Nhiều người khi nghe đến tên gọi "mộc qua" thường nghĩ ngay đến một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, chuyên dùng ngâm rượu để xoa bóp hoặc uống nhằm giảm đau nhức xương khớp, tê bì chân tay. Tuy nhiên, trên thị trường hiện nay xuất hiện loại mộc qua có nguồn gốc từ vùng Kavkaz, Địa Trung Hải hay Tây Á với hình dáng tựa quả lê vàng, được truyền tai là rất thơm và tốt cho sức khỏe tiêu hóa. Sự trùng lặp về tên gọi này khiến không ít người băn khoên liệu hai loại quả trên có phải là một và có thể thay thế lẫn nhau hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là không. Vị thuốc mộc qua trị phong thấp, đau nhức xương khớp truyền thống của phương Đông có tên khoa học là Chaenomeles speciosa, trong khi mộc qua vùng Kavkaz là loài Cydonia oblonga, một loài quả chủ yếu dùng trong ẩm thực và hỗ trợ tiêu hóa. Do cùng mang tên mộc qua và cùng thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), hai loại quả này rất dễ gây nhầm lẫn nếu người dùng chỉ đọc tên dân gian mà không đối chiếu tên khoa học hoặc đặc tính sinh học.

Hai loại quả cùng họ nhưng khác hẳn chi và nguồn gốc

Sự nhầm lẫn giữa các loại quả cùng mang tên mộc qua là tình trạng phổ biến không chỉ ở người tiêu dùng mà còn tồn tại trong nhiều tài liệu thảo dược [1]. Về mặt phân loại thực vật học, mộc qua Kavkaz thuộc chi Cydonia (với loài duy nhất là Cydonia oblonga), có nguồn gốc tự nhiên gắn liền với các thung lũng vùng Kavkaz, Tây Á và khu vực Địa Trung Hải. Loại quả này khi chín có màu vàng ươm, vỏ ngoài phủ một lớp lông tơ mịn, thịt quả cứng và có mùi thơm nồng nàn đặc trưng.

Trong khi đó, vị thuốc mộc qua thường dùng ngâm rượu trong Đông y là quả của loài Chaenomeles speciosa (hay còn gọi là mộc qua nhăn, "Zhoupi mugua"), thuộc chi Chaenomeles [2]. Các cây thuộc chi này phân bố tự nhiên và thích nghi tốt tại các vùng ôn đới như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản [2]. Tại Trung Quốc, loài cây dược liệu này được trồng tập trung chủ yếu tại các tỉnh Trùng Khánh, An Huy và Hồ Bắc để phục vụ cả công nghiệp chế biến lẫn y học cổ truyền [2].

Ngoài hai loại phổ biến này, trong họ Hoa hồng còn có loài mộc qua hải đường (Pseudocydonia sinensis) từng bị xếp chung vào chi Chaenomeles, nhưng các phân tích di truyền học gần đây đã khẳng định đây là một chi độc lập hoàn toàn [3]. Nghiên cứu giải trình tự hệ gen và phân tích hình thái năm 2021 chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về đặc điểm cành không gai, hoa đơn độc và cấu trúc phấn hoa của Pseudocydonia sinensis so với các loài thuộc chi Chaenomeles có cành gai và hoa mọc chùm [3]. Điều này cho thấy việc định danh chính xác từng loài là tiền đề bắt buộc trước khi đưa vào ứng dụng trị liệu.

Cơ chế tác động và thành phần hóa học khác biệt

Mặc dù cả hai chi thực vật đều tích tụ lượng lớn chất chống oxy hóa và các acid hữu cơ, định hướng hoạt tính sinh học của từng loại lại có những ngả rẽ rất khác nhau [1]. Mộc qua Kavkaz (Cydonia oblonga) được đánh giá cao nhờ hàm lượng dồi dào các polyphenol, acid chlorogenic cùng nhiều loại đường tự nhiên [4]. Các hợp chất này khi đi vào cơ thể giúp trung hòa các gốc tự do, bảo vệ lớp niêm mạc đường tiêu hóa và tham gia vào quá trình điều hòa đường huyết cũng như lipid máu [1].

Ngược lại, mộc qua dược liệu (Chaenomeles speciosa) tập trung các nhóm hoạt chất phục vụ cơ chế kháng viêm mạnh mẽ. Trong thành phần dịch chiết quả của loài này chứa các hợp chất terpenoid, acid hữu cơ, phenol và flavonoid có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm trong cơ thể [2]. Nhờ đó, vị thuốc này tác động trực tiếp lên các phản ứng viêm mạn tính tại khớp, giải thích vì sao y học cổ truyền ngàn năm nay luôn xếp nó vào nhóm trừ phong thấp, thư cân hoạt lạc.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa sinh phân tích các phần khác của cây Chaenomeles cũng ghi nhận sự hiện diện của các triterpene đặc hiệu và hoạt tính ức chế men acetylcholinesterase, butyrylcholinesterase [5]. Các enzyme này đóng vai trò quan trọng trong việc truyền dẫn xung động thần kinh, mở ra hướng nghiên cứu tiềm năng trong việc hỗ trợ hệ thần kinh bên cạnh tác dụng bảo vệ xương khớp [2], [5].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Các nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích từng chi thực vật để làm rõ tiềm năng trị liệu riêng biệt của từng loài mộc qua.

Năm 2024, một tổng quan tài liệu khoa học toàn diện đã đánh giá lại toàn bộ các loại quả mộc qua thuộc chi Cydonia, Chaenomeles và Pseudocydonia [1]. Báo cáo khẳng định các loại quả này chứa phong phú các carotenoid, vitamin, khoáng chất, acid carboxylic và đặc biệt là hệ polyphenol hoạt tính cao [1]. Dữ liệu tổng hợp cho thấy các hợp chất thực vật từ mộc qua có khả năng điều hòa đường huyết, cải thiện hồ sơ mỡ máu, thể hiện tiềm năng phòng ngừa đái tháo đường và bảo vệ tim mạch hiệu quả [1]. Dù vậy, tổng quan này cũng lưu ý rằng hiểu biết khoa học phương Tây về các loài này vẫn còn phân mảnh, đặc biệt chiết xuất từ chi Chaenomeles vẫn đang bị đánh giá thấp hơn giá trị thực tế [1].

Đối với mộc qua Kavkaz (Cydonia oblonga), một nghiên cứu can thiệp lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn được công bố năm 2023 đã kiểm tra hiệu quả của dạng gel nhũ tương (emulgel) chứa 4% chiết xuất quả tươi [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên 13 phụ nữ tình nguyện khỏe mạnh trong thời gian theo dõi liên tục 3 tháng [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả tươi rất giàu phenolic và flavonoid, mang lại khả năng chống oxy hóa và ức chế men tyrosinase tốt [4]. Sau 3 tháng sử dụng, công thức 4% chiết xuất mộc qua Kavkaz đã làm giảm lượng bã nhờn dư thừa và giảm mức độ ban đỏ trên da, đồng thời cải thiện đáng kể độ đàn hồi và độ ẩm của làn da [4]. Hoạt tính kháng viêm nhẹ từ acid chlorogenic cùng lượng đường dồi dào trong quả giúp củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên này [4].

Về phía mộc qua dược liệu (Chaenomeles speciosa), một nghiên cứu công bố năm 2022 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng cao ghép khối phổ phân giải cao (UPLC-ESI-QTOF-MS/MS) để quét thành phần [6]. Các nhà khoa học đã nhận diện được tổng cộng 175 chất chuyển hóa sơ cấp và thứ cấp trong quả mộc qua dược liệu, bao gồm các phenol, terpenoid và flavonoid [6]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm hoạt tính kháng viêm trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích hoạt bởi lipopolysaccharide, dịch chiết quả đã ức chế quá trình sản sinh oxit nitric (NO) gây viêm với nồng độ ức chế bán tối đa (IC50) đạt mức 365,208 µg/mL [6].

Trước đó, một bài tổng quan công bố năm 2018 cũng ghi nhận các phân đoạn chiết xuất từ các bộ phận khác nhau của Chaenomeles speciosa (từ quả, lá, rễ đến vỏ thân và hạt) chứa các hợp chất có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng virus, hạ lipid máu, hạ đường huyết và thậm chí có tiềm năng hỗ trợ chống bệnh Parkinson [2]. Cùng với đó, nghiên cứu năm 2024 khảo sát trên 12 giống lá thuộc các loài Chaenomeles đã xác định được 26 dẫn xuất carotenoid, 22 dẫn xuất diệp lục cùng hàm lượng acid hữu cơ dao động từ 3,9 đến 8,1 g/100g và đường từ 3,1 đến 16,5 mg/100g, đồng thời ghi nhận khả năng chống oxy hóa cao và ức chế enzyme phân giải chất dẫn truyền thần kinh [5].

Lợi ích sức khỏe và giới hạn của bằng chứng hiện nay

Từ các bằng chứng khoa học, mộc qua Kavkaz (Cydonia oblonga) thích hợp hơn cho vai trò thực phẩm bổ trợ sức khỏe thường nhật, chăm sóc hệ tiêu hóa và hỗ trợ làm đẹp da [1], [4]. Loại quả này cung cấp nguồn chất xơ hòa tan tự nhiên dồi dào, hỗ trợ nhu động ruột, giảm cảm giác cồn cào khó chịu ở dạ dày và mang lại các tác dụng tích cực trong việc ổn định chỉ số mỡ máu cũng như đường huyết [1].

Trong khi đó, mộc qua dược liệu (Chaenomeles speciosa) đóng vai trò là một vị thuốc chống viêm, giải tỏa căng cứng cơ và hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp [2], [6]. Khả năng ức chế chất trung gian gây viêm NO ở cấp độ tế bào giúp giải thích cơ chế giảm sưng đau khớp trong các bài thuốc cổ phương [6]. Ngoài ra, mộc qua dược liệu còn được tận dụng trong công nghiệp sản xuất giấm, nước ép và trà thảo mộc nhờ thành phần khoáng chất cùng acid hữu cơ phong phú [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của y học hiện tại. Phần lớn các dữ liệu về hoạt tính kháng viêm của Chaenomeles speciosa mới dừng lại ở các mô hình tế bào thực nghiệm hoặc trên động vật, dữ liệu lâm sàng quy mô lớn trên bệnh nhân thoái hóa khớp vẫn còn tương đối hạn chế [1], [2]. Tương tự, các thử nghiệm về Cydonia oblonga trên người còn có quy mô mẫu nhỏ, điển hình như thử nghiệm da liễu chỉ thực hiện trên 13 người [4]. Do đó, không thể xem các loại mộc qua là giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị chuyên khoa.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mộc qua

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "mộc qua nào cũng ngâm rượu trị khớp được". Nhiều người tìm mua quả mộc qua Kavkaz tươi hoặc mứt mộc qua nhập khẩu rồi mang về ngâm rượu với hy vọng chữa thoái hóa cột sống, viêm khớp dạng thấp. Mặc dù mộc qua Kavkaz chứa các chất chống oxy hóa lành tính, nó không chứa các phân đoạn hợp chất kháng viêm đặc hiệu như Chaenomeles speciosa [1], [6]. Việc dùng sai loài khiến bình rượu ngâm chỉ có tác dụng như một thức uống hoa quả lên men thơm ngon chứ không đem lại hiệu quả trị đau khớp mong muốn.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng mộc qua khô bán tại các tiệm thuốc Bắc đều có chất lượng như nhau. Một nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng cùng một loài Chaenomeles nhưng sinh trưởng tại các vùng địa lý khác nhau sẽ có hàm lượng hoạt chất chính chênh lệch đáng kể, tạo nên khái niệm "địa đạo dược tài" (dược liệu đúng vùng chỉ dẫn địa lý) trong Đông y [3]. Do đó, nguồn gốc xuất xứ của vị thuốc quyết định rất lớn đến hàm lượng terpenoid và acid hữu cơ kháng viêm [3], [6].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng rượu mộc qua có thể uống càng nhiều càng nhanh khỏi bệnh khớp. Rượu thuốc nếu lạm dụng sẽ gây tổn thương gan, kích ứng niêm mạc dạ dày và làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mạn tính. Mộc qua chỉ là một thành phần hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm trong liệu trình điều trị toàn diện [2], [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là quả tươi dùng làm thực phẩm hay vị thuốc khô, việc sử dụng mộc qua cần có sự cẩn trọng đối với một số nhóm đối tượng:

  • Người có bệnh lý về dạ dày hoặc viêm loét tiêu hóa: Cả hai loài mộc qua đều chứa hàm lượng acid hữu cơ tương đối cao [1], [5]. Việc sử dụng nước ép mộc qua tươi đậm đặc hoặc rượu ngâm khi bụng đói có thể gây cồn cào, kích thích tăng tiết acid dịch vị và làm nặng thêm triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại các nghiên cứu khoa học chuyên sâu về độ an toàn của các phân đoạn chiết xuất liều cao từ Chaenomeles speciosa đối với thai nhi vẫn còn rất thiếu hụt [1], [2]. Do đó, nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc rượu mộc qua khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.
  • Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc mỡ máu: Do các hoạt chất trong mộc qua có khả năng hỗ trợ điều hòa đường huyết và lipid máu [1], việc phối hợp cùng lúc với thuốc tân dược có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu không được theo dõi chặt chẽ.
  • Người mắc các bệnh lý gan mật: Việc tự ý ngâm rượu mộc qua và sử dụng hàng ngày có thể tăng thêm gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan, đặc biệt ở người có men gan cao hoặc tiền sử viêm gan.

Hướng dẫn sử dụng đúng cách trong đời sống

Để khai thác tối đa lợi ích của từng loại mộc qua mà không gặp phải rủi ro sức khỏe, bạn nên phân biệt rõ mục đích sử dụng và tuân thủ các nguyên tắc sau:

Nếu muốn chăm sóc sức khỏe tiêu hóa và bổ sung chất chống oxy hóa từ mộc qua Kavkaz (Cydonia oblonga):

  • Chọn quả chín vàng, có mùi thơm tự nhiên. Do thịt quả sống rất cứng và chát, cách tốt nhất là gọt vỏ, bỏ hạt, sau đó hấp chín, nấu thành mứt, nấu chè cùng táo đỏ hoặc nướng ăn kèm yến mạch.
  • Có thể dùng mộc qua nấu chín làm món tráng miệng sau bữa ăn chính từ 30 đến 45 phút, giúp dạ dày tiêu hóa êm ái hơn mà không lo kích ứng dịch vị.

Nếu dùng mộc qua dược liệu (Chaenomeles speciosa) để hỗ trợ giảm đau khớp:

  • Cần tìm mua đúng vị thuốc mộc qua thái lát sấy khô tại các cơ sở đông dược uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng [2], [3].
  • Khi ngâm rượu, nên tuân thủ đúng tỷ lệ quy chuẩn đông y (thường ngâm phối hợp cùng các vị bổ huyết, hoạt huyết theo hướng dẫn của thầy thuốc). Liều lượng sử dụng rượu thuốc chỉ nên duy trì ở mức 15-20 ml mỗi ngày trong bữa ăn, tuyệt đối không lạm dụng như rượu uống thông thường.
  • Ngoài ngâm rượu, mộc qua dược liệu khô có thể được sắc uống kết hợp cùng các vị thuốc khác theo đơn của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.

Mộc qua Kavkaz và mộc qua dược liệu là hai loài thực vật riêng biệt với công năng và mục đích trị liệu khác nhau hoàn toàn. Nhận biết chính xác bản chất từng loại quả sẽ giúp người dùng lựa chọn đúng phương pháp chăm sóc sức khỏe, tránh lãng phí thời gian và tiền bạc vào những công dụng không có thực. Nếu bạn đang gặp các vấn đề mạn tính về xương khớp hoặc tiêu hóa, việc tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ luôn là bước đi an toàn và cần thiết nhất.