẫn đến hiện tượng hòa tan và rửa trôi khoáng chất của men răng [6].

Axit phosphoric và axit citric thường được thêm vào nước ngọt đóng chai để tạo vị chua thanh sảng khoái và kéo dài thời gian bảo quản [1]. Cả hai chất này đều là các axit triprotic, nghĩa là mỗi phân tử có thể giải phóng tới ba ion hydro để thúc đẩy phản ứng phân rã bề mặt men răng [6].

Nguy hiểm hơn, axit citric còn sở hữu khả năng tạo phức chelat với ion canxi [1]. Quá trình này giúp axit citric "bắt giữ" và rút bớt canxi ra khỏi cấu trúc men răng ngay cả khi độ pH trong miệng bắt đầu tăng dần trở lại mức trung tính gần bằng 6 [6]. Do đó, tác động ăn mòn hóa học của axit citric diễn ra dai dẳng và phức tạp hơn rất nhiều so với sự hòa tan đơn thuần [1].

Các nghiên cứu khoa học vạch trần tác hại của đồ uống "không đường"

Nhiều công trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra rằng các sản phẩm gắn mác không đường vẫn tiềm ẩn nguy cơ phá hủy men răng nghiêm trọng [7]. Mác "an toàn cho răng" đôi khi tạo ra sự hiểu lầm nguy hại cho người tiêu dùng [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát trên 30 sản phẩm bánh kẹo không đường để đo lường hàm lượng axit thực phẩm và khả năng gây mòn men răng [7]. Các nhà khoa học đã phân tích chiết xuất để xác định độ pH, độ chuẩn độ axit và độ bão hòa đối với apatite, sau đó thử nghiệm trong nước bọt nhân tạo trên men răng người thông qua sự biến thiên độ vi cứng bề mặt [7]. Kết quả cho thấy 17 trong số 30 sản phẩm chứa nồng độ axit thực phẩm cao, biểu hiện độ pH thấp, độ chuẩn độ axit cao và có tiềm năng gây xói mòn men răng rất mạnh [7]. Đáng chú ý, 10 sản phẩm trong nhóm có nguy cơ ăn mòn cao này lại in các thông điệp quảng cáo trên bao bì khẳng định chúng an toàn cho răng [7].

Một thử nghiệm chuyên sâu công bố năm 2008 đã phân tích độ pH, độ chuẩn độ axit và độ sâu tổn thương mòn răng sau 25 giờ ngâm mẫu mô răng hàm và tiền hàm vĩnh viễn khỏe mạnh của người trong nhiều loại đồ uống [8]. Kết quả chỉ ra độ chuẩn độ axit của soda thường và soda ăn kiêng đều ở mức cao, vượt trội so với nước ép nguyên chất 100% và đồ uống thể thao [8]. Về độ sâu tổn thương trên bề mặt men răng, sau nhóm nước uống thể thao Gatorade, nước tăng lực Red Bull và nước ngọt Coke truyền thống, thì Diet Coke (soda không đường) vẫn tạo ra tổn thương ăn mòn thực sự trên bề mặt men răng và chân răng [8].

Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2011 trên các cơ sở dữ liệu lớn như PubMed và Cochrane cũng nhấn mạnh rằng các chất làm ngọt họ polyol như xylitol có thể giúp giảm nguy cơ sâu răng và kiểm soát đường huyết cho bệnh nhân đái tháo đường [2]. Tuy nhiên, nếu nhà sản xuất bổ sung thêm các phụ gia tạo hương vị có tính axit và chất bảo quản vào sản phẩm, chúng vẫn mang lại rủi ro xói mòn men răng như thường lệ [2].

Axit citric và axit phosphoric: Chất nào đáng ngại hơn?

Khi đọc bảng thành phần của các loại nước ngọt không đường, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp hai thành phần quen thuộc là axit phosphoric và axit citric [1]. Việc so sánh cơ chế hoạt động của hai loại axit này giúp chúng ta đánh giá chính xác hơn mức độ nguy hại đối với răng miệng [1].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2001 đã so sánh tác động của axit citric và axit phosphoric trên các mẫu men răng và ngà răng phẳng lấy từ răng khôn thứ ba chưa mọc của người [1]. Các mẫu thử được chia thành từng nhóm 5 mẫu và đặt trong các dung dịch axit có độ pH điều chỉnh khác nhau [1]. Kết quả đo lường độ mất mát mô răng bằng phương pháp đo biên dạng bề mặt cho thấy axit citric gây ra mức độ xói mòn mô men và ngà răng lớn hơn rất nhiều so với axit phosphoric trên toàn bộ dải pH khảo sát [1].

Lý do là vì axit citric vừa có khả năng phân ly ion hydro gây hòa tan khoáng, vừa có hoạt tính tạo phức chelat liên kết với canxi trong mô răng [1]. Ngược lại, axit phosphoric gây xói mòn ở mức tối thiểu khi độ pH được kiểm soát trên mức 3 đối với men răng và trên mức 4 đối với ngà răng [1].

Nghiên cứu công bố năm 2017 cũng tái khẳng định rằng khi độ pH của đồ uống ở mức 3, chỉ có khoảng 3% ion citrate ở dạng ion hóa thích hợp để tạo phức chelat với ion canxi [6]. Tuy nhiên, nếu lượng citrate này đọng lại trong khoang miệng một thời gian đủ dài để độ pH tăng dần về mức 6, hoạt động chelat hóa sẽ bắt đầu phát huy mạnh mẽ và kéo canxi ra khỏi men răng [6]. Do đó, các loại nước ngọt có chứa axit citric hoặc hương vị cam chanh tự nhiên hay nhân tạo có xu hướng làm hao mòn men răng dai dẳng hơn [1], [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ uống có tính axit?

Tác động ăn mòn của axit từ nước ngọt không đường không diễn ra giống nhau ở mọi đối tượng mà phụ thuộc lớn vào chất lượng men răng và lưu lượng nước bọt bảo vệ tự nhiên [6]. Một số nhóm người có nguy cơ tổn thương răng nghiêm trọng hơn hẳn khi sử dụng các sản phẩm này:

  • Người mắc chứng khô miệng: Nước bọt đóng vai trò sống còn trong việc pha loãng nồng độ axit và đệm trung hòa các ion hydro trong khoang miệng [6]. Những người bị suy giảm tiết nước bọt do bệnh lý hoặc do tác dụng phụ của thuốc sẽ bị mất đi lá chắn bảo vệ tự nhiên, khiến tốc độ mòn răng diễn ra khốc liệt hơn [6].
  • Trẻ em: Hệ răng sữa của trẻ em có cấu trúc men răng rất mỏng manh và cực kỳ nhạy cảm với các quá trình hòa tan do axit [6]. Việc cho trẻ nhỏ sử dụng các loại đồ uống có độ pH thấp bằng bình bú, đặc biệt là vào thời điểm trước khi đi ngủ khi tuyến nước bọt giảm hoạt động, có thể gây phá hủy lớp men răng sữa nghiêm trọng [6].
  • Vận động viên: Trong quá trình tập luyện hoặc thi đấu thể thao cường độ cao kéo dài, cơ thể đổ nhiều mồ hôi dẫn đến tình trạng mất nước và làm suy giảm tốc độ dòng chảy của nước bọt [6]. Nếu vận động viên sử dụng đồ uống có tính axit trong trạng thái miệng bị khô, nguy cơ mòn răng sẽ tăng lên rõ rệt, do đó nước lọc luôn là giải pháp bù nước được khuyến nghị hàng đầu [6].
  • Người vừa thực hiện tẩy trắng răng: Quá trình tẩy trắng làm thay đổi bề mặt răng tạm thời [5]. Men răng sau khi tẩy trắng có độ vi cứng thấp hơn và trở nên nhạy cảm, dễ bị axit hòa tan làm mất khoáng chất hơn so với răng chưa từng qua tẩy trắng [5].
  • Người mắc hội chứng rối loạn ăn uống có kèm hành vi nôn mửa: Bệnh nhân thường xuyên nôn mửa khiến răng tiếp xúc trực tiếp với dịch vị dạ dày [4]. Nếu tiếp tục tiêu thụ các loại đồ uống có gas hoặc trái cây họ cam chanh có độ pH quanh mức 3,0, môi trường axit mạn tính trong miệng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng xói mòn men răng vốn đã rất nặng nề [4].

Sai lầm tai hại: Đánh răng ngay sau khi uống nước ngọt

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân là chải răng ngay lập tức sau khi dùng đồ ăn, thức uống có tính axit vì nghĩ rằng làm vậy sẽ loại bỏ sạch axit và bảo vệ răng [3]. Quan niệm sai lầm này thực chất lại đẩy men răng vào nguy cơ tổn thương nhanh hơn gấp nhiều lần [3].

Khi bề mặt men răng vừa tiếp xúc với dung dịch axit có độ pH thấp, các liên kết khoáng chất bị nới lỏng và lớp ngoài cùng của răng tạm thời bị mềm đi [3]. Nếu bạn thực hiện chải răng ngay lúc này, tác động cơ học từ lông bàn chải kết hợp với các hạt mài mòn trong kem đánh răng sẽ dễ dàng cạo bay lớp men răng đang bị suy yếu [3]. Nghiên cứu tại Trung Quốc năm 2010 đã chỉ ra rằng việc chải răng quá mạnh hoặc sử dụng kem đánh răng có tính mài mòn cao ngay sau khi tiếp xúc với axit làm tăng đáng kể tổn thương vĩnh viễn trên men răng và ngà răng [3]. Tác động bất lợi tương tự của việc đánh răng ngay lập tức cũng được ghi nhận ở những người vừa tiếp xúc với axit dạ dày [4].

Thực tế, khoang miệng luôn có cơ chế tự phục hồi tự nhiên [4]. Nếu độ pH trong miệng được trung hòa kịp thời, các khoáng chất trong nước bọt sẽ dần tái khoáng hóa lại bề mặt răng sau một khoảng thời gian nhất định [4].

Do đó, các chuyên gia khuyến cáo tuyệt đối không nên đánh răng ngay lập tức [3]. Thay vào đó, bạn nên chờ khoảng 1 giờ đồng hồ sau khi uống nước ngọt hoặc ăn đồ chua để môi trường nước bọt trung hòa axit và giúp bề mặt men răng cứng chắc trở lại trước khi tiến hành vệ sinh răng miệng [3].

Hướng dẫn bảo vệ men răng đúng cách khi sử dụng

Dù nước ngọt không đường không phải là lựa chọn lý tưởng cho sức khỏe răng miệng, nếu vẫn muốn thưởng thức, bạn có thể áp dụng các biện pháp khoa học dưới đây để hạn chế tối đa nguy cơ mòn men răng:

  • Giảm thiểu đồ uống có tính axit cao: Nên loại bỏ hoàn toàn các loại đồ uống có độ pH cực kỳ ăn mòn (dưới 3,0), hạn chế tối đa đồ uống có tính ăn mòn vừa phải (pH từ 3,0 đến 3,99) và ưu tiên thay thế bằng các thức uống có độ pH an toàn từ 4,0 trở lên [6]. Các loại thức uống lý tưởng để thay thế thường xuyên là nước lọc, sữa, hoặc trà xanh và trà đen không đường vì trà có tiềm năng ăn mòn tối thiểu tương đương với nước lọc [3].
  • Thay đổi cách uống: Khi uống nước ngọt, nên uống nhanh gọn, không ngậm lâu trong miệng và tuyệt đối không súc qua lại trong khoang miệng [3]. Nên sử dụng ống hút và đặt đầu ống hút hướng sâu về phía sau vòm họng để chất lỏng đi thẳng xuống thực quản, hạn chế tối đa diện tích tiếp xúc với các mặt răng [3].
  • Trung hòa khoang miệng ngay sau khi uống: Sau khi uống đồ uống có tính axit, hãy súc miệng thật kỹ bằng nước lọc thông thường để hỗ trợ làm loãng và rửa trôi lượng axit còn tồn đọng [3], [4].
  • Kích thích tiết nước bọt: Bạn có thể nhai kẹo cao su không đường để kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh mẽ hơn [3]. Lưu lượng nước bọt dồi dào sẽ đẩy nhanh quá trình trung hòa axit và thúc đẩy tái khoáng hóa men răng tự nhiên [3].
  • Vệ sinh răng đúng kỹ thuật: Sau khi đã chờ đủ 1 giờ, hãy chải răng bằng bàn chải có lông mềm mại [3]. Kem đánh răng chứa fluor được khuyến cáo sử dụng đều đặn để củng cố sức khỏe răng miệng [3]. Dù fluor không thể ngăn chặn sự xói mòn nếu răng ngâm trong môi trường axit cực mạnh [6], việc dùng kem đánh răng chuyên dụng chứa fluor và các chất hỗ trợ như kali nitrat có thể giúp giảm bớt tình trạng ê buốt răng hiệu quả [3].

Nước ngọt không đường là giải pháp hỗ trợ cắt giảm calo hữu ích cho chế độ ăn kiêng, nhưng chúng hoàn toàn không phải là "tấm khiên" an toàn cho hàm răng của bạn [2]. Việc hiểu rõ bản chất hóa học của các axit phụ gia và duy trì thói quen uống nước khoa học, súc miệng nước lọc và vệ sinh đúng thời điểm sẽ giúp bạn bảo vệ trọn vẹn nụ cười rạng rỡ mà không phải đánh đổi bằng sức khỏe của men răng [3], [6].