Phytosterol bổ sung vào sữa: Hiệu quả hạ LDL-C có thật không?

Nhiều người đi khám sức khỏe định kỳ nhận kết quả mỡ máu cao thường lo lắng tìm đến các loại sữa bột, sữa hạt được quảng cáo chứa sterol thực vật (phytosterol). Không ít người hoài nghi liệu việc uống sữa chứa chất này có thực sự hạ được chỉ số mỡ máu hay chỉ là chiêu trò tiếp thị.

Khoa học chứng minh hiệu quả giảm nồng độ cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) – thường gọi là cholesterol "xấu" – của phytosterol là hoàn toàn có thật ^[1], ^[2]. Khi đưa vào cơ thể đúng liều lượng, hoạt chất này ngăn chặn quá trình hấp thu chất béo từ thức ăn và mật ngay tại đường tiêu hóa ^[3].

Cơ chế cạnh tranh hấp thu tại ruột non

Cấu trúc phân tử của sterol thực vật rất giống với cholesterol có trong cơ thể người và động vật. Do sự tương đồng này, phytosterol hòa tan vào các hạt mixen trong lòng ruột non, trực tiếp chiếm chỗ và cạnh tranh vị trí hấp thu với cholesterol ^[3].

Dưới tác động này, cả cholesterol ngoại sinh (từ thức ăn nạp vào) lẫn cholesterol nội sinh (từ dịch mật đổ vào ruột) đều bị ngăn cản đi qua niêm mạc ruột vào máu ^[3]. Lượng cholesterol không được hấp thu sẽ bị đào thải tự nhiên ra ngoài theo phân. Cơ chế ức chế hấp thu tại ruột non này tương tự như một số can thiệp dược lý hiện đại nhằm hạ LDL-C huyết thanh ^[4].

Nghiên cứu cho thấy sterol thực vật dạng tự do hoặc dạng este hóa khi phân tán thích hợp vào nền thực phẩm đều hạn chế hiệu quả sự hấp thu chất béo, giúp hạ từ 10% đến 14% nồng độ LDL-C trong máu ở người bình thường, người tăng lipid máu và cả người mắc đái tháo đường ^[3].

Bằng chứng lâm sàng từ các dạng thức uống

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm chứng tác động của sterol thực vật khi kết hợp vào các dạng thức uống lỏng như sữa hạt, sữa chua hoặc đồ uống từ đậu nành ^[2]. Phần lớn các thử nghiệm trước đây chủ yếu tập trung vào thực phẩm phết bơ hoặc chế phẩm sữa truyền thống ^[2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2008 được thực hiện trên 50 người trưởng thành bị tăng cholesterol máu mức độ vừa phải tại Pháp ^[2]. Những người tham gia uống 200 ml đồ uống đậu nành mỗi ngày trong vòng 8 tuần: nhóm can thiệp dùng sản phẩm chứa 2,6 g este sterol thực vật (tương đương 1,6 g sterol thực vật tự do), nhóm đối chứng dùng đồ uống không chứa chất này ^[2]. Chế độ ăn uống và vận động của các tình nguyện viên được giữ ổn định ^[2].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm dùng đồ uống bổ sung sterol thực vật giảm đáng kể 0,29 mmol/L nồng độ LDL-C máu, tương đương mức giảm 7% so với ban đầu (p < 0,05) ^[2]. Chỉ số cholesterol toàn phần giảm 0,26 mmol/L và non-HDL-C giảm 0,31 mmol/L (đều đạt p < 0,05), trong khi nhóm đối chứng không có sự thay đổi rõ rệt ^[2]. Chỉ số mỡ tốt HDL-C và triglycerid máu không bị ảnh hưởng, sản phẩm được dung nạp rất tốt với tỷ lệ tuân thủ trên 96% ^[2].

Hiệu quả qua các phân tích tổng hợp quy mô lớn

Tác dụng hạ mỡ máu của sterol thực vật không chỉ ghi nhận ở vài nghiên cứu nhỏ lẻ mà đã được chứng minh qua hàng loạt phân tích tổng hợp dữ liệu toàn cầu ^[1], ^[5], ^[6].

Báo cáo tổng hợp từ 32 chuyên gia y tế dựa trên 41 thử nghiệm lâm sàng khẳng định việc nạp 2 g sterol hoặc stanol thực vật mỗi ngày giúp giảm trung bình 10% nồng độ LDL-C ^[5]. Việc tăng liều cao hơn mức 2 g mang lại rất ít lợi ích bổ sung ^[5]. Hiệu quả hạ mỡ máu này có tính chất cộng dồn khi phối hợp cùng lối sống lành mạnh: áp dụng chế độ ăn ít chất béo bão hòa kết hợp bổ sung stanol/sterol có thể hạ tới 20% LDL-C ^[5]. Đáng chú ý, việc thêm stanol hoặc sterol vào phác đồ điều trị bằng thuốc nhóm statin mang lại hiệu quả hạ mỡ máu cao hơn cả việc tăng gấp đôi liều statin ^[5].

Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2013 thu thập dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng (công bố từ 1992 đến 2013) kéo dài 4-6 tuần, khảo sát liều dùng từ 1,0 đến 3,0 g/ngày chia làm 2-3 lần vào các bữa ăn chính ^[1]. Kết quả cho thấy sterol/stanol thực vật giúp hạ nồng độ LDL-C trung bình 12 mg/dL (tương đương 0,31 mmol/L; khoảng tin cậy 95% từ -0,39 đến -0,23; p < 0,000) so với giả dược ^[1]. Mức độ giảm này hoàn toàn tương đương giữa việc dùng dạng viên uống bổ sung (-12 mg/dL) và việc dùng thực phẩm tăng cường sterol (-12 mg/dL) ^[1].

Dữ liệu tổng hợp từ hơn 124 thử nghiệm lâm sàng với 201 nhánh can thiệp cũng chỉ ra rằng dùng sterol/stanol thực vật với liều trung bình 2,1 g/ngày (dao động từ 2 đến 2,5 g/ngày) mang lại mức giảm 8,0% LDL-C (khoảng tin cậy 95% từ 7,0 đến 9,0%) ^[6]. Riêng các dạng thực phẩm rắn chứa sterol ghi nhận mức giảm 9% ^[6].

Tác động trên các nền thực phẩm khác nhau

Ngoài đồ uống và viên uống, sterol thực vật còn phát huy tác dụng tốt khi bổ sung vào thực phẩm rắn, đồ ăn ít béo hoặc giàu chất xơ ^[7], ^[6], ^[8].

Năm 2001, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi kéo dài 15 tuần tại 2 trung tâm bệnh viện đại học đã khảo sát 78 người có mức cholesterol máu từ 6 đến 8 mmol/L ^[7]. Trong đó, 71 người hoàn thành can thiệp với chế độ ăn gồm bánh mì, sản phẩm thịt và mứt ít béo bổ sung từ 1,25 đến 5,0 g sterol thực vật tự do kết hợp các khoáng chất (canxi, magie, kali) ^[7]. Kết quả, nhóm can thiệp giảm 8% cholesterol toàn phần và giảm 13% LDL-C, vượt trội hơn hẳn mức giảm 3% và 5% ở nhóm dùng thực phẩm giả dược ^[7]. Sự xuất hiện của các khoáng chất hỗ trợ huyết áp hoàn toàn không làm cản trở tác dụng hạ mỡ máu của sterol ^[7].

Năm 2012, nghiên cứu trên 68 người có mức mỡ máu bình thường sử dụng bánh mì lúa mạch đen giàu chất xơ bổ sung sterol thực vật dạng không este hóa ^[8]. Giai đoạn đầu dùng 2 g sterol/ngày kết hợp 9,3 g chất xơ trong 2 tuần đã giúp hạ 5,1% cholesterol toàn phần và hạ 8,1% LDL-C ^[8]. Giai đoạn tiếp theo tăng lên 4 g sterol/ngày cùng 18,6 g chất xơ trong 2 tuần tiếp tục ghi nhận mức giảm LDL-C lên tới 10,4% (giảm 0,33 mmol/L) so với nhóm chứng ^[8].

Năm 2018, thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 45 tình nguyện viên có cholesterol trên 5,5 mmol/L sử dụng bánh quy ngũ cốc lúa mì nguyên cám chứa 2 g phytosterol mỗi khẩu phần ^[6]. Sau 4 tuần can thiệp, mức chênh lệch giảm LDL-C đạt 0,23 mmol/L (tương đương 5,6%, p = 0,001) so với bánh quy tiêu chuẩn ^[6]. Phản ứng giảm mỡ máu diễn ra mạnh hơn ở nam giới (9,8% so với 3,6% ở nữ) và ở nhóm người duy trì thói quen ăn ngũ cốc hàng ngày (7,2% so với 3,8%) ^[6].

Đánh giá độ an toàn và giới hạn bằng chứng

Bên cạnh khả năng hạ lipid máu, các nghiên cứu cũng đánh giá cẩn trọng tác động của phytosterol lên cơ thể, đặc biệt là nồng độ các vitamin tan trong dầu ^[5], ^[3].

Phân tích từ 10 đến 15 thử nghiệm cho thấy nồng độ vitamin A và vitamin D trong huyết tương không bị ảnh hưởng bởi stanol hay sterol ^[5]. Nồng độ alpha carotene, lycopene và vitamin E duy trì ổn định tương đối khi tính theo phân tử vận chuyển LDL ^[5]. Tuy nhiên, nồng độ beta carotene trong máu ghi nhận mức sụt giảm nhẹ, dù vậy các nhà khoa học không ghi nhận biến cố bất lợi nào đối với sức khỏe ^[5]. Tình trạng giảm carotenoid này hoàn toàn có thể khắc phục được bằng cách tăng cường ăn các loại rau củ giàu carotenoid ^[3].

Thực phẩm bổ sung sterol làm tăng nhẹ nồng độ sterol thực vật trong huyết tương ^[5]. Vấn đề này từng được đặt ra do lo ngại nguy cơ xơ vữa mạch máu quan sát thấy ở bệnh nhân mắc bệnh di truyền hiếm gặp phytosterolemia đồng hợp tử ^[5]. Tuy nhiên, giới chuyên môn kết luận mối nguy cơ này phần lớn chỉ là giả thuyết, và sự gia tăng nhỏ của nồng độ sterol trong máu được bù trừ áp đảo bởi lợi ích giảm rõ rệt cholesterol LDL ^[5]. Hiện cũng không có dữ liệu cho thấy sterol hay stanol thúc đẩy hay phòng ngừa ung thư đại tràng ^[5]. Dù vậy, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở cải thiện chỉ số mỡ máu thay thế, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp chứng minh sản phẩm giúp giảm số ca biến cố tim mạch thực tế như nhồi máu cơ tim ^[5], ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là giải pháp dinh dưỡng an toàn cho người mỡ máu cao, sản phẩm bổ sung phytosterol không dành cho tất cả mọi người.

Người mắc hội chứng phytosterolemia (một rối loạn chuyển hóa di truyền hiếm gặp khiến cơ thể tích tụ sterol thực vật gây xơ vữa mạch máu sớm) tuyệt đối không được sử dụng các sản phẩm này ^[5].

Việc sử dụng thực phẩm tăng cường sterol thực vật như một phần của chế độ ăn tốt cho tim mạch được khuyến cáo chỉ nên thực hiện sau khi đã tham khảo ý kiến của bác sĩ lâm sàng ^[3]. Những người đang dùng thuốc hạ mỡ máu (như statin) hoặc có bệnh nền mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được hướng dẫn phối hợp an toàn, tránh tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa ^[5].

Áp dụng thực tế hiệu quả

Để phytosterol phát huy tối đa công dụng cạnh tranh hấp thu chất béo tại đường tiêu hóa, người dùng cần lưu ý cách dùng đúng:

• Liều lượng tối ưu: Liều nạp mang lại hiệu quả tốt nhất được ghi nhận là khoảng 2 g/ngày ^[5]. Nạp vượt quá ngưỡng này mang lại rất ít lợi ích hạ mỡ máu tăng thêm ^[5].
• Thời điểm dùng: Nên uống sữa hoặc dùng thực phẩm bổ sung sterol trong hoặc ngay sau các bữa ăn chính (khoảng 2 đến 3 lần/ngày) ^[1]. Đây là thời điểm thức ăn đi vào ruột non, giúp hoạt chất dễ dàng hòa tan và cạnh tranh trực tiếp với cholesterol có trong dịch mật và thức ăn ^[1], ^[3].
• Bù đắp dinh dưỡng: Do nồng độ beta carotene có thể bị suy giảm nhẹ khi dùng sterol thực vật kéo dài, người dùng nên tăng cường ăn thêm các loại củ quả có màu cam, đỏ hoặc rau xanh đậm (như cà rốt, cà chua, bí đỏ, rau cải) ^[5], ^[3].
• Kết hợp lối sống: Phytosterol đem lại hiệu quả cao nhất khi đặt trong một chế độ ăn tổng thể lành mạnh, ưu tiên thực phẩm ít chất béo bão hòa và năng vận động thể lực ^[5], ^[2].

Sữa bổ sung phytosterol thực sự có tác dụng hỗ trợ hạ cholesterol LDL nhờ cơ chế cạnh tranh hấp thu tại ruột, với mức giảm trung bình từ 7% đến 14% ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, loại sữa này chỉ là giải pháp dinh dưỡng bổ trợ, không thể thay thế lối sống khoa học hay phác đồ điều trị y khoa khi có chỉ định từ bác sĩ.