Thói quen uống một tách cà phê buổi sáng để giữ tỉnh táo vốn rất quen thuộc với nhiều phụ nữ văn phòng. Tuy nhiên, khi bước vào độ tuổi ngoài 40 với những cơn nóng bừng bất chợt, không ít chị em băn khoăn liệu thức uống yêu thích này có phải là thủ phạm khiến tình trạng bốc hỏa thêm tồi tệ.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Có thể, nhưng kết quả nghiên cứu hiện tại vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất. Một khảo sát quy mô lớn cho thấy việc tiêu thụ caffeine có liên quan đến việc làm tăng mức độ khó chịu của các triệu chứng vận mạch như bốc hỏa ở phụ nữ mãn kinh [1]. Ngược lại, một số nghiên cứu khác lại không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa lượng caffeine tiêu thụ hàng ngày và sự xuất hiện của triệu chứng này [2], [3]. Do đó, phản ứng với cà phê mang tính cá nhân hóa rất cao tùy thuộc vào cơ địa và nền tảng nội tiết của mỗi người [4].
Bản chất của cơn bốc hỏa và cơ chế nội tiết thời kỳ mãn kinh
Khi phụ nữ bước vào giai đoạn chuyển tiếp sang mãn kinh ở độ tuổi trung vị là 51, cơ thể bắt đầu xuất hiện nhiều triệu chứng gây phiền toái [2]. Phổ biến nhất là các triệu chứng vận mạch, thường được gọi là bốc hỏa hoặc đổ mồ hôi đêm [2], [5]. Cơn bốc hỏa đặc trưng bởi cảm giác nóng dữ dội khởi phát đột ngột nhưng thoáng qua ở cơ thể [2]. Trên phạm vi toàn cầu, có khoảng 50% đến 85% phụ nữ mãn kinh báo cáo gặp phải tình trạng bốc hỏa, trong đó tỷ lệ cao nhất ghi nhận ở các nước phương Tây và thấp nhất tại châu Á [2]. Tại các quốc gia phương Tây, triệu chứng vận mạch có thể xảy ra ở tới 80% phụ nữ mãn kinh [6]. Trong khi đó, một nghiên cứu tại Beirut (Lebanon) cho thấy bốc hỏa xuất hiện ở một nửa số phụ nữ trong độ tuổi từ 40 đến 51 [2].
Thời gian kéo dài trung bình của tình trạng bốc hỏa thường từ 6 tháng đến 5 năm [5]. Tuy nhiên, ở khoảng 20% trường hợp, các cơn nóng bừng này có thể tiếp diễn dai dẳng cho đến năm 70 hoặc 80 tuổi [5]. Ngoài rối loạn vận mạch, phụ nữ trong giai đoạn đầu mãn kinh còn thường xuyên đối mặt với các triệu chứng thể chất như mệt mỏi, đau nhức cơ thể, khô âm đạo, cùng các biểu hiện tâm lý như cáu gắt, lo âu, trầm cảm, giảm ham muốn và khó ngủ [5]. Một khảo sát trên 2.703 phụ nữ mãn kinh tại Mỹ từ 40 đến 65 tuổi chỉ ra rằng bốc hỏa ảnh hưởng tiêu cực đến giấc ngủ (82,0%), sự tập trung (69,0%), tâm trạng (68,6%), mức năng lượng tổng thể (63,3%), hoạt động giải trí (47,6%), công việc (46,0%), hoạt động xã hội (44,4%) và hoạt động tình dục (40,9%) [5]. Hệ quả là chất lượng cuộc sống tổng thể bị suy giảm tới 69,3%, và nguy cơ này ở nhóm bốc hỏa nặng cao gấp 3,58 lần so với nhóm chỉ bị ở mức độ nhẹ đến trung bình [5].
Về mặt cơ chế sinh học, các nghiên cứu chỉ ra rằng triệu chứng vận mạch có mối liên hệ rõ ràng với sự sụt giảm nồng độ hormone estrogen [5]. Để làm rõ hơn vấn đề này, một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành đo nồng độ hormone sinh dục định kỳ mỗi 2 tháng một lần qua 4 phiên thăm khám trên 20 phụ nữ mãn kinh có bốc hỏa và 15 phụ nữ không có triệu chứng [4]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ estrone và progesterone trong hệ tuần hoàn của nhóm bị bốc hỏa thấp hơn đáng kể so với nhóm không có triệu chứng [4]. Đồng thời, nồng độ của các hormone estradiol, estrone, progesterone và androstenedione có mối liên hệ chặt chẽ với thời gian kéo dài, tần suất, thời điểm xuất hiện, cường độ cũng như mức độ gây phiền toái của từng cơn bốc hỏa [4]. Riêng hormone testosterone không cho thấy mối liên hệ với các chiều kích này của triệu chứng [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về mối liên hệ giữa caffeine và bốc hỏa?
Tác động của caffeine đối với triệu chứng vận mạch đã được các nhà khoa học khảo sát qua nhiều thiết kế nghiên cứu khác nhau, mang lại cái nhìn đa chiều. Bằng chứng rõ nét nhất về tác động bất lợi của caffeine đến từ một nghiên cứu cắt ngang quy mô lớn công bố năm 2015 [1]. Nhóm nghiên cứu đã thu thập dữ liệu qua bảng câu hỏi sức khỏe mãn kinh từ 2.507 phụ nữ đến thăm khám vì các vấn đề mãn kinh tại Phòng khám Sức khỏe Phụ nữ thuộc Mayo Clinic (Rochester, bang Minnesota, Mỹ) trong khoảng thời gian từ ngày 25/7/2005 đến ngày 25/7/2011 [1]. Sau khi sàng lọc theo các tiêu chuẩn khắt khe, dữ liệu của 1.806 phụ nữ đã được đưa vào phân tích thống kê [1]. Kết quả so sánh cho thấy việc sử dụng caffeine có mối liên hệ thuận chiều với điểm số triệu chứng vận mạch trung bình: nhóm dùng caffeine có điểm số là 2,30 (độ lệch chuẩn 0,91) cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 2,15 (độ lệch chuẩn 0,94) ở nhóm không dùng caffeine [1]. Đáng chú ý, mối liên hệ làm tăng mức độ phiền toái của triệu chứng vận mạch ở phụ nữ mãn kinh này vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê ngay cả sau khi các nhà khoa học đã hiệu chỉnh với các yếu tố gây nhiễu là tình trạng mãn kinh và thói quen hút thuốc lá [1].
Tuy nhiên, bức tranh khoa học không chỉ có một chiều khi các khảo sát ở những quần thể khác lại cho kết quả trái ngược. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 được thực hiện trên 627 phụ nữ Lebanon trong độ tuổi từ 45 đến 67 nhằm đánh giá tỷ lệ lưu hành bốc hỏa và các yếu tố liên quan như tập thể dục, tiêu thụ caffeine, ăn đồ cay, hút thuốc và uống rượu [2]. Kết quả ghi nhận có 62,5% người tham gia gặp phải tình trạng bốc hỏa [2]. Phân tích thống kê chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm bị bốc hỏa và nhóm không bị khi xét đến các yếu tố: hút thuốc lá, chỉ số khối cơ thể (BMI), tiêu thụ thức ăn cay, trình độ học vấn, tuổi tác, tình trạng kinh nguyệt và số lần sinh nở [2]. Ngược lại, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào giữa cơn bốc hỏa với hoạt động thể chất hay các yếu tố chế độ ăn uống khác, bao gồm cả caffeine [2].
Trước đó, một nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 1987 cũng từng kiểm tra mối tương quan giữa tần suất, thời gian kéo dài và cường độ bốc hỏa với mức độ căng thẳng hàng ngày, nhiệt độ môi trường và lượng tiêu thụ caffeine, rượu, nicotine [3]. Trong nghiên cứu này, 10 phụ nữ mãn kinh đang chịu đựng cơn bốc hỏa đã tự theo dõi và ghi chép các biến số trên hàng ngày suốt 6 tuần liên tiếp [3]. Phân tích tương quan trên từng cá nhân cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa hoạt động bốc hỏa và sự căng thẳng (stress) ở một nửa số người tham gia [3]. Trong khi đó, rất ít phụ nữ biểu hiện mối liên hệ có ý nghĩa giữa hoạt động của cơn bốc hỏa với các biến số còn lại như caffeine hay nhiệt độ môi trường [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Việc đặt các nghiên cứu cạnh nhau giúp độc giả hiểu rõ giá trị thực tiễn cũng như những mặt hạn chế của bằng chứng y học hiện hành. Nghiên cứu năm 2015 tại Mayo Clinic có lợi thế lớn về cỡ mẫu khi phân tích tới 1.806 phụ nữ và đã kiểm soát được yếu tố hút thuốc lá cũng như tình trạng mãn kinh [1]. Tuy nhiên, cả nghiên cứu năm 2015 tại Mỹ và nghiên cứu năm 2021 tại Lebanon đều sử dụng thiết kế cắt ngang thu thập dữ liệu qua bảng câu hỏi tại một thời điểm [2], [1]. Thiết kế này chỉ cho phép xác định mối liên hệ thống kê chứ không thể khẳng định chắc chắn quan hệ nhân quả rằng uống bao nhiêu ml cà phê sẽ trực tiếp gây ra bao nhiêu cơn bốc hỏa.
Mặt khác, nghiên cứu năm 1987 có ưu điểm là theo dõi sát sao từng ngày trong 6 tuần trên cùng một cá thể, nhưng cỡ mẫu lại quá nhỏ khi chỉ có 10 phụ nữ tham gia [3]. Thêm vào đó, trải nghiệm bốc hỏa vốn có sự biến thiên rất lớn giữa người này với người khác và ngay trong chính một người ở các thời điểm khác nhau [4]. Các yếu tố nguy cơ gây bốc hỏa cũng được ghi nhận là có sự khác biệt đáng kể giữa các quốc gia và nền văn hóa [2], [6]. Chính vì vậy, việc một phụ nữ cảm thấy nóng bừng hơn sau khi uống cà phê là hoàn toàn có cơ sở khoa học từ dữ liệu quần thể lớn [1], nhưng điều đó không có nghĩa là mọi phụ nữ tiền mãn kinh đều sẽ gặp phản ứng tương tự [2], [3].
Những hiểu lầm thường gặp về bốc hỏa và chế độ ăn uống
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đổ lỗi hoàn toàn cho một thực phẩm đơn lẻ như cà phê mà bỏ qua sự dịch chuyển của tổng thể chế độ ăn và lối sống. Các khảo sát dịch tễ học tại Nhật Bản đã minh chứng rất rõ cho điều này. Vào những năm 1980, một khảo sát trên 1.225 phụ nữ từ 45 đến 55 tuổi sống tại Nagano, Kyoto và Kobe cho thấy tỷ lệ báo cáo bốc hỏa trong 2 tuần trước đó chỉ ở mức 13,5% ở phụ nữ tiền mãn kinh và 15,2% ở phụ nữ sau mãn kinh [6]. Thế nhưng đến một nghiên cứu năm 2005, tỷ lệ bốc hỏa được báo cáo đã tăng gấp đôi so với thập niên 1980, lên tới 42,1% ở nhóm phụ nữ tiền mãn kinh giai đoạn muộn [6]. Một khảo sát khác công bố năm 2005 trên phụ nữ Nhật Bản khỏe mạnh từ 45 đến 55 tuổi tại tỉnh Kyoto và Fukushima cũng xác nhận tỷ lệ triệu chứng vận mạch nói chung là 25,7%, nhưng đạt đỉnh ở mức 52,6% trong nhóm tiền mãn kinh giai đoạn muộn [7].
Nguyên nhân của sự gia tăng này song hành cùng sự thay đổi thói quen ăn uống tại Nhật Bản trong giai đoạn từ năm 1975 đến năm 2009 [6]. Trong khoảng thời gian này, lượng tiêu thụ thịt bình quân đầu người (không tính cá và hải sản có vỏ) tại Nhật đã tăng gần gấp đôi từ 23 kg lên 45,9 kg (dù vẫn thấp hơn nhiều so với mức 120,2 kg của Mỹ vào năm 2009), đồng thời lượng tiêu thụ sữa, chất béo tổng thể và protein cũng tăng mạnh [6]. Đáng chú ý là bất chấp quá trình phương Tây hóa thực đơn, lượng tiêu thụ đậu nành tại Nhật vẫn cao hơn nhiều so với Mỹ [6]. Điều này gợi ý rằng chính sự thay đổi trong tổng thể chế độ ăn uống nhiều thịt và chất béo, chứ không đơn thuần là lượng đậu nành, mới là yếu tố đứng sau sự gia tăng tần suất triệu chứng vận mạch [6].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần uống sữa đậu nành đơn thuần là đủ để đẩy lùi cơn bốc hỏa. Thực tế, kết quả từ các nghiên cứu về tác động của sản phẩm đậu nành lên triệu chứng mãn kinh vẫn còn rất khác nhau [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đánh giá việc uống sữa đậu nành ở phụ nữ mãn kinh Iran cho thấy phần trăm thay đổi trung bình của điểm số miền vận mạch giữa nhóm can thiệp (-9,86) và nhóm đối chứng (-22,82) không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [5]. Ngược lại, khi áp dụng một phác đồ dinh dưỡng toàn diện gồm chế độ ăn thuần thực vật ít chất béo, hạn chế tối đa dầu mỡ kết hợp ăn đậu nành nguyên hạt mỗi ngày, hiệu quả giảm bốc hỏa lại diễn ra vô cùng mạnh mẽ [6], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng đồ uống chứa caffeine?
Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng với cà phê là những phụ nữ đang trải qua các cơn bốc hỏa từ mức độ trung bình đến nặng làm suy giảm chất lượng sống [8], [1], [5]. Vì việc tiêu thụ caffeine có liên quan đến mức độ gây phiền toái cao hơn của triệu chứng vận mạch ở phụ nữ sau mãn kinh, việc tiếp tục nạp nhiều caffeine có thể khiến cảm giác bức bối trở nên khó kiểm soát hơn [1]. Đặc biệt, những phụ nữ đang bước vào giai đoạn tiền mãn kinh muộn—thời điểm tỷ lệ xuất hiện triệu chứng vận mạch có thể tăng vọt lên mức 42,1% đến 52,6%—cần lắng nghe kỹ phản ứng của cơ thể sau mỗi lần uống cà phê [6], [7].
Nhóm thứ hai cần lưu ý là những phụ nữ có các yếu tố nguy cơ đi kèm đã được chứng minh có liên hệ mật thiết với cơn bốc hỏa. Kết quả nghiên cứu cho thấy những người có thói quen hút thuốc lá, chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, thường xuyên ăn đồ cay nóng hoặc đang chịu áp lực căng thẳng (stress) hàng ngày sẽ dễ gặp và chịu ảnh hưởng nặng nề hơn từ các cơn bốc hỏa [2], [3]. Nếu một phụ nữ vừa hút thuốc, ăn cay, căng thẳng trong công việc lại vừa dùng nhiều đồ uống chứa caffeine để chống mệt mỏi, các yếu tố này có thể cộng hưởng làm trầm trọng thêm rối loạn vận mạch và gây mất ngủ [2], [3], [1], [5]. Кроме đó, những người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi điều chỉnh chế độ sinh hoạt hay cân nhắc các liệu pháp thay thế hormone [2], [5].
Gợi ý áp dụng thực tế giúp kiểm soát cơn bốc hỏa hiệu quả
Vì trải nghiệm bốc hỏa có sự biến thiên rất lớn giữa từng cá nhân, việc quản lý triệu chứng cần được cá nhân hóa dựa trên sự đánh giá kỹ lưỡng về tần suất, thời điểm, cường độ và mức độ gây phiền toái của cơn nóng bừng ở mỗi người [4]. Thay vì cắt bỏ đột ngột mọi sở thích, chị em có thể tự ghi chép nhật ký triệu chứng hàng ngày trên ứng dụng điện thoại hoặc sổ tay trong vài tuần tương tự cách các nhà khoa học đã thực hiện [3], [6], [8]. Hãy theo dõi xem cơn bốc hỏa có xuất hiện dày hơn hoặc dữ dội hơn sau thời điểm uống cà phê, khi ăn món cay hay vào những ngày làm việc căng thẳng hay không [2], [3], [1]. Nếu nhận thấy caffeine làm tăng sự khó chịu, bạn nên giảm dần lượng dùng hoặc chuyển sang các thức uống không chứa caffeine.
Song song với việc theo dõi caffeine, giải pháp thay đổi lối sống và dinh dưỡng toàn diện được xem là hướng đi an toàn, hiệu quả để thay thế hoặc hỗ trợ cho liệu pháp hormone [2]. Hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 và 2022 đã cung cấp một công thức dinh dưỡng rất cụ thể cho phụ nữ mãn kinh bị bốc hỏa ít nhất 2 lần mỗi ngày ở mức độ trung bình đến nặng [6], [8]. Trong thử nghiệm năm 2022 kéo dài 12 tuần trên 84 phụ nữ mãn kinh, nhóm can thiệp đã áp dụng chế độ ăn thuần thực vật ít chất béo, giảm thiểu tối đa dầu ăn và bổ sung thêm 1/2 cốc (tương đương 86 g) đậu nành nguyên hạt nấu chín mỗi ngày [8]. Nhờ hợp chất isoflavone trong đậu nành có ái lực gắn kết với thụ thể estrogen-beta cao hơn thụ thể estrogen-alpha, thực phẩm này mang lại tác động sinh học tích cực cho cơ thể thời kỳ suy giảm nội tiết [6].
Kết quả sau 12 tuần áp dụng thực đơn trên vô cùng ấn tượng: tần suất các cơn bốc hỏa từ trung bình đến nặng ở nhóm can thiệp đã giảm tới 88%, vượt trội hoàn toàn so với mức giảm 34% ở nhóm đối chứng không thay đổi chế độ ăn [8]. Đáng mừng hơn, tại thời điểm kết thúc 12 tuần, có tới 50% số người hoàn thành nghiên cứu trong nhóm ăn thuần thực vật kèm đậu nành nấu chín báo cáo không còn bất kỳ cơn bốc hỏa trung bình hay nặng nào, đồng thời cân nặng cũng giảm đáng kể và chất lượng cuộc sống cải thiện rõ rệt ở cả khía cạnh vận mạch, thể chất lẫn tình dục [6], [8]. Hiệu quả này đạt được bất kể yếu tố thời tiết theo mùa hay khả năng sản sinh chất chuyển hóa equol trong nước tiểu của từng người [8]. Do đó, việc ưu tiên thực phẩm thực vật tươi, hạn chế dầu mỡ và thịt động vật, kết hợp ăn khoảng 86 g đậu nành hạt nấu chín mỗi ngày cùng việc kiểm soát căng thẳng, bỏ thuốc lá và giảm đồ cay sẽ là chìa khóa vàng giúp phụ nữ đi qua tuổi tiền mãn kinh nhẹ nhàng [2], [3], [6], [8].
Tóm lại, việc uống cà phê có mối liên hệ với việc làm tăng mức độ phiền toái của triệu chứng bốc hỏa ở một bộ phận phụ nữ mãn kinh, nhưng tác động này không giống nhau ở tất cả mọi người [2], [3], [1]. Chị em không cần quá hoang mang mà nên tự theo dõi phản ứng của cơ thể để điều chỉnh lượng caffeine phù hợp, đồng thời kết hợp lối sống lành mạnh, giảm căng thẳng và ưu tiên chế độ ăn giàu thực vật [2], [3], [8]. Nếu các cơn bốc hỏa diễn ra dày đặc gây mất ngủ và suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống, hãy chủ động thăm khám bác sĩ để được xét nghiệm nội tiết và tư vấn phác đồ hỗ trợ an toàn nhất [4], [5].
