Cây bần là loài thực vật ngập mặn quen thuộc tại các vùng cửa sông, ven biển Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm dân gian rằng ăn quả bần hay uống nước sắc từ vỏ cây bần có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường, giúp hạ đường huyết nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy chiết xuất từ quả và vỏ cây bần mới chỉ ghi nhận khả năng ức chế enzym phân giải tinh bột trong phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người để chứng minh quả bần có thể hạ đường huyết hay thay thế thuốc điều trị đái tháo đường.
Cơ chế ức chế enzym tiêu hóa đường từ chiết xuất bần
Enzym alpha-glucosidase đóng vai trò phân giải các chuỗi carbohydrate phức tạp thành đường đơn trong ruột non trước khi hấp thu vào máu. Việc ức chế enzym này giúp làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột, từ đó ngăn chặn tình trạng đường huyết tăng vọt sau bữa ăn.
Các hoạt chất tự nhiên tách chiết từ cây bần thuộc chi Sonneratia đã thể hiện tiềm năng này trong ống nghiệm. Khi enzym alpha-glucosidase bị kìm hãm, lượng glucose giải phóng vào lòng ruột giảm đi đáng kể, giúp cơ thể kiểm soát nồng độ đường trong máu sau khi nạp tinh bột tốt hơn.
Nghiên cứu trên loài bần chua Sonneratia caseolaris
Loài bần chua (tên khoa học là Sonneratia caseolaris) là một trong những loài bần phổ biến, quả của loài này thường được sử dụng trong các bài thuốc dân gian [1].
Một đánh giá khoa học tổng hợp công bố năm 2019 cho thấy các hợp chất như axit oleanolic, beta-sitosterol-beta-D-glucopyranoside và luteolin phân lập từ chiết xuất methanol của quả Sonneratia caseolaris có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase phụ thuộc vào liều dùng [1]. Khi thử nghiệm trên chuột được nạp glucose, chiết xuất methanol từ quả bần này đã làm giảm đáng kể nồng độ glucose trong huyết thanh cũng theo mức độ phụ thuộc liều [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận hoạt tính hạ đường huyết của cây có thể đến từ việc giảm hấp thu glucose ở ruột non, kích thích bài tiết tuyến tụy, tăng tiết insulin và cải thiện việc thu nạp đường [1].
Các bằng chứng trên các loài bần khác: Bần trắng và bần ổi
Bên cạnh bần chua, các loài khác cùng chi Sonneratia cũng được đưa vào các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [1].
Chiết xuất lá bằng methanol của loài bần trắng (Sonneratia alba) đã được thử nghiệm trên mô hình chuột mắc bệnh đái tháo đường [1]. Nghiên cứu ghi nhận hoạt tính hạ đường huyết mạnh này liên quan đến phân tử polysaccharide phức tạp có trong lá, giúp giảm lượng đường trong máu chuột 19,2% sau 6 giờ và giảm 66,9% sau 12 giờ dùng chiết xuất [1].
Đối với loài bần ổi (Sonneratia apetala), hạt và vỏ quả cũng ghi nhận hoạt tính hạ đường huyết trên chuột bị gây đái tháo đường bởi chất streptozotocin (STZ) [1]. Hiệu quả này được cho là nhờ tác dụng tương tự insulin, cải thiện sử dụng đường, kích thích tái tạo các tiểu đảo Langerhans ở tụy và tăng vận chuyển glucose tới mô ngoại vi [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 cũng khẳng định bốn phân đoạn chiết xuất từ lá và vỏ cây Sonneratia apetala (gồm axeton, etanol, metanol và dịch chiết nước) đều có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase theo nồng độ, với hợp chất phenolic là thành phần chính tạo nên hoạt tính sinh học [2].
Giới hạn nghiên cứu: Chuột không phải là con người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mang lại nhiều triển vọng, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người là rất lớn. Các thử nghiệm trên chuột sử dụng dịch chiết cô đặc chứa hàm lượng hoạt chất tinh khiết cao với dung môi hóa học như methanol, hoàn toàn khác với việc ăn quả tươi hay đun sắc thủ công.
Hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường. Hiệu lực thực tế, độ an toàn sinh học, mức độ chuyển hóa qua gan thận và liều dùng chính xác của chiết xuất bần trên cơ thể người vẫn là một ẩn số chưa được khoa học kiểm chứng.
Những hiểu lầm nguy hại khi dùng quả bần chữa bệnh
Nhiều người lầm tưởng rằng quả bần là "thần dược" tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để uống nước quả bần có thể đẩy đường huyết lên mức báo động, gây biến chứng cấp tính nguy hiểm như hôn mê do nhiễm toan ceton.
Một hiểu lầm khác là càng ăn nhiều quả bần chua thì đường huyết càng giảm nhanh. Việc lạm dụng chiết xuất tự nhiên không rõ liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ảnh hưởng xấu tới dạ dày do tính axit cao của quả bần xanh mà không mang lại hiệu quả trị bệnh mong muốn.
Đối tượng cần thận trọng khi sử dụng quả bần
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược axit nên cẩn trọng khi ăn quả bần tươi do vị chua gắt tự nhiên có thể làm tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa.
Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc tây tuyệt đối không được tự ý kết hợp các bài thuốc đun sắc từ lá hay vỏ bần liều cao vì nguy cơ tương tác thuốc chưa lường trước được. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh nền suy gan, suy thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ bộ phận nào của cây bần vào mục đích hỗ trợ sức khỏe.
Ứng dụng quả bần hợp lý trong đời sống
Quả bần chua từ lâu đã là nguyên liệu ẩm thực độc đáo của miền Tây Nam Bộ, thường được dùng để nấu canh chua, dầm vào nước mắm hoặc ăn kèm rau sống như một món gia vị thanh nhiệt.
Người tiêu dùng nên xem quả bần như một loại trái cây dân dã hoặc thực phẩm gia vị để làm phong phú bữa ăn, bổ sung chất xơ tự nhiên. Để kiểm soát đường huyết hiệu quả, người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối theo hướng dẫn của chuyên gia, vận động thể lực đều đặn và tuyệt đối tuân thủ phác đồ thuốc điều trị được chỉ định.
Chiết xuất từ vỏ và quả cây bần có tiềm năng hỗ trợ hạ đường huyết thông qua cơ chế ức chế enzym tiêu hóa tinh bột trên mô hình động vật. Dù vậy, người dân không nên xem quả bần là giải pháp thay thế thuốc y khoa mà cần tuân thủ hướng dẫn điều trị chính thống để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
