Nhiều gia đình thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà hoặc tìm mua thảo dược khô để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Trong số đó, các loài thuộc chi bọ mắm, đặc biệt là bọ mắm rừng, hay được truyền tai như vị thuốc lành tính giúp trị ho, tiêu đờm và mát gan. Khi bước vào thai kỳ, không ít bà bầu cũng thắc mắc liệu mình có thể tiếp tục sử dụng loại nước thảo mộc quen thuộc này để bớt nhiệt miệng hay nóng trong hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng bọ mắm rừng. Dù kinh nghiệm dân gian xem đây là loài cây phổ biến, các bằng chứng khoa học cho thấy các chiết xuất từ nhóm thực vật này tiềm ẩn độc tính sinh sản cao, đặc biệt là nguy cơ kích thích co thắt tử cung và cản trở sự làm tổ của phôi thai.
Dược liệu dân gian và những ngộ nhận về độ an toàn
Cây bọ mắm nói chung và các loài bọ mắm rừng thuộc chi Pouzolzia từ lâu đã hiện diện trong đời sống của nhiều cộng đồng bản địa trên thế giới. Người dân vùng nông thôn thường hái lá sắc uống trị các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc dùng ngoài da để chữa viêm da, đinh nhọt. Nhờ nguồn gốc tự nhiên, nhiều người mặc định rằng cây cỏ quanh vườn hoàn toàn vô hại với sức khỏe con người.
Tuy nhiên, thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho thai phụ. Cơ thể phụ nữ trong thai kỳ trải qua nhiều thay đổi nội tiết và phản ứng rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học. Một số chất trong thực vật có thể thẩm thấu qua nhau thai hoặc tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn tử cung. Sự thiếu hiểu biết về dược lý khiến nhiều người vô tình đặt tính mạng của thai nhi vào tình thế nguy hiểm khi sử dụng nước đun từ các loài bọ mắm dại.
Tác động kích thích co bóp cơ trơn tử cung
Một trong những lý do khiến bọ mắm rừng trở thành mối đe dọa với thai kỳ nằm ở khả năng gây co bóp cơ trơn tử cung tương tự hormone kích thích sinh nở. Cơ chế này được các nhà khoa học làm rõ khi tìm hiểu hoạt tính sinh học của nhóm thực vật chi Pouzolzia.
Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra tác dụng oxytocic của chiết xuất bọ mắm rừng (Pouzolzia mixta) trên mô tử cung động vật trong bể cô lập chứa dung dịch De Jalon [1]. Trong thí nghiệm này, chất đối chứng dương được sử dụng là acetylcholine (Ach) [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước của bọ mắm rừng ở nồng độ 400 ng/ml thể hiện tác động co thắt cơ trơn tử cung rất mạnh, đạt tới 92% lực co bóp so với 100 ng/ml acetylcholine [1]. Chiết xuất cồn của cây cũng kích thích co thắt nhưng ở mức thấp hơn, đạt 25% so với nhóm đối chứng [1].
Oxytocin và các chất có hoạt tính giống oxytocic hay acetylcholine trong y khoa chỉ được sử dụng dưới sự giám sát nghiêm ngặt của bác sĩ sản khoa khi có chỉ định giục sinh. Việc dung nạp các chất kích thích cơ trơn tử cung trong giai đoạn mang thai sẽ khiến tử cung xuất hiện các cơn co bất thường. Hiện tượng này dễ dẫn tới nguy cơ động thai, bong nhau non hoặc sinh non ngoài ý muốn.
Khả năng ức chế làm tổ và nguy cơ gây sảy thai
Bên cạnh nguy cơ kích thích cơn co tử cung, các nghiên cứu còn ghi nhận hoạt tính chống thụ thai và ngăn cản quá trình làm tổ của phôi thai từ chiết xuất bọ mắm rừng. Điều này đặc biệt nguy hại cho phụ nữ trong những tuần đầu tiên của thai kỳ, thời điểm phôi thai đang tìm cách bám vào nội mạc tử cung.
Nghiên cứu trên chuột cống Wistar cái năm 2013 đã đánh giá hiệu quả ngừa thai của chiết xuất bọ mắm rừng (Pouzolzia mixta) với liều uống 300 mg/kg thể trọng [1]. Thử nghiệm được thiết kế theo hai giai đoạn: dùng chiết xuất nước hoặc chiết xuất cồn trong 7 ngày trước khi giao phối và tiếp tục 10 ngày sau thụ thai; hoặc dùng thuốc ngừa thai sau giao hợp bắt đầu từ ngày đầu tiên của thai kỳ và duy trì 10 ngày [1]. Mỗi nhóm thử nghiệm gồm 8 cá thể động vật [1].
Sau khi phẫu thuật mở bụng để kiểm tra số lượng vị trí phôi làm tổ, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất nước có khả năng ức chế khả năng sinh sản sau giao hợp rất mạnh, làm giảm tỷ lệ làm tổ tới 94,6% và giảm khả năng sinh sản 87,5% [1]. Chiết xuất cồn cũng ghi nhận mức ức chế làm tổ đạt 86% và giảm khả năng sinh sản 75% ở phác đồ sau giao hợp [1]. Khi dùng trước và sau giao phối, chiết xuất cồn làm giảm khả năng sinh sản 37,5% và giảm làm tổ 31%, trong khi chiết xuất nước làm giảm tương ứng 25% và 19% [1].
Các nhà nghiên cứu cũng tiến hành thử nghiệm sinh học trên chuột cái chưa trưởng thành bị cắt bỏ buồng trứng trong 7 ngày để đánh giá hoạt tính estrogen [1]. Kết quả theo dõi mở âm đạo và trọng lượng tử cung cho thấy cả hai loại chiết xuất đều thể hiện hoạt tính giống estrogen rõ rệt [1]. Chính hoạt tính estrogen kết hợp cùng hiệu ứng cản trở làm tổ và co bóp tử cung là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tác dụng chống sinh sản của thảo mộc này [1].
Dữ liệu thực tế về việc dùng bọ mắm để kích chuyển dạ
Không chỉ dừng lại ở các thí nghiệm trên động vật, việc sử dụng các loài bọ mắm dại thuộc chi Pouzolzia để can thiệp vào thai kỳ đã được ghi nhận trong y học cổ truyền tại châu Phi. Đây là bằng chứng thực tế cho thấy độc tính sinh sản của cây đối với cơ thể con người.
Một nghiên cứu điều tra xã hội học công bố năm 2021 tại huyện Bulilima, Zimbabwe đã khảo sát việc sử dụng thuốc y học cổ truyền trong chăm sóc tiền sản ở các bà mẹ sinh con trong năm 2019 [2]. Phụ nữ tại đây chia sẻ rằng họ thường dùng các bài thuốc cổ truyền để kích thích chuyển dạ và rút ngắn thời gian đau đẻ, trong đó có loài bọ mắm rừng có tên bản địa là isikhukhukhu (Pouzolzia hypoleuca Wedd) [2]. Dữ liệu chỉ ra rằng các biện pháp cổ truyền chủ yếu được phụ nữ áp dụng vào 3 tháng cuối thai kỳ nhằm thúc đẩy sinh nhanh [2].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng tỷ lệ phụ nữ lớn tuổi dùng các phương thuốc dân gian có xu hướng cao hơn phụ nữ trẻ [2]. Đáng chú ý, đa số người dân tại địa phương sử dụng nước thánh hoặc các dạng thuốc cổ truyền không rõ thành phần hoạt chất mà không hề hay biết về các rủi ro sức khỏe tiềm ẩn [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra các mặt hạn chế như cỡ mẫu chưa đủ lớn để đại diện cho toàn quốc do khảo sát tại khu vực nông thôn, cùng nguy cơ sai lệch hồi tưởng từ người tham gia khảo sát [2]. Đề tài nghiên cứu này cũng không nhận được tài trợ và các tác giả đang tiếp tục triển khai các dự án phân tích thành phần hoạt chất cũng như biến chứng thai kỳ liên quan [2]. Dù vậy, dữ liệu vẫn phản ánh thực tế rằng chi bọ mắm có tác động trực tiếp đến việc giục sinh trong cộng đồng bản địa [2].
Khoảng trống dữ liệu và nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược
Hiện nay, y học hiện đại vẫn thiếu hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn chứng minh sự an toàn của bọ mắm rừng trên phụ nữ mang thai. Hầu hết các thử nghiệm mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật gặm nhấm [1].
Nhiều nhà khoa học nhấn mạnh rằng phần lớn các loại thảo mộc dùng trong thai kỳ vẫn chưa được xác định rõ thành phần hóa học hoạt tính [2]. Việc người dân tự ý hái lá, rễ cây ngoài tự nhiên về sắc uống thường đi kèm nguy cơ dùng quá liều hoặc nhầm lẫn với các loài cây có độc tính khác. Hơn nữa, việc đun sắc thảo mộc tại nhà không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất, khiến nguy cơ quá liều gây co bóp tử cung càng dễ xảy ra.
Trong bối cảnh hướng tới các mục tiêu phát triển bền vững về sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh, việc sử dụng các bài thuốc truyền thống chưa qua kiểm định có thể đe dọa trực tiếp đến tiến trình cải thiện chất lượng chăm sóc sản khoa [2]. Thai phụ tuyệt đối không nên xem bọ mắm rừng như một loại nước mát uống tùy tiện hằng ngày.
Nhóm phụ nữ cần đặc biệt tránh xa bọ mắm rừng
Dựa trên các bằng chứng về hoạt tính sinh học kích thích cơ trơn và kháng thụ thai, những đối tượng sau đây cần tuyệt đối kiêng dùng bọ mắm rừng dưới mọi hình thức:
Thứ nhất là phụ nữ đang trong 3 tháng đầu thai kỳ. Đây là giai đoạn nhạy cảm khi phôi thai mới làm tổ và bánh nhau đang hình thành. Hoạt tính cản trở làm tổ và co bóp mạnh từ thảo dược có thể dẫn tới sảy thai sớm hoặc xuất huyết âm đạo [1].
Thứ hai là thai phụ ở 3 tháng giữa và 3 tháng cuối. Cơn co thắt tử cung bất thường do hoạt tính oxytocic của cây có thể gây dọa sinh non, vỡ ối sớm hoặc biến chứng suy thai [1, 2].
Thứ ba là phụ nữ đang có kế hoạch sinh con hoặc đang điều trị vô sinh, hiếm muộn. Thử nghiệm cho thấy chiết xuất bọ mắm rừng có tác dụng ngừa thai và phá vỡ cân bằng nội tiết estrogen tự nhiên trong cơ thể, gây khó khăn cho việc thụ thai [1].
Cuối cùng, những người có tiền sử sảy thai liên tiếp, cổ tử cung ngắn hoặc đang có dấu hiệu động thai càng cần loại bỏ hoàn toàn loại thảo dược này ra khỏi chế độ ăn uống thường nhật.
Giải pháp thay thế an toàn cho bà bầu bị nóng trong
Cảm giác nóng trong, nhiệt miệng, táo bón hoặc khó chịu là những triệu chứng phổ biến do sự thay đổi hormone khi mang bầu. Thay vì mạo hiểm sử dụng các loại cây cỏ như bọ mắm rừng, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp khoa học và đã được kiểm chứng an toàn.
Việc đầu tiên cần thực hiện là bổ sung đủ từ 2 đến 2,5 lít nước lọc mỗi ngày. Nước lọc giúp thận lọc bỏ chất thải hiệu quả, hỗ trợ tuần hoàn nhau thai và duy trì lượng ối ổn định. Mẹ bầu cũng nên tăng cường chất xơ hòa tan từ các loại rau quả thanh mát lành tính như mồng tơi, rau dền, bí đao, đu đủ chín hoặc chuối để giảm nhiệt cơ thể và phòng ngừa táo bón.
Nếu xuất hiện các triệu chứng ho, đờm kéo dài thay vì tìm đến bọ mắm để tiêu đờm, thai phụ nên súc họng bằng nước muối sinh lý, dùng quất hấp mật ong hoặc gừng ấm với lượng vừa phải. Khi các triệu chứng khó chịu không thuyên giảm, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ kê đơn thuốc an toàn, tránh việc tự ý dùng thuốc Nam hoặc cây lá truyền miệng.
Mọi can thiệp bằng thảo dược trong thai kỳ đều tiềm ẩn rủi ro nếu chưa có chỉ định y khoa. Việc cẩn trọng trước các bài thuốc dân gian chính là cách bảo vệ tốt nhất cho sự an toàn của cả mẹ và bé.
