Nhuộm tóc làm đẹp là nhu cầu phổ biến của phụ nữ, ngay cả trong giai đoạn mang thai. Nhiều thai phụ tìm đến bột lá móng tay (còn gọi là henna) với suy nghĩ thảo mộc tự nhiên sẽ an toàn hơn hóa chất công nghiệp. Tuy nhiên, liệu việc dùng lá móng tay để nhuộm tóc trong thai kỳ có thực sự an toàn?
Câu trả lời từ các dữ liệu khoa học hiện có là phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng lá móng tay để nhuộm tóc hoặc làm đẹp. Dù là thảo dược quen thuộc, các bằng chứng thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất từ loài cây này tiềm ẩn nguy cơ gây sảy thai và dị tật bẩm sinh [1] [2]. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tính an toàn tuyệt đối của thảo mộc này trên phụ nữ mang thai.
Dược chất trong lá móng tay tác động thế nào?
Cây lá móng tay có tên khoa học là Lawsonia inermis, thuộc họ Lythraceae [3] [4]. Các bộ phận của cây chứa rất nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như naphthoquinone (chủ yếu là chất tạo màu lawsone), flavonoid, coumarin, triterpenoid, tannin, polyphenol và alkaloid [3] [5].
Trong y học cổ truyền từ xa xưa, lá móng tay không chỉ được dùng để nhuộm tóc hay vẽ trang trí ngoài da mà còn được ghi nhận với đặc tính gây sảy thai [1] [6]. Một trong những cơ chế được quan tâm là sự hiện diện của flavonoid apigenin trong cây lá móng [1].
Apigenin là một flavonoid có liên quan đến estrogen huyết thanh [1]. Nghiên cứu chuyển hóa trên chuột ghi nhận apigenin được chuyển hóa, hấp thu và đào thải rất chậm sau một liều dùng, dẫn đến khả năng tích tụ flavonoid này trong cơ thể [1]. Sự tích tụ các hoạt chất tác động nội tiết cùng các dẫn xuất hữu cơ khác có thể gây xáo trộn môi trường tử cung của thai phụ [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về nguy cơ gây sảy thai
Bằng chứng thực nghiệm đã làm sáng tỏ nguy cơ gây hại của chiết xuất lá móng tay đối với quá trình phát triển của thai nhi. Trong một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột BALB/c mang thai giai đoạn cuối, các nhà khoa học đã khảo sát tác dụng gây sảy thai của chiết xuất cồn-nước từ lá móng tay [1].
Kết quả cho thấy ở nhóm chuột sử dụng chiết xuất lá móng tay, có tới 50% số phôi thai bị tiêu biến (hấp thu phôi), trong khi hiện tượng này hoàn toàn không xảy ra ở nhóm đối chứng [1]. Nghiên cứu này cũng nhắc lại phát hiện trước đó từ tác giả Aguwa, trong đó chiết xuất methanol từ rễ cây lá móng tay thể hiện đặc tính gây sảy thai rất mạnh trên chuột nhắt, chuột cống và chuột lang [1].
Nghiên cứu cũng so sánh thành phần di truyền của lá móng tay trong dịch chiết nước và cồn, cho thấy tỷ lệ biến đổi biểu sinh xuất hiện nhiều hơn ở chiết xuất cồn-nước [1]. Tác động làm tiêu giảm phôi thai phản ánh nguy cơ kích thích co bóp hoặc gây độc tế bào phôi rất lớn của thảo dược này trong thai kỳ [1].
Nguy cơ gây dị tật xương từ chiết xuất lá móng tay
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ làm ngưng thai kỳ, thảo mộc này còn ghi nhận nguy cơ gây dị tật phát triển xương trên mô hình thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành đánh giá khả năng gây quái thai của chiết xuất cồn-nước cây lá móng trên 120 chuột cái trưởng thành dòng BALB/c [2].
Sau khi chuột giao phối và xác nhận thụ thai, các cá thể được chia thành bốn nhóm: nhóm 1 không can thiệp; nhóm 2 tiêm màng bụng 0,3 ml nước muối sinh lý; nhóm 3 và 4 tiêm chiết xuất lá móng tay với liều lượng lần lượt là 10 mg/kg và 100 mg/kg trong vòng 7 ngày [2]. Đến ngày thứ 19, chuột được mổ lấy thai để kiểm tra hình thái, chiều cao và trọng lượng phôi thai [2].
Kết quả ghi nhận sự khác biệt rất rõ rệt giữa hai nhóm dùng thảo mộc (nhóm 3 và nhóm 4) so với nhóm đối chứng không can thiệp (p < 0,001) [2]. Đáng chú ý, ở liều dùng 100 mg/kg, có tới 90% phôi thai bị khiếm khuyết xương đỉnh sọ [2]. Đồng thời, hiện tượng xuất hiện thêm xương sườn thừa cũng được quan sát thấy ở cả hai nhóm chuột nhận liều 10 mg/kg và 100 mg/kg (p = 0,01) [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận cây lá móng tay có tiềm năng gây quái thai và cần phải hết sức thận trọng trong thai kỳ [2].
Lợi ích y học và giới hạn của các bằng chứng
Trong đời sống và y học tổng quát, Lawsonia inermis là loài thực vật sở hữu nhiều dược tính giá trị. Chiết xuất lá móng có hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm, giảm đau, kháng ký sinh trùng, bảo vệ gan, kháng nấm, làm lành vết thương và hỗ trợ hạ đường huyết [3]. Ngoài ra, lá cây còn có tác dụng ức chế nấm sợi và kháng khuẩn đối với các chủng vi khuẩn như Staphylococcus aureus và Escherichia coli [6] [7].
Tuy nhiên, hầu hết các dữ liệu an toàn và độc tính sinh sản của cây lá móng hiện nay chỉ mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) qua đường tiêm hoặc tiêu hóa [1] [2]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người mẹ mang thai để xác định chính xác nồng độ lawsone hoặc apigenin thẩm thấu qua da đầu khi nhuộm tóc có đủ mức gây độc cho phôi thai hay không [1] [5]. Dù vậy, trước những phát hiện rõ ràng về khả năng gây tiêu phôi thai 50% và dị tật xương đầu, việc tránh tiếp xúc với thảo mộc này khi mang thai là cảnh báo y khoa cần thiết [1] [2].
Những hiểu lầm thường gặp về bột lá móng tay
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi thứ có nguồn gốc tự nhiên 100% đều lành tính cho bà bầu. Sự thật là nhiều loại thảo dược tự nhiên chứa các độc tố bảo vệ thực vật hoặc các chất kích thích nội tiết, co bóp cơ trơn có thể gây sảy thai [1] [3]. Dân gian từng dùng lá móng làm thuốc trục thai chính vì các hoạt tính dược lực mạnh này [1] [6].
Hiểu lầm thứ hai là thuốc nhuộm thảo mộc tự nhiên mua trên thị trường hoàn toàn nguyên chất. Các phân tích thực vật học chỉ ra rằng tình trạng pha trộn tạp chất hoặc hóa chất nhân tạo vào các sản phẩm bột móng tay diễn ra rất phổ biến [5]. Những tạp chất không được kiểm soát này có thể gây phản ứng dị ứng nghiêm trọng ngoài da hoặc ngộ độc mà người tiêu dùng khó lường trước [5].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Đây là đối tượng hàng đầu cần tránh hoàn toàn việc sử dụng các chế phẩm từ cây lá móng tay [1] [2]. Dữ liệu cho thấy nguy cơ tiêu phôi và dị tật xương xuất hiện ngay cả ở liều thử nghiệm thấp [2].
Người thiếu hụt men G6PD (glucose-6-phosphate dehydrogenase): Các báo cáo y khoa ghi nhận phản ứng bất lợi nghiêm trọng ngoài da và tan máu khi bôi lá móng tay phần lớn tập trung ở những người mắc hội chứng chuyển hóa di truyền này [5].
Người có cơ địa da đầu nhạy cảm hoặc có vết thương hở: Hoạt chất và các chất pha tạp trong bột lá móng có thể gây viêm da tiếp xúc hoặc nhiễm độc qua các vết nứt nẻ trên biểu bì da đầu [5].
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để đảm bảo an toàn tối đa cho sự phát triển của thai nhi, các mẹ bầu nên trì hoãn việc nhuộm tóc bằng bột lá móng tay trong suốt thai kỳ. Thay vì tìm kiếm các loại thuốc nhuộm thực vật chưa rõ độ an toàn thai kỳ, phụ nữ mang thai có thể chăm sóc tóc bằng các biện pháp cơ bản như gội đầu với dầu gội dịu nhẹ, dưỡng ẩm bằng dầu tự nhiên an toàn và giữ tóc sạch sẽ.
Nếu thực sự có nhu cầu làm đẹp hoặc che phủ tóc bạc, thai phụ cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ sản khoa. Tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm bột thảo mộc không rõ nguồn gốc hoặc tự chế nước lá móng tươi để đắp lên da đầu khi chưa có chỉ định chuyên môn. Việc làm đẹp là chính đáng, nhưng sự an toàn phát triển của con trẻ luôn là ưu tiên quan trọng nhất.
