Nhiều phụ nữ mang thai có thói quen thưởng thức một tách trà thảo mộc thơm ấm nhằm tìm kiếm sự thư giãn, giảm ốm nghén hoặc cải thiện giấc ngủ. Tâm lý chuộng các liệu pháp thiên nhiên bắt nguồn từ suy nghĩ thảo mộc luôn lành tính và không gây tác dụng phụ như dược phẩm thông thường [1], [2]. Tuy nhiên, nhiều loại trà thảo mộc quen thuộc tiềm ẩn hoạt tính dược lý mạnh mẽ, có thể tác động trực tiếp lên hệ sinh sản của thai phụ [1].
Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học là: Phụ nữ mang thai không nên tùy tiện sử dụng trà thảo mộc khi chưa tìm hiểu rõ nguồn gốc và tác động dược lý. Đáng lưu ý, có 4 nhóm thảo mộc dưới đây thai phụ cần đặc biệt thận trọng vì nguy cơ kích thích co bóp cơ tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai kỳ đã được ghi nhận trong các báo cáo khoa học.
Cơ chế tác động của thảo mộc lên tử cung
Để thai kỳ diễn ra an toàn, tử cung của người mẹ bắt buộc phải ở trạng thái tương đối ổn định và yên lặng nhằm ngăn ngừa nguy cơ sảy thai [3]. Vào giai đoạn cuối thai kỳ, tử cung mới bắt đầu sản sinh các cơn co bóp nhịp nhàng và mạnh mẽ để phục vụ quá trình chuyển dạ sinh nở [3]. Hiện tượng co bóp tử cung xuất hiện quá sớm có thể dẫn tới sinh non, đe dọa trực tiếp sự sống cũng như chất lượng sống của trẻ sơ sinh [3].
Các loại cây thuốc chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều hợp chất thực vật và chất chuyển hóa [1], [2]. Nhiều thành phần hóa thực vật có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp cơ thể thai nhi [1]. Các chất này kích thích co bóp cơ trơn tử cung hoặc làm xáo trộn nồng độ hormone tự nhiên, dễ dẫn đến hiện tượng sảy thai hoặc ngừng thai kỳ [1].
1. Trà lá mâm xôi đỏ: Phản ứng thất thường trên cơ tử cung
Lá mâm xôi đỏ (Red raspberry leaf - RRL) từ lâu được truyền tai như phương thuốc dân gian hỗ trợ chuyển dạ và rút ngắn thời gian sinh nở [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm lại chỉ ra hoạt tính sinh học không thể đoán trước của loại thảo mộc này trên mô tử cung [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 tiến hành đánh giá tác dụng trực tiếp của các chế phẩm lá mâm xôi đỏ thương mại trên mô tử cung cô lập từ chuột cống trắng [4]. Nghiên cứu thử nghiệm trên tử cung chuột không mang thai (đã xử lý DES) và chuột cống trắng ở giai đoạn cuối thai kỳ [4]. Kết quả cho thấy dạng trà và viên nang lá mâm xôi đỏ gây ra các cơn co bóp yếu trên mô tử cung chuột không mang thai [4]. Trà lá mâm xôi đỏ không làm thay đổi khả năng khởi phát cơn co của oxytocin nhưng lại ức chế một phần các cơn co bóp do oxytocin thúc đẩy ở nồng độ thử nghiệm cao nhất [4].
Đặc biệt trên mô tử cung của động vật mang thai, trà lá mâm xôi đỏ thể hiện tác dụng rất biến thiên đối với các cơn co thắt do oxytocin tạo ra: có lúc làm tăng cường tác dụng của oxytocin, nhưng có lúc lại làm tăng co thắt rồi tiếp theo là ức chế co thắt [4]. Chiết xuất cồn của lá mâm xôi đỏ hầu như ít ảnh hưởng đến sự co bóp [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận hoạt tính sinh học của lá mâm xôi đỏ phụ thuộc vào dạng chế phẩm thảo dược và tình trạng mang thai, đồng thời không ủng hộ giả thuyết cho rằng lá mâm xôi đỏ hỗ trợ chuyển dạ nhờ tác động trực tiếp lên co bóp tử cung [4].
2. Một dược: Tác nhân kích thích cơ tử cung mạnh mẽ
Một dược (Myrrh) là loại nhựa cây nổi tiếng trong các bài thuốc cổ truyền, đôi khi được pha chế như một thành phần trong các phương thuốc thảo mộc dân gian [5]. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế đã đưa ra cảnh báo khắt khe về việc cấm chỉ định thảo mộc này cho thai phụ [5].
Một báo cáo y khoa công bố năm 2016 ghi nhận phần nhựa của Một dược đóng vai trò như chất kích thích tử cung và chất thúc kinh [5]. Báo cáo mô tả trường hợp một bệnh nhân nữ mang thai phải nhập viện khẩn cấp vì xuất hiện các cơn đau bụng dữ dội, và các triệu chứng này chỉ thuyên giảm khi người bệnh dừng hẳn việc dùng Một dược [5]. Các chuyên gia khẳng định Một dược không được khuyến cáo cho phụ nữ mang thai do đặc tính gây kích ứng tử cung mạnh [5].
3. Cây thanh anh: Kích hoạt thụ thể co bóp cơ trơn
Cây thanh anh (Agapanthus africanus) thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền Nam Phi nhằm xử lý một số rối loạn thai kỳ hoặc kích thích chuyển dạ kéo dài [6]. Nghiên cứu năm 1999 trên chế phẩm tử cung cô lập của chuột cống trắng nhằm xác định cơ chế dược lý tác động lên cơ trơn tử cung [6].
Kết quả thực nghiệm khẳng định chiết xuất nước từ lá Agapanthus africanus gây co thắt cơ trơn trên tử cung cô lập [6]. Chiết xuất nước thể hiện hoạt tính chủ vận trên các thụ thể muscarinic của tử cung và thúc đẩy quá trình sinh tổng hợp prostaglandin trong mô tử cung chuột được xử lý oestrogen [6]. Sự kích thích tổng hợp prostaglandin và kích hoạt thụ thể cơ học giải thích vì sao loại cây này có tác dụng trục xuất thai tương tự hormone oxytocin, tạo nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung ngoài ý muốn [6].
4. Trà thảo mộc Haloxylon salicornicum: Chứa hợp chất điều hòa co bóp
Haloxylon salicornicum là loại thảo mộc thường được phụ nữ du mục Bedouin tại Ai Cập nấu trà uống để giải quyết các bất thường trong thai kỳ và giảm đau bụng kinh [3]. Một nghiên cứu năm 2013 phân tích tác động của dịch chiết thảo mộc này lên tử cung chuột trong ống nghiệm [3].
Kết quả cho thấy chiết xuất nước thô của Haloxylon salicornicum có tác dụng ức chế các cơn co bóp tự phát của tử cung chuột, xuất hiện nhanh và có thể phục hồi hoàn toàn sau khi rửa trôi mô [3]. Quá trình tinh chế đã phân lập được synephrine và N-methyltyramine – hai thành phần chịu trách nhiệm chính gây ức chế co bóp cơ tử cung, với nồng độ hiệu quả bán phần EC50 của synephrine là 0.82 +- 0.24 mug/mL [3]. Đáng chú ý, hoạt tính ức chế này bị ngăn chặn hoàn toàn khi tử cung được tiền xử lý bằng thuốc chẹn beta propranolol, chứng minh thảo mộc hoạt động tương tự một chất chủ vận thụ thể beta-adrenoceptor [3]. Mặc dù thảo mộc này gây giãn và ức chế co bóp, sự can thiệp dược lý trực tiếp vào cơ chế co thắt tự nhiên của tử cung có thể mang lại nhiều rủi ro nghiêm trọng khi sử dụng thiếu kiểm soát y khoa.
Hiểu lầm "cứ tự nhiên là an toàn" và giới hạn nghiên cứu
Một sai lầm rất lớn hiện nay là mặc định các sản phẩm gắn mác "thiên nhiên" đều không chứa độc tố và không gây tác dụng phụ [1], [2]. Trong thực tế, các thảo dược truyền thống hầu như không được hỗ trợ bởi các thử nghiệm lâm sàng bài bản về hiệu lực và độ an toàn [1]. Nhiều quốc gia cũng chưa có khung pháp lý quản lý chặt chẽ việc tiếp thị các sản phẩm từ cây cỏ [1].
Nhiều hoạt chất trong thảo mộc có thể gây độc cho phôi thai, gây dị tật bẩm sinh hoặc chấm dứt thai kỳ [1]. Một số loại có thể an toàn trong tam cá nguyệt này nhưng lại trở thành độc chất ở giai đoạn phát triển khác [1]. Thậm chí, nhiều dị tật nặng nề như dị tật tiết niệu - sinh dục, rò khí thực quản, tật nứt đốt sống và không có hậu môn ở người, hoặc thai chết lưu và quái thai ở chuột cống đã được báo cáo liên quan đến việc dùng thảo mộc bừa bãi trong thai kỳ [7].
Cần lưu ý rằng phần lớn các dữ liệu nghiên cứu về cơ chế kích thích hay ức chế co bóp tử cung hiện nay chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô tế bào cô lập hoặc động vật gặm nhấm như chuột cống, chuột nhắt [4], [3], [6]. Nghiên cứu trực tiếp trên người còn thiếu do rào cản đạo đức trong thử nghiệm thai kỳ. Do đó, người tiêu dùng không thể tự ý ngoại suy hiệu quả hoặc độ an toàn của thảo mộc trên cơ thể người mẹ.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả phụ nữ mang thai trong mọi giai đoạn, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu khi tế bào phôi thai đang phân chia nhanh chóng và 3 tháng cuối gần thời điểm sinh nở, đều cần cẩn trọng tối đa với trà thảo mộc [1], [2]. Nhóm phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có các cơn gò tử cung bất thường càng không được tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào [1], [3].
Ngoài ra, những người đang điều trị các bệnh lý nền bằng thuốc tây cần tránh dùng chung với trà thảo dược để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [2]. Nhựa cây Một dược là ví dụ điển hình khi đã ghi nhận trường hợp gây đau bụng cấp tính dữ dội cho thai phụ buộc phải nhập viện [5].
Lời khuyên áp dụng an toàn cho mẹ bầu
Dạng chế biến phổ biến nhất của thảo mộc trong thai kỳ là trà ngâm hoặc nước hãm từ lá, thân, rễ khô [2]. Mặc dù dịch chiết nước nóng thường có nồng độ hoạt chất thấp hơn các dạng bào chế khác [2], nguy cơ kích ứng cơ học lên tử cung vẫn luôn tiềm ẩn [4], [6].
Để bảo vệ sức khỏe cho mẹ và thai nhi, thai phụ chỉ nên uống nước lọc đun sôi để nguội, bổ sung chế độ ăn uống cân bằng giàu dưỡng chất đã được kiểm chứng. Tuyệt đối không tự ý mua các loại trà thảo mộc đóng gói không rõ thành phần, trà hỗn hợp gia truyền hoặc dùng thảo mộc theo lời truyền miệng dân gian [1], [5]. Nếu có nhu cầu sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào, mẹ bầu cần mang bao bì sản phẩm tới tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá cụ thể về thành phần và tính an toàn [1], [5].
