Trong đời sống hàng ngày, nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc thảo dược dân gian hoặc các loại trà hoa, trong đó có các loài thuộc chi Phù dung hoặc Dâm bụt, với mong muốn thanh nhiệt và giải quyết các triệu chứng khó chịu của thai kỳ. Tâm lý phổ biến thường cho rằng các nguyên liệu từ thiên nhiên lành tính hơn thuốc tân dược nên có thể sử dụng thoải mái.
Trả lời thẳng cho thắc mắc này: Phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng các bài thuốc từ thảo dược chưa rõ độ an toàn, bao gồm cả các loài thuộc chi Phù dung và Dâm bụt (Hibiscus), nếu không có sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế có chuyên môn [1]. Bằng chứng khoa học ghi nhận một số chiết xuất thuộc chi thực vật này có thể gây độc tế bào, tổn thương hệ gen ở thai nhi trên thực nghiệm động vật, đồng thời nhiều thảo dược nói chung mang nguy cơ kích thích co bóp tử cung dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi [2], [1].
Bối cảnh dùng thảo dược trong thai kỳ và những thắc mắc thường gặp
Khi bước vào giai đoạn mang thai, cơ thể người phụ nữ trải qua nhiều biến đổi sinh lý khiến họ dễ gặp các vấn đề như mệt mỏi, nóng trong hoặc đau nhức. Do e ngại tác dụng phụ của thuốc tây đối với sự phát triển của em bé, nhiều thai phụ có xu hướng chuyển sang sử dụng các loại lá, hoa hoặc rễ cây theo lời truyền miệng.
Một nghiên cứu đa quốc gia công bố năm 2016 đã khảo sát việc phân loại mức độ an toàn của các loại thuốc thảo dược được sử dụng trong thai kỳ tại nhiều khu vực trên thế giới [2]. Kết quả mang lại một góc nhìn vừa an tâm vừa đáng lo ngại cho giới chuyên môn [2]. Điểm đáng mừng là phần lớn phụ nữ trong khảo sát báo cáo sử dụng các loại thảo dược được xếp vào nhóm an toàn cho thai kỳ [2]. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số lượng đáng kể thai phụ sử dụng các loại thảo dược tiềm ẩn nguy cơ gây hại trong suốt quá trình mang thai [2].
Thắc mắc thường gặp nhất của các bà bầu là liệu một loại hoa hay thảo mộc quen thuộc có thực sự gây nguy hiểm cho thai nhi hay không. Thực tế, ranh giới giữa tác dụng hỗ trợ sức khỏe và nguy cơ gây độc của thảo dược trong thai kỳ rất mong manh, đòi hỏi phải được đánh giá dựa trên các dữ liệu nghiên cứu độc성 học và lâm sàng cụ thể thay vì kinh nghiệm truyền miệng [2], [1], [3].
Cơ chế tác động: Từ nguy cơ kích thích tử cung đến độc tính tế bào
Để hiểu vì sao nhiều loại thảo dược bị đưa vào danh mục chống chỉ định cho phụ nữ mang thai, cần xem xét cơ chế sinh học mà các hợp chất thực vật tác động lên cơ thể mẹ và sự phát triển của thai nhi. Trong y văn, lý do phổ biến nhất khiến các loại thảo dược bị chống chỉ định trong thai kỳ là do có bằng chứng cho thấy chúng hoạt động như chất điều kinh (emmenagogues) hoặc chất kích thích tử cung (uterine stimulants) [2].
Chất điều kinh và chất kích thích tử cung là những hợp chất có khả năng thúc đẩy lưu thông máu đến vùng chậu hoặc trực tiếp gây co thắt cơ trơn tử cung [2], [3]. Khi tử cung bị kích thích co bóp bất thường hoặc bị kích ứng trong lúc mang thai, thai phụ có thể đối mặt với các cơn đau bụng cấp tính và dẫn đến những kết cục thai kỳ tiêu cực [2], [3].
Bên cạnh cơ chế gây co bóp cơ học tại tử cung, một cơ chế nguy hiểm khác mới được làm sáng tỏ gần đây liên quan đến các loài thuộc chi Hibiscus (chi thực vật bao gồm hoa phù dung và bụp giấm) là khả năng đi qua hàng rào nhau thai gây độc tính ở cấp độ tế bào và di truyền [1]. Khi thai phụ tiêu thụ dịch chiết thảo dược, các hoạt chất có thể truyền từ máu mẹ qua nhau thai sang thai nhi [1]. Tại đây, chúng có thể thúc đẩy quá trình peroxid hóa lipid, làm gia tăng nồng độ malondialdehyde (MDA) — một chỉ dấu sinh học phản ánh tình trạng tổn thương màng tế bào và stress oxy hóa tại nhiều cơ quan quan trọng như gan, thận, não của thai nhi [1]. Đồng thời, hoạt chất còn có thể gây ức chế tủy xương ở mẹ và gây tổn thương vật chất di truyền (độc tính gen) ở con non [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược và chi Phù dung trong thai kỳ?
Các dữ liệu khoa học hiện có từ nghiên cứu thực nghiệm đến khảo sát dịch tễ học và báo cáo ca bệnh đã cung cấp những bằng chứng cụ thể về rủi ro của thảo dược đối với thai kỳ.
Đầu tiên là nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 đánh giá tổn thương hệ gen và độc tính tế bào trên chuột Wistar mang thai cùng con non của chúng sau khi phơi nhiễm qua nhau thai với dịch chiết cồn-nước từ đài hoa khô của loài Hibiscus sabdariffa (EHHs) — một loài thực vật nhiệt đới cùng chi Hibiscus với cây phù dung [1]. Dù loài cây này có nhiều đặc tính trị liệu, rất ít nghiên cứu trước đó đánh giá các tác dụng bất lợi tiềm tàng của nó trong thai kỳ [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng 3 mức liều EHHs khác nhau gồm 500, 1000 và 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể, cho uống hàng ngày trên các nhóm chuột Wistar mang thai (mỗi nhóm 5 cá thể) trong những ngày cuối của thai kỳ (từ ngày thứ 16 đến ngày thứ 20) [1]. Mẫu máu ngoại vi được thu thập mỗi 24 giờ trong 6 ngày cuối thai kỳ ở chuột mẹ và từ chuột sơ sinh ngay khi chào đời để thực hiện xét nghiệm vi nhân (micronucleus assay), kết hợp lấy mẫu mô để định lượng chỉ số malondialdehyde (MDA) [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết EHHs đã gây ức chế tủy xương ở chuột mẹ và gây độc tính gen ở chuột sơ sinh [1]. Đồng thời, độc tính tế bào được chứng minh rõ rệt thông qua sự gia tăng nồng độ MDA trong huyết thanh, gan và thận của chuột mẹ, cũng như trong các mô gan, thận, não và cơ của chuột sơ sinh [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình động vật với liều chiết xuất tập trung vào giai đoạn cuối thai kỳ, nhưng đã cung cấp dữ liệu quan trọng khẳng định việc sử dụng thảo dược này chỉ nên thực hiện dưới sự giám sát của nhân viên y tế có trình độ [1].
Thứ hai là nghiên cứu đa quốc gia công bố năm 2016 nhằm phân loại độ an toàn của các thuốc thảo dược dùng trong thai kỳ tại nhiều khu vực trên thế giới [2]. Kết quả chỉ ra rằng khu vực Đông Âu có tỷ lệ người sử dụng cao nhất ở cả hai nhóm: thảo dược chống chỉ định trong thai kỳ (chiếm 33,1%) và thảo dược thuộc nhóm "cần thận trọng khi dùng trong thai kỳ" (chiếm 36%) [2]. Trong số các thảo dược chống chỉ định được phụ nữ Đông Âu sử dụng độc quyền có Vaccinium vitis-idaea (nam việt quất núi), Levisticum officinale (cần núi) và Leonurus cardiaca (ích mẫu châu Âu) [2]. Nghiên cứu cũng liệt kê các thảo dược bị chống chỉ định do bằng chứng kích thích tử cung hoặc điều kinh gồm Caulophyllum thalictroides (blue cohosh), Cimicifuga racemosa (black cohosh) và Capsella bursa-pastoris (cỏ túi chăn cừu) [2]. Phân tích các yếu tố nguy cơ từ phía người mẹ cho thấy việc sử dụng thảo dược chống chỉ định có liên quan đến các yếu tố: làm việc tại nhà, có trình độ đại học, không sử dụng axit folic và có uống rượu [2]. Đáng chú ý, trái với giả thuyết ban đầu của nhóm nghiên cứu rằng phụ nữ vô tình dùng thảo dược cấm do tự ý hoặc nghe lời khuyên từ gia đình và bạn bè, dữ liệu thực tế cho thấy lời khuyên dùng thảo dược chống chỉ định có khả năng đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với các nguồn không chính thức [2].
Thứ ba là báo cáo năm 2016 về nguy cơ sử dụng một loại thảo dược truyền thống khác là một dược (Myrrh) trong thai kỳ [3]. Thành phần nhựa của một dược hoạt động như một chất kích thích tử cung, chất gây kích ứng tử cung và điều kinh [3]. Báo cáo ghi nhận một bệnh nhân mang thai phải nhập viện vì cơn đau bụng cấp tính sau khi dùng một dược, và các triệu chứng đau đã thuyên giảm ngay khi bệnh nhân ngừng sử dụng thảo dược này [3]. Các tác giả nhấn mạnh rằng dù có một số báo cáo về hiệu quả của thảo dược, vẫn cần thêm nhiều bằng chứng khoa học để đánh giá đầy đủ tác động của các bài thuốc địa phương, đặc biệt là trong giai đoạn mang thai [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Việc nhìn nhận khách quan cả lợi ích lẫn giới hạn của các dữ liệu khoa học hiện có giúp thai phụ không hoang mang cực đoan nhưng cũng không chủ quan trước các bài thuốc từ cây cỏ. Lợi ích lớn nhất từ các nghiên cứu đa quốc gia và thực nghiệm tiền lâm sàng là giúp định danh rõ các nhóm nguy cơ: từ nguy cơ kích thích cơ học gây co bóp tử cung cho đến nguy cơ gây độc tế bào, tăng stress oxy hóa tại gan, thận, não và tổn thương hệ gen qua nhau thai [2], [1], [3].
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng thẳng thắn chỉ ra những giới hạn của bằng chứng hiện tại. Đối với nhiều bài thuốc thảo dược địa phương được sử dụng phổ biến trong cộng đồng, độ an toàn của chúng vẫn luôn là chủ đề gây tranh cãi vì thiếu các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn và có kết luận dứt khoát trên người mang thai [3]. Nhiều thông tin cảnh báo đối với chi Hibiscus hiện mới dừng ở mức độ nghiên cứu thực nghiệm trên động vật (chuột Wistar) với dịch chiết cồn-nước ở các mức liều cố định 500, 1000 và 2000 mg/kg trong ngày 16-20 của thai kỳ [1].
Chính vì những khoảng trống dữ liệu này, các chuyên gia y tế khuyến cáo cần tiếp tục thực hiện thêm các nghiên cứu khoa học bài bản để đánh giá tính an toàn của các phương thuốc thảo dược thường dùng tại địa phương đối với phụ nữ mang thai [3]. Cho đến khi có các kết quả kết luận đầy đủ trong y văn, nguyên tắc an toàn tối thượng là không tự ý thử nghiệm các thảo dược chưa rõ độc tính trên cơ thể người mang thai [1], [3].
Những hiểu lầm thường gặp về thuốc thảo dược khi mang thai
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng người có trình độ học vấn cao sẽ ít có nguy cơ dùng phải các thảo dược bị chống chỉ định trong thai kỳ. Thực tế từ nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 lại chỉ ra điều ngược lại: việc có trình độ đại học và làm việc tại nhà lại nằm trong nhóm các yếu tố từ phía người mẹ có liên quan đến hành vi sử dụng các loại thảo dược chống chỉ định khi mang thai [2].
Hiểu lầm thứ hai là niềm tin tuyệt đối vào các lời truyền miệng từ những người chữa bệnh dân gian hoặc thậm chí là tư vấn thiếu cập nhật từ một bộ phận nhân viên y tế [2], [3]. Trong cộng đồng, những người chữa bệnh theo phương pháp truyền thống hoặc tâm linh thường tuyên bố quá mức về khả năng chữa bệnh của các bài thuốc thảo dược mà không biết rõ về mức độ an toàn của chúng đối với thai nhi [3]. Đáng lo ngại hơn, nghiên cứu năm 2016 phát hiện khả năng một thai phụ dùng thảo dược chống chỉ định theo lời khuyên của nhân viên y tế lại cao gấp 3 lần so với nguồn thông tin không chính thức từ gia đình hay bạn bè [2]. Điều này đặt ra nhiệm vụ cấp thiết là phải giáo dục và cập nhật kiến thức cho cả cộng đồng lẫn đội ngũ nhân viên y tế về dược lý và độc tính của thảo dược trong thai kỳ [3].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng thảo dược chỉ tác động tại chỗ hoặc chỉ giúp an thần, mát gan cho mẹ mà không ảnh hưởng đến con. Kết quả định lượng MDA và xét nghiệm vi nhân trên mô hình chuột mang thai năm 2025 đã bác bỏ quan niệm này khi chứng minh hoạt chất từ chiết xuất chi Hibiscus đi qua nhau thai, gây độc tính gen và làm tăng chỉ số tổn thương tế bào tại não, gan, thận và cơ của con non [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là phụ nữ đang mang thai ở tất cả các giai đoạn, bao gồm cả những tháng cuối thai kỳ [2], [1]. Nghiên cứu trên chuột Wistar cho thấy chỉ cần phơi nhiễm với chiết xuất Hibiscus sabdariffa trong những ngày cuối thai kỳ (ngày 16-20) cũng đủ gây ức chế tủy xương ở mẹ và gây độc tế bào, độc tính gen ở con sơ sinh [1].
Nhóm thứ hai là những thai phụ đang có dấu hiệu đau bụng hoặc có tiền sử nhạy cảm ở tử cung. Như báo cáo ca bệnh năm 2016 đã ghi nhận, việc sử dụng thảo dược có tính kích ứng và kích thích tử cung có thể trực tiếp dẫn đến cơn đau bụng cấp tính phải nhập viện cấp cứu [3].
Nhóm thứ ba cần lưu ý là những phụ nữ mang thai có các yếu tố nguy cơ đi kèm như chưa bổ sung axit folic đúng cách, có sử dụng đồ uống có cồn, hoặc đang có các bệnh lý nền ở gan và thận [2], [1]. Do dịch chiết thảo dược thuộc chi Hibiscus đã được ghi nhận làm tăng mức MDA tại huyết thanh, gan và thận của mẹ trong nghiên cứu thực nghiệm, những người có chức năng gan thận suy giảm càng phải tránh tự ý dùng các chế phẩm này [1]. Mọi thai phụ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào [1].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn
Trong đời sống hàng ngày, để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và bé trước những rủi ro từ các bài thuốc thảo dược như hoa phù dung hay các loài cùng chi Hibiscus, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc thực hành cụ thể.
Về lượng dùng và thời điểm: Không tự ý sắc uống, hãm trà hoặc sử dụng các loại cao chiết xuất từ hoa phù dung, bụp giấm hay các thảo dược chưa được kiểm chứng an toàn trong suốt thai kỳ [2], [1]. Tuyệt đối không dùng các chế phẩm thảo dược đậm đặc chiết xuất bằng cồn hoặc nước ở liều cao trong giai đoạn mang thai [1]. Nếu vô tình đang sử dụng bất kỳ bài thuốc nam, thuốc lá dân gian nào mà xuất hiện triệu chứng đau bụng bất thường, thai phụ cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra, bởi việc ngừng tác nhân kích thích tử cung giúp làm giảm các triệu chứng đau bụng cấp [3].
Về cách chăm sóc sức khỏe thay thế: Thay vì dựa vào các bài thuốc thảo dược truyền miệng không rõ độ an toàn, thai phụ nên chuyển sang sử dụng các loại thuốc đương đại đã được y học công nhận và kiểm chứng rõ ràng khi có chỉ định điều trị [3]. Song song đó, duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc, nghỉ ngơi hợp lý và tuân thủ việc bổ sung các vi chất thiết yếu như axit folic theo hướng dẫn y tế [2]. Mọi quyết định sử dụng thảo dược hỗ trợ trong thai kỳ chỉ được thực hiện khi có sự giám sát trực tiếp của nhân viên y tế có chuyên môn đầy đủ [1].
Tóm lại, dù hoa phù dung và các loài thực vật cùng chi có nhiều ứng dụng trong dân gian, những bằng chứng về nguy cơ kích thích co bóp tử cung của thảo dược nói chung và độc tính tế bào, độc tính gen qua nhau thai của chiết xuất thuộc chi Hibiscus nói riêng là lời cảnh báo rõ ràng cho các bà bầu [2], [1]. Phụ nữ mang thai cần giữ thái độ tỉnh táo, ưu tiên các phương pháp y học hiện đại đã được kiểm chứng và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể [1], [3].
