Nhiều thai phụ băn khoăn về việc dùng thảo dược trong thai kỳ để giảm đau, trị cảm cúm. Cảo bản (cùng các cây thuộc chi Ligusticum) là vị thuốc truyền thống được quan tâm về mức độ an toàn đối với tử cung.

Dữ liệu tiền lâm sàng hiện tại cho thấy các hoạt chất chiết xuất từ thảo dược cùng chi Ligusticum chủ yếu thể hiện tác dụng ức chế co bóp tử cung thay vì gây kích thích. Tuy nhiên, do chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ chứng minh độ an toàn trên phụ nữ mang thai, thai phụ không nên tùy tiện sử dụng vị thuốc này.

Cơ chế tác động lên cơ trơn tử cung

Cơ chế điều hòa co bóp cơ trơn tử cung phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ ion canxi nội bào. Khi ion canxi đi từ ngoài vào tế bào hoặc giải phóng từ các khoang dự trữ bên trong, tế bào cơ trơn sẽ co lại. Ngược lại, việc ngăn chặn các dòng vận chuyển canxi này sẽ làm giãn cơ tử cung.

Các nghiên cứu trên mô hình động vật chỉ ra rằng một số hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm phthalide và alkaloid có thể can thiệp vào các kênh vận chuyển canxi. Nhờ đó, chúng làm giảm phản ứng co thắt cơ trơn trước các tác nhân gây co bóp tử cung nội sinh.

Bằng chứng tiền lâm sàng từ các hoạt chất chiết xuất

Các nghiên cứu thực nghiệm tập trung làm rõ ảnh hưởng của các thành phần có trong thảo dược chi Ligusticum lên trương lực tử cung chuột.

Một nghiên cứu công bố năm 1990 khảo sát tác dụng của tetramethylpyrazine và axit ferulic trên sự co bóp tự nhiên của tử cung chuột tại chỗ [1]. Kết quả cho thấy tetramethylpyrazine (đường uống) và axit ferulic (tiêm tĩnh mạch) đều có tác dụng ức chế chuyển động co bóp của tử cung [1]. Đặc biệt, khi phối hợp hai hợp chất ở mức liều đơn lẻ chưa đủ gây ức chế, chúng tạo ra hiệu quả hiệp đồng làm ức chế co bóp tử cung rõ rệt [1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 phân lập các hợp chất isoindoline và phthalide từ phần thân rễ của thảo dược Ligusticum chuanxiong để thử nghiệm trên mô hình co thắt cơ trơn tử cung chuột do oxytocin kích thích [2]. Kết quả ghi nhận toàn bộ các dẫn xuất phthalide được thử nghiệm đều có tác dụng ức chế co thắt [2]. Trong đó, riligustilide thể hiện hoạt tính mạnh nhất thông qua cơ chế ức chế dòng canxi ngoại bào đi vào và ngăn giải phóng canxi nội bào [2].

Năm 2008, một nghiên cứu phân tích tinh dầu từ bài thuốc "Thiếu phủ trục ứ thang" chứa các thảo dược gồm Ligusticum chuanxiong và Angelica sinensis [3]. Nghiên cứu sử dụng mô hình co bóp tử cung chuột cô lập do oxytocin kích thích và xác định được 9 hợp chất có tiềm năng ức chế co bóp cơ trơn tử cung [3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Dù các kết quả tiền lâm sàng cho thấy tác dụng ức chế co bóp cơ học, các dữ liệu này đều thực hiện trên chuột hoặc mô cô lập [4, 6, 8]. Chúng không phản ánh hoàn toàn tác động dược lực học phức tạp trên cơ thể người mẹ mang thai.

Các nghiên cứu trên sử dụng từng hợp chất tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [4, 6, 8]. Dược liệu thô tự nhiên chứa nhiều hợp chất khác chưa được kiểm soát đầy đủ về độc tính đối với sự phát triển của thai nhi.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thai kỳ

Một khảo sát năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy ở Ethiopia ghi nhận thực trạng sử dụng thảo dược ở phụ nữ mang thai [4]. Trong số 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản, có 106 người nhập viện do đình chỉ thai nghén hoặc sẩy thai [4]. Trong nhóm sẩy thai hoặc can thiệp thai này, 17,9% từng dùng một hoặc nhiều loại thảo mộc trong thai kỳ [4]. Đa số người dùng mua cây thuốc tại chợ (76,5%) hoặc thu hái qua người thân (68,3%), và 75,2% dùng theo lời khuyên của gia đình [4].

Nhiều người quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy một số cây thuốc dân gian tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung hoặc độc tính như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Croton macrostachyus [4]. Việc tự ý dùng thảo mộc không rõ độ an toàn là một sai lầm phổ biến cần tránh [4].

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ trong giai đoạn mang thai, đặc biệt là 3 tháng đầu và 3 tháng cuối, cần tuyệt đối thận trọng với các chế phẩm từ cảo bản hoặc thảo dược thuộc chi Ligusticum. Bệnh nhân có tiền sử dọa sẩy thai, sinh non hoặc các bệnh lý tử cung không được tự ý sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng các thảo mộc chứa thành phần hoạt huyết.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

  • Không tự ý bốc thuốc, mua dược liệu cảo bản trôi nổi trên thị trường để sắc uống trị đau đầu, cảm mạo khi đang mang thai.
  • Nếu gặp triệu chứng khó chịu trong thai kỳ, ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc (nghỉ ngơi, xoa bóp nhẹ, uống đủ nước) hoặc khám chuyên khoa sản.
  • Khi được kê đơn thuốc Đông y, luôn thông báo rõ tình trạng thai kỳ với bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền để được cân nhắc lợi ích và nguy cơ.

Các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất từ chi Ligusticum có tác dụng làm giãn cơ trơn tử cung trên thực nghiệm [4, 6, 8]. Dù vậy, việc thiếu thử nghiệm an toàn trên phụ nữ mang thai đòi hỏi người dùng không được tự ý áp dụng để tránh các rủi ro đáng tiếc cho mẹ và thai nhi.