Cảm giác nóng rát vùng thượng vị, ợ chua và tức ngực sau những buổi liên hoan là nỗi ám ảnh quen thuộc của nhiều người. Khi đối diện với thực đơn đồ uống, không ít người phân vân liệu nâng một ly vang đỏ hay một cốc bia sẽ ít gây hại cho dạ dày hơn. Thực tế, cả hai loại thức uống lên men này đều là những tác nhân kích hoạt chứng trào ngược dạ dày thực quản hàng đầu.
Tuy nhiên, nếu xét riêng về khả năng thúc đẩy bài tiết axit dịch vị, các bằng chứng khoa học cho thấy bia thậm chí còn có tác động kích thích mạnh hơn rượu vang [1], [2]. Cả bia và rượu vang đều làm tăng lượng axit trong dạ dày vượt trội so với các loại rượu mạnh có độ cồn cao [1], [3]. Hiểu rõ phản ứng của niêm mạc dạ dày trước từng mức nồng độ cồn sẽ giúp bạn có lựa chọn an toàn hơn cho sức khỏe tiêu hóa.
Nghịch lý nồng độ cồn: Cồn thấp kích thích axit mạnh hơn rượu cao độ
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại rượu nặng độ như whisky hay cognac sẽ "bào mòn" và kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn bia hoặc rượu vang nhẹ độ. Trên thực tế sinh lý học, điều này hoàn toàn ngược lại. Nồng độ ethanol tinh khiết tác động lên dạ dày theo đồ thị hình chuông ngược tùy thuộc vào độ đậm đặc của dung dịch [2], [4].
Khi các nhà khoa học thử nghiệm truyền ethanol tinh khiết trực tiếp vào dạ dày người khỏe mạnh, chỉ các dung dịch cồn nồng độ thấp ở mức 1,4% và 4% thể tích mới làm tăng tiết axit dạ dày rõ rệt [2]. Mức tăng này lần lượt đạt 23% và 22% so với lượng tiết axit tối đa do pentagastrin kích thích [2]. Ngược lại, ethanol tinh khiết ở nồng độ từ 5% đến 40% thể tích hoàn toàn không làm tăng tiết axit, thậm chí còn có xu hướng ức chế nhẹ quá trình bài tiết dịch vị [1], [2], [4].
Bên cạnh đó, ethanol nguyên chất đưa vào cơ thể qua bất kỳ con đường nào như uống, truyền dạ dày hay truyền tá tràng đều không làm giải phóng hormone gastrin - loại hormone nội tiết chủ chốt chịu trách nhiệm kích thích tế bào thành tiết axit [1], [2], [4]. Điều này chứng tỏ bản thân phân tử ethanol không phải là yếu tố trực tiếp gây tăng tiết gastrin trong máu [1], [4].
Các loại rượu chưng cất nồng độ cao như whisky, gin hay cognac khi thử nghiệm trên người đều không làm tăng tiết axit và không làm tăng nồng độ gastrin huyết tương [1], [2], [3]. Trong khi đó, các thức uống lên men có độ cồn thấp như bia và rượu vang lại kích thích tiết axit vô cùng mạnh mẽ [1], [5].
So sánh bia và rượu vang: Đồ uống nào kích thích tiết axit dữ dội hơn?
Khi đặt bia và rượu vang lên bàn cân thực nghiệm, bia cho thấy tiềm năng thúc đẩy sản sinh axit dạ dày vượt trội hơn rượu vang [2]. Trong một nghiên cứu đo lường đáp ứng dạ dày kéo dài 1 giờ ở người khỏe mạnh, lượng axit tăng thêm do bia tạo ra đạt tới 96% mức tiết axit tối đa [2]. Tác động này của bia được ghi nhận là gần như tương đương với công suất bài tiết axit tối đa của dạ dày [1].
Trong cùng điều kiện thử nghiệm, rượu vang trắng tạo ra lượng bài tiết axit tăng thêm trong 1 giờ tương đương 61% mức tiết axit tối đa [2]. Ngoài ra, khi kiểm tra phản ứng của gastrin huyết tương trong 1 giờ, bia kích thích mức giải phóng gastrin đạt tới 119% so với phản ứng sau một bữa ăn chuẩn chứa 8% peptone [2]. Trong khi đó, rượu vang trắng chỉ kích thích mức đáp ứng gastrin tương đương 77% so với bữa ăn peptone [2].
Một nghiên cứu khác tiến hành trên 16 người tình nguyện khỏe mạnh nhằm so sánh các loại đồ uống lên men và đồ uống chưng cất cũng ghi nhận kết quả tương đồng [3]. Nhóm đồ uống chỉ qua lên men bao gồm bia, rượu vang, champagne, martini và sherry làm tăng lượng axit tiết ra từ 57% đến 95% mức tiết tối đa và làm tăng nồng độ gastrin lên tới 5,1 lần so với nhóm đối chứng [3].
Ngược lại, các loại đồ uống lên men kết hợp chưng cất như whisky, cognac, calvados, armagnac và rum hoàn toàn không làm thay đổi đáng kể lượng axit hay nồng độ gastrin [3]. Như vậy, bia kích thích giải phóng gastrin và tạo axit mạnh hơn rượu vang trắng, dù cả hai đều thuộc nhóm kích thích bài tiết dịch vị cực mạnh [2].
Bí mật nằm ở các hợp chất lên men không chứa cồn
Vì sao ethanol nồng độ trên 5% không gây kích thích tiết axit nhưng bia và rượu vang lại làm bùng nổ lượng axit dạ dày? Câu trả lời nằm ở các thành phần phi cồn được tạo ra trong quá trình lên men tự nhiên [1], [2], [3]. Tác động của các hợp chất này mạnh đến mức lấn át cả phản ứng của cồn đơn thuần [1].
Khi các nhà nghiên cứu tiến hành chưng cất để tách bỏ hoàn toàn cồn ra khỏi bia, rượu vang và sherry, phần dịch còn lại không chứa cồn vẫn giữ nguyên khả năng kích thích dạ dày [3]. Cụ thể, phần cặn sau chưng cất này làm tăng lượng tiết axit từ 53% đến 76% mức tiết tối đa và làm tăng gastrin huyết tương lên tới 4,3 lần so với dung dịch đối chứng [3]. Các chất kích thích này mang tính phân cực, tích điện âm và bền với nhiệt độ [1].
Trong một nghiên cứu trên các tuyến dạ dày biệt lập của thỏ trắng Nhật Bản, các nhà khoa học đã làm sáng tỏ cơ chế tế bào của hiện tượng này [6]. Rượu vang tác động qua hai con đường riêng biệt: ethanol làm tăng nồng độ canxi nội bào trong tế bào thành dạ dày, kết hợp với các hoạt chất tự nhiên trong vang kích thích giải phóng histamine từ tế bào giống enter嗜chromaffin (ECL) [6]. Thậm chí, rượu vang đã tách cồn vẫn kích thích tiết axit theo cách phụ thuộc vào liều lượng [6].
Ngoài ra, quá trình lên men tự nhiên của bia và rượu vang còn tạo ra các axit hữu cơ đặc thù như axit succinic và axit maleic [7]. Đây chính là những chất hữu cơ đã được chứng minh có khả năng thúc đẩy dạ dày tiết thêm dịch vị axit [7]. Khi chưng cất rượu mạnh, các hoạt chất kích thích này đã bị loại bỏ hoàn toàn trong quy trình sản xuất [3].
Tác động kép: Cồn làm tê liệt cơ vòng thực quản dưới
Bên cạnh lượng axit dư thừa được tạo ra, trào ngược dạ dày thực quản còn đòi hỏi một điều kiện tiên quyết: sự suy yếu của "cánh cửa" ngăn cách giữa dạ dày và thực quản. Rượu bia tạo ra một đòn tấn công kép nguy hiểm lên chính hệ thống bảo vệ cơ học này [7].
Bất kể là loại đồ uống nào và với liều lượng bao nhiêu, cồn đều thúc đẩy trào ngược dạ dày thực quản tiến triển thông qua việc làm giảm áp lực của cơ vòng thực quản dưới [7]. Bình thường, cơ vòng này luôn duy trì một lực thắt chặt chẽ để ngăn thức ăn và axit không trào ngược lên cổ họng. Dưới tác động của cồn, cơ vòng bị giãn lỏng bất thường, đồng thời nhu động thực quản cũng bị suy giảm khiến axit lưu lại lâu hơn và phá hủy niêm mạc thực quản [7].
Yếu tố thời gian thức ăn lưu lại trong dạ dày cũng quyết định mức độ nặng của trào ngược. Nồng độ cồn thấp có thể thúc đẩy làm rỗng dạ dày nhanh hơn hoặc không gây ảnh hưởng đến tốc độ tháo rỗng [7], [5]. Tuy nhiên, khi dung nạp lượng cồn cao, quá trình làm rỗng dạ dày sẽ bị trì hoãn rõ rệt, đặc biệt là với các bữa ăn dạng rắn [7], [5]. Dạ dày ứ đọng thức ăn đầy ắp dịch vị kết hợp cùng cơ thắt thực quản lỏng lẻo sẽ tạo áp lực cực lớn đẩy luồng axit ngược lên trên [7].
Thêm vào đó, ngay cả ở liều lượng thấp, cồn cũng có khả năng gây tổn thương cấp tính bề mặt niêm mạc dạ dày và tạo ra các vết trợt xước [5]. Dù vậy, cồn chưa được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới loét dạ dày tá tràng [7].
Hiểu lầm phổ biến: Uống rượu vang trong bữa ăn giúp tiêu hóa tốt hơn?
Nhiều người có thói quen nhâm nhi một ly vang đỏ hoặc vại bia trong bữa tối vì tin rằng vị chua và men rượu sẽ hỗ trợ dạ dày tiêu hóa thức ăn nhanh hơn. Tuy nhiên, một nghiên cứu lâm sàng trên 8 người tình nguyện khỏe mạnh đã kiểm chứng giả thuyết này và đưa ra kết quả bất ngờ [8].
Các tình nguyện viên được uống 40g cồn dưới dạng bia, rượu vang đỏ hoặc rượu mạnh (uống hai ly trước bữa ăn và hai ly trong bữa ăn), hoặc uống nước khoáng đối chứng trong một bữa tối thông thường [8]. Kết quả ghi nhận nồng độ gastrin trong huyết tương ở thời điểm 1 giờ sau bữa ăn đều tăng gấp đôi so với trước bữa ăn ở mọi nhóm [8].
Đáng chú ý, bia, rượu vang đỏ hay rượu mạnh đều không tạo thêm bất kỳ tác động gia tăng nào lên phản ứng gastrin sau ăn khi so sánh với nhóm chỉ uống nước khoáng [8]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc tiêu thụ bia hoặc rượu vang trong bữa ăn không hề mang lại tác dụng tích cực trong việc giải phóng gastrin hay hỗ trợ cải thiện tiêu hóa thông qua kích thích tiết axit [8].
Lợi ích duy nhất được ghi nhận ở rượu vang đối với hệ tiêu hóa là tác dụng diệt khuẩn mạnh mẽ đối với vi khuẩn Helicobacter pylori và một số vi khuẩn gây bệnh đường ruột [7]. Tuy nhiên, tác dụng kháng khuẩn này không đồng nghĩa với việc rượu vang an toàn cho người đang bị viêm loét hay trào ngược dạ dày.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với bia và rượu vang?
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm dạ dày trợt nông cần tránh hoàn toàn việc sử dụng bia và rượu vang [7], [5]. Cả hai loại thức uống này vừa làm mở van thực quản dưới, vừa kích hoạt dạ dày bài tiết thêm lượng lớn axit dịch vị khiến niêm mạc bị bỏng rát nặng nề [7], [2].
Người có tiền sử viêm dạ dày teo mạn tính hoặc lạm dụng rượu mạn tính cũng cần đặc biệt lưu ý [1], [7]. Tình trạng lạm dụng rượu kéo dài gây tổn thương niêm mạc, dẫn tới viêm dạ dày teo và làm suy giảm khả năng tiết axit bình thường của dạ dày [1], [7]. Ngoài ra, cồn còn là yếu tố tạo điều kiện cho các bệnh ung thư vòm họng, thực quản, dạ dày và đại tràng tiến triển [7].
Những người đang gặp các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy hoặc kém hấp thu cũng không nên sử dụng rượu bia [7]. Việc phục hồi niêm mạc ruột và tái thiết lập chức năng hấp thu chỉ có thể đạt được sau khi người bệnh ngừng uống cồn và duy trì chế độ ăn uống bình thường [7].
Nếu bạn đang trong quá trình điều trị viêm loét dạ dày bằng các thuốc kháng thụ thể H2 như famotidine hoặc thuốc ức chế bơm proton như omeprazole, việc tiếp tục uống bia rượu sẽ làm giảm hiệu quả điều trị của thuốc [6]. Các thuốc này tuy ức chế được phản ứng tiết axit do rượu vang gây ra trong mô hình thử nghiệm, nhưng không thể ngăn chặn sự suy yếu cơ vòng thực quản do cồn [6], [7].
Giải pháp thực tế bảo vệ dạ dày khi khó từ chối rượu bia
Nếu hoàn cảnh bắt buộc phải tham gia các buổi tiệc, việc kiểm soát cách thức dung nạp đồ uống có thể giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ bùng phát cơn trào ngược cấp tính.
Trước hết, bạn tuyệt đối không nên uống bia hay rượu vang khi bụng đang đói cồn cào. Mặc dù bia và rượu vang trong bữa ăn không làm tăng thêm lượng gastrin sau ăn [8], việc có thức ăn bảo vệ niêm mạc sẽ hạn chế sự tiếp xúc trực tiếp của cồn và các axit hữu cơ lên thành dạ dày [7], [5]. Hãy ưu tiên một bữa ăn nhẹ có tinh bột hoặc đạm trước khi nâng ly.
Thứ hai, hãy kiểm soát tổng lượng cồn nạp vào cơ thể và tránh việc uống lượng lớn trong thời gian ngắn. Nồng độ cồn cao sẽ làm chậm quá trình làm rỗng thức ăn của dạ dày, gây ứ trệ và tạo áp lực kéo dài lên cơ vòng thực quản dưới [7], [5]. Uống xen kẽ nhiều nước lọc giúp làm loãng nồng độ axit và cồn trong lòng dạ dày.
Cuối cùng, không bao giờ nằm ngay sau khi sử dụng đồ uống có cồn. Vì cồn làm giãn cơ vòng thực quản dưới [7], tư thế nằm ngang sẽ tạo điều kiện thuận lợi nhất để lượng axit dư thừa vừa được bia hoặc rượu vang kích thích trào thẳng lên thực quản [2]. Bạn nên ngừng uống bia rượu ít nhất 3 đến 4 tiếng trước khi đi ngủ để dạ dày có đủ thời gian làm rỗng.
Tóm lại, cả bia và rượu vang đều kích hoạt tiết axit dạ dày rất mạnh mẽ do chứa các hoạt chất lên men tự nhiên kết hợp cùng nồng độ cồn thấp [1], [2], [3]. Trong đó, bia thể hiện mức độ kích thích bài tiết axit và gastrin cao hơn đáng kể so với rượu vang [2]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, điều chỉnh thói quen uống chừng mực và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có bệnh lý tiêu hóa nền.
