Nhiều người có thói quen hễ thấy nghẹt mũi, sổ mũi hay đi ngoài đường bụi bặm về là dùng bình xịt hoặc bình rửa mũi liên tục nhiều lần trong ngày. Không ít người lo lắng liệu việc đưa một lượng lớn dung dịch nước muối sinh lý vào khoang mũi thường xuyên có làm "bào mòn" hoặc làm mỏng niêm mạc mũi hay không.
Thực tế, nước muối sinh lý đạt chuẩn không làm teo hay mỏng lớp tế bào niêm mạc mũi theo cách hiểu cơ học thông thường. Tuy nhiên, việc lạm dụng rửa mũi quá nhiều lần, xịt với áp lực quá mạnh hoặc dùng dung dịch nồng độ không phù hợp có thể rửa trôi lớp chất nhầy bảo vệ tự nhiên, dẫn tới khô rát, kích ứng và thậm chí chảy máu mũi nhẹ [1].
Cơ chế tác động của việc rửa mũi với niêm mạc
Hốc mũi của con người được lót bởi một lớp niêm mạc chứa biểu mô có lông chuyển và một lớp dịch nhầy mỏng bao phủ. Lớp nhầy này có nhiệm vụ giữ lại bụi bẩn, vi khuẩn, phấn hoa từ không khí hít vào, trong khi hàng triệu sợi lông chuyển rung động liên tục để đẩy dịch nhầy cùng tạp chất ra phía sau họng để đào thải. Khi niêm mạc bị viêm, các dịch tiết ứ đọng sẽ đặc quánh lại, làm tê liệt hoạt động của các sợi lông chuyển này.
Phương pháp rửa mũi bằng nước muối tác động như một biện pháp cơ học giúp làm loãng dịch nhầy đặc, loại bỏ vảy cứng và các mẩu mô vụn tích tụ trong khoang mũi [1]. Biện pháp này cũng hỗ trợ giảm phù nề mô niêm mạc, cuốn trôi các dị nguyên trên bề mặt, phá vỡ màng sinh học của vi khuẩn và rửa sạch các chất trung gian gây phản ứng viêm [1]. Ngoài ra, việc rửa mũi còn giúp cấp ẩm cho lớp dịch đệm lót dưới lớp nhầy, tạo điều kiện thuận lợi cho hệ thống lông chuyển phục hồi vận động [1].
Tuy nhiên, nếu rửa mũi quá mức mà không có chỉ định, toàn bộ lớp màng nhầy tự nhiên đóng vai trò hàng rào miễn dịch bề mặt có thể bị cuốn trôi liên tục. Điều này khiến các tế bào biểu mô tiếp xúc trực tiếp với không khí khô và các tác nhân bên ngoài, từ đó tạo cảm giác khô khan, châm chích và ngứa rát mũi.
Rửa mũi nhiều lần có làm mỏng hay tổn hại niêm mạc?
Dưới góc độ giải phẫu và mô học, nước muối sinh lý 0,9% có áp suất thẩm thấu tương đương với dịch cơ thể nên không làm phá vỡ cấu trúc tế bào biểu mô hay gây mỏng lớp niêm mạc mũi. Hướng dẫn thực hành lâm sàng của giới chuyên gia tai mũi họng khẳng định các tác dụng phụ của việc rửa mũi nhìn chung ở mức độ nhẹ hoặc không phổ biến [1].
Mặc dù vậy, cảm giác "niêm mạc bị mỏng đi" thường xuất phát từ hiện tượng kích ứng tại chỗ khi tần suất rửa vượt quá mức cần thiết. Khi hàng rào niêm mạc bị rửa trôi liên tục, người dùng dễ gặp phải các triệu chứng khó chịu như cảm giác đau rát mũi hoặc chảy máu cam nhẹ [1]. Các triệu chứng đau buốt hoặc kích thích niêm mạc này đặc biệt dễ xuất hiện hơn khi sử dụng các loại dung dịch có nồng độ muối ưu trương thay vì nước muối đẳng trương [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy nước muối thông thường nồng độ 0,9% đôi khi có thể gây tác động tiêu cực nhẹ hoặc làm giảm tần số đập của các sợi lông chuyển trên biểu mô đường thở của người [2] [3]. Khi nồng độ dung dịch muối tăng lên quá cao, tình trạng ức chế lông chuyển có thể gia tăng, thậm chí gây bất động lông chuyển tạm thời hoặc không hồi phục tùy theo độ ưu trương [3]. Điều này lý giải tại sao việc lạm dụng rửa mũi nhiều lần với nước muối quá đậm đặc có thể làm giảm khả năng tự làm sạch tự nhiên của khoang mũi.
Các nghiên cứu khoa học về dung dịch và nồng độ rửa mũi
Hiệu quả cũng như tính an toàn của các loại nước muối rửa mũi đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên thế giới:
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2017 được tiến hành trên 120 bệnh nhân sau phẫu thuật chỉnh hình vách ngăn mũi và can thiệp cuống mũi bằng sóng cao tần nhằm so sánh tác động của 4 loại dung dịch rửa mũi khác nhau: nước máy, nước muối đẳng trương có đệm, nước muối kết hợp xylitol và nước biển ưu trương [4]. Sau 7 và 15 ngày theo dõi, nghiên cứu ghi nhận nhóm rửa bằng nước biển ưu trương có điểm số vảy cứng thấp hơn rõ rệt so với các nhóm còn lại [4]. Đồng thời, tình trạng khô mũi và tắc nghẽn mũi ở ngày thứ 7 và thứ 15 cũng dễ chịu hơn đáng kể ở nhóm dùng nước biển ưu trương [4]. Điểm đáng chú ý là thời gian thanh thải chất nhầy lông chuyển kiểm tra trước và sau phẫu thuật không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa cả 4 nhóm dung dịch [4].
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2020 trên bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính cho thấy việc rửa mũi bằng nước muối ưu trương mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng nghẹt mũi và điểm số vận chuyển lông chuyển tốt hơn so với nước muối đẳng trương, dù đánh giá trên chẩn đoán hình ảnh thì cả hai loại dung dịch đều không tạo ra thay đổi lớn [5]. Tác giả trích dẫn việc sử dụng nước muối ưu trương 2% có đệm với độ pH 7,6 có thể làm tăng độ dày lớp nhầy, giảm độ nhớt và thúc đẩy lông chuyển dao động mạnh hơn nhờ cơ chế kích hoạt giải phóng canxi nội bào mà không làm gia tăng các tác dụng phụ [5].
Một nghiên cứu thực hiện năm 2021 trên nhóm bệnh nhân sau phẫu thuật nội soi u tuyến yên qua đường mũi cho thấy việc rửa khoang mũi bằng 50 mL dung dịch muối 2% ở nhiệt độ 37-38 độ C giúp giảm đáng kể tỷ lệ dính niêm mạc sau 1 tuần và 1 tháng so với nhóm chứng [6]. Nước muối ưu trương 2% giúp hút bớt dịch ứ đọng trong tế bào, giảm sưng nề mô, đẩy nhanh quá trình tái tạo niêm mạc và giảm tỷ lệ chảy máu mũi muộn một cách rõ rệt [6].
Ngược lại, một nghiên cứu lâm sàng từ năm 2001 so sánh giữa dung dịch Ringer-Lactate và nước muối đẳng trương 0,9% trên các bệnh nhân phẫu thuật vách ngăn mũi [2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng dung dịch Ringer-Lactate đạt thời gian vận chuyển chất nhầy lông chuyển tốt hơn đáng kể so với nhóm dùng dung dịch muối 0,9%, gợi ý rằng nước muối đẳng trương tiêu chuẩn vẫn có thể gây ức chế cử động lông chuyển ở mức độ nhất định [2].
Dù nước muối ưu trương đem lại nhiều kết quả tích cực về giảm phù nề, Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2022 về viêm mũi xoang mạn tính ở người lớn vẫn khuyến cáo các bác sĩ nên ưu tiên chỉ định nước muối đẳng trương xét trên các yếu tố chi phí, tính tiện lợi và độ an toàn [1]. Hướng dẫn này chỉ rõ chưa có sự vượt trội tuyệt đối về hiệu quả điều trị giữa hai nồng độ, trong khi nước muối đẳng trương ít gây kích ứng và đau rát cho người bệnh hơn [1].
Nhiệt độ và áp lực rửa: Những yếu tố cần lưu ý
Bên cạnh nồng độ, cảm giác khô rát hoặc tổn thương niêm mạc mũi còn phụ thuộc rất nhiều vào nhiệt độ của dung dịch và lực đẩy khi rửa:
Về nhiệt độ, nhiều người nghĩ rằng phải đun nóng hoặc làm ấm nước muối thì mới phát huy tác dụng thông mũi. Một nghiên cứu lâm sàng năm 2018 trên 23 bệnh nhân viêm xoang mạn tính và 9 người khỏe mạnh đã so sánh trực tiếp giữa việc rửa mũi bằng nước muối ấm và nước muối ở nhiệt độ phòng [7]. Kết quả cho thấy thời gian trung chuyển chất ngọt saccharin đều được cải thiện tốt sau khi rửa ở cả nhóm dùng nước muối ấm (giảm từ 12,3 phút xuống 8,4 phút) và nhóm dùng nước muối ở nhiệt độ phòng (giảm từ 12,8 phút xuống 8,9 phút) [7]. Mức độ cải thiện độ thông thoáng của mũi giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, cho thấy việc làm ấm nước muối là không thực sự cần thiết và không mang lại thêm lợi ích rõ ràng so với dùng nước muối ở nhiệt độ phòng [7].
Tuy vậy, nếu có điều kiện làm ấm, mức nhiệt độ dung dịch rửa lý tưởng nhất là khoảng 32-34 độ C vì không gây bỏng rát hay kích thích niêm mạc mũi, đồng thời thúc đẩy tuần hoàn máu tại chỗ và hỗ trợ giảm phản ứng viêm [5]. Trong các can thiệp ngoại khoa chuyên sâu, dung dịch muối vô trùng 47 độ C từng được thử nghiệm để cầm máu mũi sau phẫu thuật xoang, giúp bệnh nhân đỡ đau đớn hơn so với việc nhét bấc mũi mà không làm tổn hại đến quá trình lành niêm mạc sau 2 tuần [8]. Tuy nhiên, mức nhiệt độ cao này chỉ áp dụng trong y tế và tuyệt đối không tự thực hiện tại nhà.
Về áp lực rửa, mỗi người có ngưỡng nhạy cảm khoang mũi khác nhau và hiện chưa có quy chuẩn cứng nhắc cho mọi đối tượng [5]. Các chuyên gia khuyến nghị khi rửa mũi cần điều chỉnh áp lực dòng chảy chậm rãi từ mức nhỏ đến lớn tùy theo mức độ thoải mái của bản thân [5]. Việc bóp bình xịt quá mạnh hay bơm nước với áp lực đột ngột là nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương niêm mạc, dẫn đến chảy máu cam hoặc khiến dịch tràn vào tai gây viêm tai giữa.
Hiểu lầm thường gặp khi vệ sinh mũi tại nhà
Nhiều người vì mong muốn nhanh khỏi bệnh hô hấp đã mắc phải những sai lầm phổ biến sau:
Nghĩ rằng rửa mũi càng nhiều lần trong ngày thì mũi càng sạch và nhanh khỏi. Thực tế, việc xịt rửa liên tục 5-6 lần mỗi ngày khiến hốc mũi mất đi lớp màng sinh học tự nhiên, dẫn tới khô khốc, niêm mạc suy yếu và dễ bị kích ứng trước khói bụi [1]. Khi không có tình trạng ứ đọng dịch mủ nghiêm trọng, việc lạm dụng rửa mũi hoàn toàn không mang lại lợi ích phòng bệnh.
Tự pha nước muối bằng muối ăn thật đậm đặc để "diệt khuẩn tốt hơn". Nước muối quá mặn sẽ tạo môi trường ưu trương mạnh, hút kiệt nước từ tế bào niêm mạc, gây bỏng rát dữ dội và có thể dẫn tới liệt lông chuyển mũi tạm thời hoặc kéo dài [3]. Hơn nữa, việc tự pha tại nhà khó đảm bảo nồng độ tiêu chuẩn, độ pH tối ưu và độ vô khuẩn cần thiết.
Nghĩ rằng nước rửa mũi bắt buộc phải đun nóng mới có tác dụng. Như nghiên cứu năm 2018 đã chứng minh, nước muối sinh lý ở nhiệt độ phòng thông thường vẫn mang lại hiệu quả thanh thải lông chuyển tương đương với nước muối ấm [7]. Nguy hiểm hơn, nếu người dùng tự đun nước muối quá nóng sẽ có nguy cơ làm bỏng niêm mạc mũi vốn rất mỏng manh.
Ai nên thận trọng khi rửa mũi?
Mặc dù phương pháp rửa mũi bằng nước muối an toàn và có chi phí thấp [1], một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:
Những người có tiền sử chảy máu cam tái diễn hoặc thành mạch mũi yếu cần cẩn trọng. Khi rửa mũi, áp lực nước không đều hoặc việc sử dụng dung dịch nồng độ cao có thể kích hoạt các đợt chảy máu mới [1].
Những người có cơ địa niêm mạc nhạy cảm, dễ dị ứng hoặc thường xuyên bị khô mũi. Nhóm này không nên tự ý dùng các loại dung dịch ưu trương vì các triệu chứng đau rát, xót mũi và kích ứng rất dễ xảy ra [1]. Thay vào đó, nước muối đẳng trương 0,9% là lựa chọn an toàn và êm dịu hơn [1].
Bệnh nhân sau các phẫu thuật vùng mũi xoang cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ về loại dung dịch, nồng độ (như dung dịch muối 2%), thể tích mỗi lần rửa (ví dụ 50 mL) và nhiệt độ dung dịch để hỗ trợ lành vết thương và ngăn ngừa biến chứng dính niêm mạc [6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để bảo vệ niêm mạc mũi luôn khỏe mạnh và không bị tổn thương do vệ sinh sai cách, bạn nên thực hiện theo các nguyên tắc sau:
Lựa chọn dung dịch phù hợp: Ưu tiên sử dụng dung dịch nước muối đẳng trương 0,9% đóng chai sẵn từ các nhà sản xuất uy tín nhằm bảo đảm tính an toàn, tiện lợi và tiết kiệm [1]. Chỉ nên sử dụng dung dịch ưu trương nhẹ từ 2% đến 3% khi có sự tư vấn của nhân viên y tế trong các đợt viêm nghẹt mũi nặng [3].
Kiểm soát nồng độ và tần suất: Tránh việc lạm dụng rửa mũi nhiều lần trong ngày nếu không có chỉ định. Với người bình thường rửa mũi vệ sinh sau khi đi đường bụi, chỉ nên thực hiện 1 lần mỗi ngày hoặc vài lần mỗi tuần. Khi đang bị viêm mũi xoang có ứ đọng dịch nhầy hoặc vảy cứng, tần suất rửa có thể tăng lên theo hướng dẫn của bác sĩ để làm sạch khoang mũi mà không gây khô rát [4] [1].
Điều chỉnh nhiệt độ và áp lực: Sử dụng nước muối ở nhiệt độ phòng hoặc làm ấm nhẹ trong khoảng 32-34 độ C để tạo cảm giác dễ chịu nhất cho niêm mạc [5] [7]. Khi rửa, giữ tư thế hơi cúi đầu về phía trước, thở bằng miệng, bơm hoặc xịt dung dịch từ từ với áp lực tăng dần từ nhỏ đến lớn sao cho không gây đau buốt [5].
Rửa mũi bằng nước muối sinh lý là giải pháp chăm sóc đường hô hấp đơn giản, kinh tế và hữu hiệu. Phương pháp này hoàn toàn không làm mỏng hay teo niêm mạc mũi nếu được thực hiện đúng kỹ thuật, đúng nồng độ và không bị lạm dụng quá đà. Hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lực rửa êm dịu và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu cảm giác khô rát, nghẹt mũi kéo dài không thuyên giảm.
