Nhiều người trong chúng ta thường giữ thói quen sử dụng các loại rau thơm, cây cỏ dân dã để xông hơi, đắp mặt nạ hoặc chế biến món ăn nhằm thanh lọc cơ thể mà không hề hay biết về những rủi ro tiềm ẩn. Trong số đó, cần hôi – một loài thảo mộc quen thuộc thuộc họ Hoa tán – thường được truyền tai như một vị thuốc tự nhiên trị cảm cúm hay hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những vết mẩn đỏ, phồng rộp da đau đớn như bị bỏng sau khi tiếp xúc với loại cây này và bước ra nắng đã khiến không ít người hoang mang.
Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là những người có cơ địa nhạy cảm, người làm việc ngoài trời nắng gắt và bệnh nhân đang gặp tổn thương da không nên tùy tiện sử dụng hoặc chạm vào cần hôi. Rủi ro này bắt nguồn từ nhóm hợp chất tự nhiên mang tên furanocoumarins có trong cần hôi và nhiều loài thực vật cùng họ, có khả năng kích hoạt phản ứng viêm da ánh sáng cực kỳ dữ dội khi gặp tia cực tím.
Nỗi sợ kích ứng da từ những loại thảo mộc quen thuộc
Trong đời sống thường ngày, không ít người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh vườn để làm nước tắm, thuốc đắp trị ngứa hoặc ngâm rửa vết thương. Nhiều người quan niệm rằng thảo mộc tự nhiên thì lành tính và không thể gây độc. Thế nhưng, thực tế lâm sàng ghi nhận nhiều trường hợp da bỗng dưng nổi nốt đỏ, sưng nề và xuất hiện các bọng nước lớn chỉ sau một buổi làm vườn hoặc sơ chế rau cỏ rồi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.
Hiện tượng kích ứng kỳ lạ này không phải do dị ứng đơn thuần, mà là một dạng phản ứng độc tính quang học do các hợp chất hóa thực vật gây ra. Cần hôi cùng các thực vật mang tinh dầu thơm thuộc họ Hoa tán thường tích lũy các chất phòng vệ tự nhiên nhằm chống lại sâu bọ. Khi con người vô tình để dịch cây dính vào biểu bì rồi bước ra ngoài trời, những hoạt chất này sẽ tương tác với ánh sáng và biến thành "chất độc" phá hủy tế bào da.
Ai không nên dùng cần hôi và thực vật họ Hoa tán?
Nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối nên tránh tiếp xúc trực tiếp hoặc dùng cần hôi là những người sở hữu làn da nhạy cảm, người có tiền sử viêm da tiếp xúc hoặc bệnh nhân đang bị viêm da cơ địa. Lớp hàng rào bảo vệ da của những người này vốn đã suy yếu, do đó khi gặp phải độc tính quang học, mức độ viêm nhiễm và tổn thương mô sẽ diễn ra nhanh hơn và trầm trọng hơn người bình thường rất nhiều.
Nhóm đối tượng thứ hai là những người lao động ngoài trời trong thời gian dài như nông dân, thợ làm vườn, người làm công việc trồng trọt và công nhân thu hái [1]. Khi tay chân tiếp xúc với nhựa thảo mộc họ Hoa tán trong lúc làm việc dưới trời nắng gắt, nguy cơ phát sinh phản ứng quang độc tính là gần như chắc chắn [1]. Bên cạnh đó, người đang mắc các bệnh lý về da như bạch biến hoặc đang trải qua các liệu trình điều trị da liễu bằng tia chiếu cũng không được tự ý sử dụng các loại thảo mộc họ Hoa tán vì nguy cơ bỏng rát diện rộng [2].
Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ có làn da mỏng manh và những người làm việc trong môi trường chế biến thực phẩm hay cắm hoa tươi cũng thuộc diện phải đặc biệt cẩn trọng khi chạm vào các loài cây này [1].
Thủ phạm furanocoumarins và cơ chế gây viêm da ánh sáng
Tác nhân cốt lõi gây ra tình trạng bỏng rát và phồng rộp da sau khi tiếp xúc với cần hôi chính là nhóm hợp chất tự nhiên furanocoumarins (hay còn gọi là furocoumarins) [1]. Đây là các chất chuyển hóa thứ cấp hiện diện phổ biến ở các loài thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae hay tên cũ là Umbelliferae), họ Cam (Rutaceae), họ Đậu (Leguminosae) và họ Dâu tằm (Moraceae) [1].
Về cấu trúc hóa học, furocoumarins tồn tại ở hai dạng chính: dạng mạch thẳng bao gồm psoralen cùng các dẫn xuất như 5-methoxypsoralen (5-MOP hay bergapten), 8-methoxypsoralen (8-MOP hay xanthotoxin); và dạng mạch góc như angelicin hay pimpinellin [3], [4], [1]. Ở trạng thái bình thường trong bóng râm, các chất này hoàn toàn vô hại trên bề mặt da. Tuy nhiên, khi hấp thụ năng lượng từ bức xạ tia cực tím của mặt trời, các phân tử furanocoumarins bị kích hoạt trạng thái năng lượng cao và liên kết chặt chẽ với các chuỗi DNA của tế bào biểu bì, dẫn đến tổn thương cấu trúc tế bào và kích hoạt hoại tử mô [1].
Tình trạng bệnh lý này được y học gọi là viêm da ánh sáng do thực vật (phytophotodermatitis), một phản ứng độc quang học đặc thù [3], [1]. Các tổn thương da thường không xuất hiện ngay tức khắc mà bắt đầu phát triển rầm rộ sau khoảng 24 đến 48 giờ kể từ lúc tiếp xúc [1]. Người bệnh sẽ cảm thấy ngứa rát dữ dội, da nổi ban đỏ sưng tấy, sau đó nhanh chóng hình thành các bọng nước lớn chứa đầy dịch [1]. Sau khi các bọng nước này vỡ và lành lại, chúng thường để lại các mảng tăng sắc tố da màu nâu sẫm kéo dài rất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm [1].
Bằng chứng khoa học về phản ứng rộp da do tiếp xúc thực vật
Để chứng minh độc tính quang học từ các loài thực vật chứa furanocoumarins, rất nhiều nghiên cứu và báo cáo y khoa đã ghi nhận chi tiết cơ chế tổn thương trên người thực tế. Một nghiên cứu công bố năm 2008 tại khu vực Rijeka (Croatia) theo dõi trong suốt 3 năm vào các mùa xuân và mùa hè đã chỉ ra rằng viêm da ánh sáng do thực vật bùng phát mạnh vào thời điểm có cường độ nắng cao [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh phản ứng xảy ra sau khi tiếp xúc hoặc ăn phải thực vật chứa furocoumarins rồi phơi nắng, đặc biệt thường gặp ở nông dân, người làm vườn, thợ cắm hoa và người chế biến thực phẩm [1].
Đáng chú ý, mức độ nghiêm trọng của phản ứng viêm da ánh sáng phụ thuộc rất lớn vào lượng dịch cây và độ ẩm của da. Báo cáo ca bệnh năm 2002 tại Mỹ ghi nhận một bé trai 6 tuổi bị ban đỏ đối xứng, sưng nề đau đớn dữ dội ở cả hai bàn tay, sau đó nhanh chóng tiến triển thành các bọng nước khổng lồ bao phủ toàn bộ mu bàn tay [3]. Kết quả khai thác bệnh sử cho thấy cậu bé đã ngâm hai bàn tay trong nước chanh một thời gian dài để pha nước chanh dưới trời nắng [3]. Phân tích hóa học bằng sắc ký khí và sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy vỏ chanh chứa nồng độ furanocoumarins (gồm psoralen, xanthotoxin, bergapten, isopimpinellin) cao gấp 6 đến 182 lần so với tép quả, trong đó bergapten chiếm ưu thế nhất [3]. Sự kết hợp giữa việc da bị ngậm nước kéo dài và nồng độ bergapten cao đã tạo nên phản ứng rộp bọng nước nghiêm trọng [3].
Trong họ Hoa tán, chi Heracleum là một ví dụ điển hình về độc tính quang học. Báo cáo năm 1976 ghi nhận 5 người xuất hiện viêm da bọng nước dạng vệt chỉ sau 2 ngày tiếp xúc với cây ngò tây khổng lồ (Heracleum mantegazzianum thuộc họ Umbelliferae) vào một ngày trời nắng trong [5]. Thử nghiệm dán da quang học đã xác nhận độc tính quang học trực tiếp từ loài cây này, đồng thời các nhà nghiên cứu xác định loài này cùng 28 loài khác thuộc chi Heracleum đều chứa furanocoumarins mạch thẳng nguy hiểm [5].
Bên cạnh đó, các loài thực vật họ Cam chứa furanocoumarins cũng gây ra những tổn thương tương tự. Báo cáo năm 1999 ghi nhận bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc độc quang học bọng nước nặng do tiếp xúc với cây cửu lý hương (Ruta graveolens thuộc họ Rutaceae), với các hoạt chất kích ứng được xác định là 5-methoxypsoralen, 8-methoxypsoralen và dictamnine [4]. Một báo cáo khác năm 1996 ghi nhận hai bệnh nhân bị viêm da bọng nước dạng vệt kèm tăng sắc tố sau viêm kéo dài do tiếp xúc với cây Dictamnus albus họ Rutaceae, loài cây chứa furocoumarins 5-MOP, 8-MOP và alkaloid dictamnin [6]. Ngay cả việc đeo vòng hoa mohikana làm từ lá và quả cây Pelea anisata ở Hawaii cũng được chứng minh gây viêm da ánh sáng do sự hiện diện của psoralen, 8-methoxypsoralen và isopimpinellin [7].
Rủi ro tiềm ẩn từ đường uống và các bài thuốc thảo dược
Bên cạnh việc chạm trực tiếp ngoài da, nhiều người thắc mắc liệu việc ăn hoặc uống các loại thảo mộc họ Hoa tán như cần hôi có gây nguy hiểm hay không. Bài tổng quan năm 2021 về cây củ cải vàng (Pastinaca sativa, một loài thực vật cùng họ Hoa tán) cho biết độc tính quang học và viêm da dị ứng chủ yếu xảy ra qua tiếp xúc da với nước ép cây rồi phơi tia UV [8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở động vật có vú, furanocoumarins được tiêu hóa và đào thải rất nhanh ra khỏi cơ thể [8]. Do đó, việc tiêu thụ qua đường miệng – ngoại trừ khi dùng liều lượng quá cao – ít có khả năng gây ra phản ứng viêm da so với việc tiếp xúc bôi ngoài trực tiếp [8].
Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm thảo dược cô đặc đường uống lại tiềm ẩn nguy cơ cực kỳ lớn nếu thiếu kiểm soát. Một báo cáo lâm sàng năm 1991 đã ghi nhận một nữ bệnh nhân mắc bệnh bạch biến tự ý uống thảo dược bào chế từ quả của cây Ammi majus (một loài thực vật họ Hoa tán) theo lời khuyên của người thân sau khi thất vọng với kết quả điều trị da liễu [2]. Sau khi uống thảo dược chứa psoralen toàn thân kết hợp với phơi nắng, bệnh nhân đã phát triển phản ứng viêm da độc quang học vô cùng nghiêm trọng [2]. Kết quả phân tích hóa học cho thấy quả của loài cây này chứa các furanocoumarins mạch thẳng gồm 5-MOP, 8-MOP và oxypeucedanin với nồng độ mỗi chất lên tới khoảng 1% [2].
Điều này cho thấy, mặc dù lượng furanocoumarins trong rau cỏ tươi dùng qua đường ăn uống thông thường có thể được gan chuyển hóa và đào thải nhanh chóng [8], nhưng nếu người bệnh tự ý sắc uống các loại thảo mộc họ Hoa tán đậm đặc hoặc dùng dịch ép thoa lên da rồi tắm nắng, hậu quả để lại cho làn da sẽ rất khó lường [2].
Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng thảo dược ngoài trời
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân là nhầm lẫn viêm da ánh sáng với dị ứng thông thường. Khi thấy da ửng đỏ sau khi làm vườn hoặc đắp lá thảo mộc, nhiều người nghĩ rằng mình chỉ bị "dị ứng thời tiết" hoặc "nóng trong người" nên tiếp tục đắp thêm các loại lá khác để "hạ nhiệt". Hành động này vô tình bổ sung thêm các hoạt chất furanocoumarins lên vùng da đang tổn thương, khiến vết phồng rộp lan rộng hơn.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ khi trời nắng gắt giữa trưa mới bị tổn thương da. Bức xạ tia cực tím (đặc biệt là tia UVA, bước sóng kích hoạt chính của furanocoumarins) vẫn hiện diện với mật độ cao vào những ngày trời nhiều mây hoặc sáng sớm. Nghiên cứu trên cây Heracleum đã chứng minh tổn thương bọng nước có thể khởi phát rõ rệt chỉ sau một buổi tiếp xúc ngoài trời [5]. Do đó, sự chủ quan khi làm việc trong thời tiết râm mát sau khi chạm vào cần hôi vẫn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng rửa tay sơ qua bằng nước lã sau khi hái rau có thể loại bỏ hoàn toàn độc chất. Furanocoumarins và tinh dầu thảo mộc có tính kỵ nước, bám rất dai trên lớp sừng của da. Thậm chí, việc để da ngậm nước ẩm ướt trong thời gian dài như trong trường hợp vắt chanh làm nước giải khát còn khiến các hoạt chất này thâm nhập sâu hơn vào biểu bì và làm bùng phát bọng nước dữ dội hơn [3].
Biện pháp phòng tránh và xử lý đúng cách khi tiếp xúc
Để bảo vệ bản thân khi thu hái hoặc tiếp xúc với cần hôi cũng như các loài cây cùng họ Hoa tán, việc trang bị bảo hộ lao động là điều tối quan trọng. Người làm vườn, nông dân hoặc người nội trợ khi sơ chế lượng lớn thảo mộc họ Hoa tán cần đeo găng tay cao su không thấm nước và mặc áo dài tay nhằm ngăn chặn hoàn toàn dịch cây dính vào da [1].
Nếu chẳng may da bị dính nhựa hoặc nước ép từ cây cần hôi, cần nhanh chóng rửa sạch vùng da đó ngay lập tức dưới vòi nước chảy bằng xà phòng nhằm loại bỏ tối đa furanocoumarins trước khi chúng kịp hấp thu. Sau đó, điều quan trọng nhất là phải che chắn tuyệt đối vùng da đó khỏi ánh nắng mặt trời, tránh để tiếp xúc với bức xạ UV trong ít nhất 48 giờ [1].
Trong trường hợp da đã xuất hiện các mảng ban đỏ, sưng phù hoặc hình thành bọng nước đau rát, người bệnh tuyệt đối không được tự ý chọc vỡ các bọng nước để tránh nguy cơ nhiễm trùng thứ phát. Hãy làm mát nhẹ nhàng bằng gạc ẩm và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc bôi chống viêm phù hợp. Tuyệt đối không tự ý dùng thêm bất kỳ bài thuốc lá dân gian nào đắp lên vết thương.
Lời khuyên cân bằng để bảo vệ làn da
Cần hôi và các loài thảo mộc tự nhiên từ lâu đã gắn bó mật thiết với văn hóa ẩm thực và y học cổ truyền. Tuy nhiên, ranh giới giữa một vị thuốc dân gian hữu ích và tác nhân gây hại cho da đôi khi chỉ nằm ở cách chúng ta tiếp xúc và mức độ ánh nắng chiếu vào cơ thể. Nhóm chất furanocoumarins trong thực vật họ Hoa tán là minh chứng rõ ràng cho thấy không phải mọi thứ từ thiên nhiên đều an toàn tuyệt đối cho làn da.
Việc hiểu đúng bản chất khoa học của viêm da độc quang học sẽ giúp chúng ta chủ động phòng ngừa rủi ro cho bản thân và gia đình. Hãy luôn mang đồ bảo hộ khi làm vườn, vệ sinh sạch sẽ sau khi sơ chế thảo mộc và không bao giờ tự ý dùng các bài thuốc lá truyền miệng khi chưa có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa.
