Nhiều người có thói quen tiêu thụ đồ chiên rán ngập dầu, bánh ngọt nướng sẵn hay thực phẩm chế biến nhanh mà không để ý đến lượng chất béo nạp vào. Những món ăn này thường chứa hàm lượng lớn chất béo chuyển hóa (trans fat) và chất béo bão hòa. Liệu thói quen ăn uống tiện lợi này có đang âm thầm làm tổn hại mạch máu và khiến huyết áp tăng cao?
Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn giàu chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa gây tổn hại trực tiếp đến chức năng nội mô, làm tăng độ cứng thành mạch và thúc đẩy tăng huyết áp [1]. Quá trình này diễn ra âm thầm, làm giảm độ đàn hồi tự nhiên của mạch máu trước khi các triệu chứng bệnh xuất hiện rõ ràng.
Mạch máu mất đàn hồi: Khởi đầu của bệnh tim mạch
Hệ thống động mạch trong cơ thể hoạt động như một bộ đệm đàn hồi giúp điều hòa dòng máu chảy từ tim đến các mô ngoại vi. Khi thành mạch bị xơ cứng, chức năng đệm này suy giảm rõ rệt, dẫn đến những biến đổi bất lợi về huyết động.
Hiện tượng xơ cứng động mạch thường xuất hiện sớm ở những đối tượng thừa cân hoặc béo phì ngay cả trước khi huyết áp cao phát triển trên lâm sàng [1]. Đây được coi là một trong những chỉ số cảnh báo sớm nhất về nguy cơ mắc bệnh tim mạch và là yếu tố dự báo tốt cho tình trạng rối loạn chức năng tim mạch tiền lâm sàng [1].
Xơ cứng thành động mạch làm gia tăng áp lực huyết động dạng xung, gây tác động tiêu cực đến hệ vi tuần hoàn tại các cơ quan quan trọng như tim, não và thận [2]. Tình trạng này làm tăng hậu tải thất trái và suy giảm lượng máu nuôi dưỡng cơ tim [3].
Cơ chế khiến chất béo xấu làm tổn thương mạch máu
Để hiểu vì sao trans fat và chất béo bão hòa lại gây hại, cần nhìn vào lớp tế bào nội mô lót bên trong lòng mạch. Khi tiêu thụ khẩu phần ăn nhiều chất béo bão hòa, trans fat và cholesterol – vốn là đặc trưng của chế độ ăn kiểu phương Tây – chức năng của lớp tế bào nội mô này sẽ bị suy giảm trực tiếp [1].
Nội mô mạch máu khi bị tổn thương sẽ dẫn đến tình trạng giảm sản xuất hoặc giảm hoạt tính của nitric oxide, làm mất khả năng giãn mạch bình thường [4]. Đồng thời, tình trạng này kích hoạt phản ứng viêm và trạng thái tăng đông máu [4].
Khi phản ứng viêm nội mô lan rộng kết hợp cùng các thay đổi về áp lực cơ học, thành mạch sẽ trải qua quá trình tái cấu trúc [4]. Tế bào cơ trơn phì đại và lớp đệm ngoại bào biến đổi, làm tăng độ dày thành mạch và giảm dần tính co giãn [2], [4]. Việc nạp một lượng chất béo đột ngột (fat load) cũng ngay lập tức làm gia tăng phản xạ sóng áp lực trong lòng mạch [3].
Bằng chứng khoa học về chất béo và độ xơ cứng động mạch
Mối quan hệ giữa chế độ ăn, mỡ cơ thể và độ xơ cứng mạch máu đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu can thiệp và dịch tễ học:
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 chỉ ra rằng lượng tiêu thụ cao chất béo bão hòa, trans fat và cholesterol làm tăng vận tốc sóng mạch cánh tay - cổ chân (baPWV) [1]. Ngược lại, việc hạn chế calo giúp cải thiện độ giãn nở của động mạch chủ, làm giảm vận tốc sóng mạch (PWV) và kích thích hoạt động của enzyme tổng hợp nitric oxide nội mô [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 trên mô hình béo phì do chế độ ăn cho thấy sự xơ cứng động mạch phát triển rất nhanh, chỉ trong vòng 1 tháng sau khi bắt đầu chế độ ăn giàu chất béo [2]. Đáng chú ý, tình trạng xơ cứng này xuất hiện trước khi huyết áp tâm thu tăng tới 5 tháng, đi kèm với viêm nhiễm ở mô mỡ nội tạng và động mạch chủ [2]. Khi chuột được giảm cân để đưa trạng thái chuyển hóa về mức bình thường, độ cứng động mạch và huyết áp cũng hồi phục về mức chuẩn [2].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng chéo công bố năm 2015 trên 19 bệnh nhân tăng huyết áp đã đánh giá phản ứng của mạch máu trước thử thách nạp chất béo (fat load) [3]. Kết quả cho thấy việc nạp chất béo làm suy giảm chức năng động mạch cấp tính và làm tăng phản xạ sóng áp lực [3].
Ở chiều ngược lại, việc uống trà đen giàu flavonoid (129 mg flavonoid, uống 2 lần/ngày trong 8 ngày) đã giúp giảm chỉ số phản xạ và chỉ số cứng động mạch (p < 0.0001), đồng thời giảm huyết áp tâm thu 3,2 mmHg (p < 0.005) và huyết áp tâm trương 2,6 mmHg (p < 0.0001), ngăn ngừa tình trạng tăng huyết áp sau khi nạp chất béo [3].
Xơ cứng động mạch: Nguyên nhân hay kết quả của tăng huyết áp?
Quan niệm truyền thống thường cho rằng tăng huyết áp xuất hiện trước, tạo tải lực cơ học làm mạch máu bị xơ cứng và tái cấu trúc [2]. Tuy nhiên, nhiều dữ liệu mới đã đảo ngược góc nhìn này.
Nghiên cứu ALSPAC năm 2022 trên thanh thiếu niên cùng các báo cáo trước đó ở người trưởng thành xác nhận rằng độ xơ cứng động mạch thực chất có thể xảy ra trước theo trật tự thời gian và là nguyên nhân dẫn đến tăng huyết áp [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự xơ cứng động mạch có mối liên hệ hai chiều với khối lượng mỡ cơ thể [5].
Mô hình nghiên cứu năm 2014 cũng chứng minh hiện tượng xơ cứng động mạch chủ đi trước sự phát triển của tăng huyết áp tới 5 tháng, hỗ trợ giả thuyết xơ cứng mạch máu là nguyên nhân khởi phát chứ không phải chỉ là hệ quả thuần túy [2]. Do đó, việc duy trì mạch máu mềm mại đóng vai trò tiên quyết trong phòng ngừa bệnh cao huyết áp.
Mối liên hệ với mỡ nội tạng và thể trạng cơ thể
Tác động xấu của chế độ ăn giàu chất béo chuyển hóa thường biểu hiện rõ rệt qua việc tích lũy mỡ nội tạng. Các nghiên cứu gần đây cho thấy lượng mỡ vùng bụng có liên quan chặt chẽ đến độ đàn hồi mạch máu:
Nghiên cứu năm 2021 thuộc khuôn khổ China H-type Hypertension Registry Study trên 3.258 bệnh nhân tăng huyết áp có cân nặng bình thường (tuổi trung bình 65,5; 50,5% nam) đã làm sáng tỏ vai trò của chỉ số mỡ nội tạng (VAI) [6]. Kết quả cho thấy mỗi đơn vị tăng của lg VAI làm tăng 1,05 m/s vận tốc baPWV và tăng nguy cơ xơ cứng động mạch cao lên 2,13 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,59 - 2,86) [6].
Nghiên cứu năm 2024 trên 98 người trẻ tuổi bị tăng huyết áp nguyên phát kết hợp béo phì cho thấy độ dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (IMT) tăng rõ rệt so với nhóm chứng [7]. Phân tích tương quan khẳng định mức độ mỡ bụng có liên hệ thuận mạnh mẽ với độ cứng thành mạch, đóng vai trò chủ đạo trong quá trình tái cấu trúc mạch ở người trẻ [7].
Nghiên cứu năm 2017 ở người trẻ tiền tăng huyết áp cũng ghi nhận mỡ nội tạng (VF) tương quan thuận với cả chỉ số phản xạ (RI - đo trương lực mạch máu nhỏ) lẫn chỉ số cứng (SI - phản ánh độ cứng mạch máu lớn) [8].
Những hiểu lầm thường gặp về xơ cứng mạch máu
Nhiều người cho rằng chỉ người già hoặc người béo phì rõ rệt mới đối mặt với tình trạng xơ cứng mạch máu. Trên thực tế, ngay cả những người có cân nặng bình thường nhưng tích tụ nhiều mỡ nội tạng do chế độ ăn uống kém lành mạnh vẫn có nguy cơ cao bị xơ cứng động mạch [6].
Một hiểu lầm khác là xơ cứng mạch máu không thể hồi phục. Các dữ liệu cho thấy khi bình thường hóa tình trạng chuyển hóa thông qua can thiệp giảm cân và điều chỉnh dinh dưỡng, độ cứng của mạch máu hoàn toàn có thể được cải thiện trở lại [2]. Ngoài ra, việc tăng huyết áp chủ yếu do xơ cứng mạch máu tiến triển có thể không được giải quyết triệt để nếu chỉ giảm khối mỡ mà không chú trọng phục hồi sức khỏe mạch máu thông qua lối sống toàn diện [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người thừa cân, béo phì hoặc có dạng béo bụng cần đặc biệt lưu ý kiểm soát lượng chất béo tiêu thụ hằng ngày [1], [7]. Độ xơ cứng động mạch thường tăng âm thầm ở nhóm này trước khi phát hiện tăng huyết áp [1].
Người đã được chẩn đoán tiền tăng huyết áp hoặc có huyết áp dao động thất thường cũng cần thận trọng tối đa với trans fat và thực phẩm chiên ngập dầu, vì việc nạp nhiều chất béo có thể gây suy giảm chức năng động mạch ngay sau ăn [3], [8].
Những người có cân nặng bình thường nhưng ít vận động, ăn nhiều đồ đóng hộp, thức ăn nhanh cũng không nên chủ quan vì chỉ số mỡ nội tạng tăng cao vẫn có thể thúc đẩy xơ cứng mạch [6]. Người có bệnh lý nền về tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn.
Ứng dụng dinh dưỡng bảo vệ độ đàn hồi mạch máu
Để ngăn ngừa xơ cứng động mạch và bảo vệ tế bào nội mô, các bằng chứng khoa học khuyến nghị những can thiệp dinh dưỡng cụ thể:
Hạn chế tối đa các nguồn chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa có trong thực phẩm chế biến sẵn, đồ rán xào nhiệt độ cao, mỡ động vật và cholesterol [1]. Thay thế chất béo bão hòa bằng axit béo không bão hòa đơn (MUFA) hoặc axit béo không bão hòa đa (PUFA) chiết xuất từ thực vật và hải sản nhằm giảm nguy cơ xơ cứng mạch [1].
Ưu tiên áp dụng chế độ ăn tương tự Địa Trung Hải: bổ sung dầu thực vật, cá, các sản phẩm từ sữa (ngoại trừ bơ) và đảm bảo 5 khẩu phần rau củ và trái cây mỗi ngày để cung cấp vitamin và các hợp chất thực vật phytochemical [1]. Chế độ ăn sữa (không tính bơ) đã được ghi nhận giúp giảm PWV trong quần thể chung [1].
Kiểm soát các yếu tố dinh dưỡng khác: tránh chế độ ăn nhiều đường sucrose vì gây tăng đường huyết độc hại và tăng độ cứng mạch [1]. Nên dùng carbohydrate phức tạp có chỉ số đường huyết thấp [1]. Cần hạn chế lượng muối nạp vào cơ thể (không tiêu thụ quá 10 g muối/ngày), đặc biệt khi lượng kali nạp vào thấp, vì lượng natri cao ảnh hưởng xấu đến độ cứng mạch máu [1]. Bổ sung các nguồn chứa flavonoid như trà đen có thể hỗ trợ hạ nhẹ huyết áp và giảm chỉ số xơ cứng thành mạch [3].
Việc hiểu rõ tác hại của trans fat đối với lớp nội mô và độ đàn hồi mạch máu giúp chúng ta chủ động hơn trong lựa chọn thực phẩm. Cắt giảm đồ ăn nhanh nhiều dầu mỡ, tăng cường rau củ quả và chất béo lành mạnh là cách tự nhiên nhất để giữ cho hệ mạch luôn dẻo dai. Khi có dấu hiệu huyết áp bất thường, việc thăm khám y tế định kỳ là điều cần thiết để có phác đồ điều trị thích hợp.
