Nhiều người có thói quen sắc nước uống từ cây thuốc nam để bồi bổ sức khỏe hàng ngày. Cúc hoa xoắn (chi Inula) là vị thảo dược quen thuộc, nhưng người dùng thường phân vân không biết nên dùng bộ phận lá hay rễ để đạt lượng hoạt chất cao hơn.

Câu trả lời phụ thuộc trực tiếp vào nhóm hoạt chất mong muốn: nếu ưu tiên polyphenol, flavonoid chống oxy hóa và các hợp chất tinh dầu bay hơi, lá là bộ phận vượt trội; ngược lại, rễ cây tập trung vào các nhóm lipid chuỗi dài, coumarin và sphingolipid đặc thù [1, 3, 4, 8].

Cơ chế tích lũy hoạt chất ở từng bộ phận cây

Thực vật bậc cao nói chung và các loài trong chi Cúc hoa xoắn (Inula) nói riêng phân bổ chuyển hóa thứ cấp theo chức năng sinh học. Lá cây là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với bức xạ mặt trời và các yếu tố gây hại từ khí quyển, do đó phải tổng hợp nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid và axit phenolic nhằm tự bảo vệ mô thực vật [4, 7].

Ngược lại, rễ cây nằm sâu trong đất, đảm nhận chức năng tích trữ và bảo vệ cấu trúc trước vi sinh vật đất. Bộ phận này thường giàu lipid màng, axit béo chuỗi dài và các coumarin bền vững thay vì tinh dầu nhẹ bay hơi [1, 3]. Việc hiểu rõ thành phần hóa học giúp người dùng chọn đúng bộ phận khi sắc nước, tránh lãng phí dược liệu.

Hoạt chất trong lá cúc hoa xoắn: Polyphenol và tinh dầu chiếm ưu thế

Nhiều phân tích hóa thực vật hiện đại ghi nhận lá của các loài cúc hoa xoắn (Inula) chứa kho hợp chất chống oxy hóa phong phú. Một nghiên cứu công bố năm 2019 về lá loài Inula viscosa dùng phương pháp trích ly Soxhlet kết hợp sắc ký UHPLC-HRMS đã xác định 43 chất chuyển hóa thứ cấp [1]. Phân đoạn polyphenol này gồm các dẫn xuất axit caffeic shikimoyl, lignan dihydrobenzofuran và glycoside flavonoid hydroxycinnamoyl [1]. Chiết xuất thể hiện hoạt tính khử gốc tự do mạnh đối với thử nghiệm DPPH và ABTS+, đồng thời kích hoạt quá trình tự ức chế tăng sinh ở các dòng tế bào ung thư gan, ruột kết và u nguyên bào thần kinh [1].

Bên cạnh polyphenol, lá còn là nguồn dồi dào tinh dầu và lactone sesquiterpene. Năm 2017, nghiên cứu chưng cất riêng rẽ tinh dầu từ hoa và lá loài Inula britannica ghi nhận 83 hợp chất, trong đó terpenoid chiếm tới 77,28% tổng hàm lượng tinh dầu lá [2]. Các thành phần chính trong tinh dầu bao gồm viridiflorol (7,17% - 8,20%), himachalol (3,45% - 8,71%), cùng 13-tetradecanolide (3,93% - 4,87%) [2]. Năm 2025, các nhà khoa học tiếp tục phân lập được hợp chất lactone sesquiterpene mới đặt tên Inulevs-A cùng 10 hợp chất liên quan từ lá loài Inula racemosa, có khả năng điều hòa protein vận chuyển đường GLUT4 [3].

Cũng trong năm 2025, thử nghiệm trên chiết xuất lá loài Inula japonica bằng dung môi cồn 30% phát hiện nhiều axit caffeoylquinic, axit caffeoylglucaric cùng hệ flavonoid phong phú [4]. Chiết xuất lá này bảo vệ tế bào biểu bì keratinocyte người khỏi tổn thương do bụi mịn PM10, ức chế các cytokine gây viêm và phục hồi hàng rào biểu mô [4].

Rễ cúc hoa xoắn: Thành phần hóa học thiên về coumarin và lipid chuỗi dài

Khác với lá, rễ cây họ cúc hoa xoắn tập trung các nhóm hợp chất có tính chất kỵ nước hoặc có khung phân tử lớn. Nghiên cứu năm 2007 về rễ loài cúc hoa xoắn Inula cappa đã sử dụng cột sắc ký silica gel và Sephadex LH-20, phân lập thành công 7 hợp chất đặc trưng [5]. Các chất này gồm coumarin scopolin, axit octacosanoic, tritriacontane và 5 dẫn xuất sphingolipid chuỗi dài chứa nhóm 2-hydroxydocosanosylamino đến 2-hydroxyhexacosanosylamino [5]. Đây là những chất bảo vệ màng sinh học chứ không phải flavonoid hòa tan chống oxy hóa cao [5].

Trong nghiên cứu năm 2015 trên cây Inula cappa, các nhà khoa học đã tách được 22 hợp chất khác nhau bằng nhiều phương pháp sắc ký [6]. Nghiên cứu xác nhận sự hiện diện của 9 hợp chất flavonoid (như luteolin, apigenin, chrysoeriol), 4 triterpene, 3 coumarin (scopoletin, isoscopoletin, scopolin) cùng các axit béo như axit palmitic, axit linoleic [6]. Tuy nhiên, các phân đoạn triterpene và coumarin bền nhiệt thường chiếm tỷ lệ cao trong cấu trúc gỗ của rễ và thân, cần nhiều thời gian hoặc dung môi phân cực kém hơn để thôi ra hết [6].

So sánh lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dữ liệu cho thấy nếu mục đích uống nước sắc nhằm bổ sung chất chống oxy hóa hòa tan, kháng gốc tự do, lá cúc hoa xoắn chiếm ưu thế rõ ràng so với rễ [4, 7, 8]. Lá chứa nhiều axit phenolic dễ tan trong nước nóng, kèm tinh dầu giàu terpenoid có mùi thơm thảo mộc đặc trưng [4, 8].

Tuy nhiên, các kết quả sinh học hiện nay chủ yếu đến từ mô hình thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào người hoặc chuột, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người [4, 7]. Hiệu quả chiết xuất trong phòng thí nghiệm dùng dung môi như cồn 30% hay trích ly Soxhlet chuyên sâu có thể cao hơn so với việc người dân tự đun sắc thủ công bằng nước sôi thông thường [4, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu sắc nước

Nhiều người lầm tưởng rễ cây luôn chứa nhiều tinh chất quý hơn lá, vì rễ cắm sâu hút dinh dưỡng đất. Thực tế sinh hóa cho thấy rễ cúc hoa xoắn tích lũy chủ yếu các chất béo, sáp, coumarin và sphingolipid ít tan [1, 3]. Nếu chỉ sắc rễ lấy nước uống nhanh, các hoạt chất này khó hòa tan hoàn toàn vào nước ấm [5].

Một quan niệm sai khác là sắc dược liệu càng lâu càng tốt. Tinh dầu trong lá cúc hoa xoắn chứa các hợp chất dễ bay hơi như viridiflorol, himachalol [2]. Đun sôi mở vung quá lâu sẽ làm thất thoát toàn bộ lượng tinh dầu thơm và phá hủy cấu trúc của một số flavonoid nhạy nhiệt [2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù cúc hoa xoắn là thảo mộc tự nhiên, người có cơ địa nhạy cảm, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý dùng nước sắc liều cao. Hoạt chất trong lá có tác động trực tiếp lên quá trình oxy hóa nội bào và tín hiệu tế bào [1].

Người đang điều trị bệnh lý đái tháo đường cần lưu ý khi dùng các chiết xuất từ lá cúc hoa xoắn do sesquiterpene có thể ảnh hưởng đến cơ chế vận chuyển đường GLUT4 [3]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng kéo dài, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để thay bằng nước thảo dược.

Cách sắc nước đúng kỹ thuật tại nhà

Để bảo tồn tốt nhất lượng polyphenol và tinh dầu, bộ phận lá nên được ưu tiên sử dụng dưới dạng hãm hoặc đun sôi nhẹ [4, 8].

  • Chọn nguyên liệu: Dùng lá cúc hoa xoắn khô, sạch, không ẩm mốc, giữ được màu xanh xám tự nhiên.
  • Liều lượng: Sử dụng khoảng 10-15g lá khô cho 500ml đến 1 lít nước sạch mỗi ngày.
  • Cách pha chế: Đun nước sôi bùng rồi cho lá vào, đậy kín nắp ấm. Giữ sôi liu riu trong 5-10 phút rồi tắt bếp; tránh đun sôi sùng sục quá lâu làm bay hơi tinh dầu [2].
  • Kết hợp: Nếu dùng phần rễ hoặc thân già, cần rửa sạch, thái lát mỏng và sắc riêng với thời gian dài hơn (15-20 phút) để các chất trong mô gỗ chiết ra nước, sau đó mới cho phần lá vào hãm chung [1, 3]. Uống nước sắc ấm trong ngày, không để qua đêm.

Lời khuyên cân bằng

Lá cúc hoa xoắn là lựa chọn thích hợp hơn rễ nếu người dùng muốn chiết xuất tối đa hàm lượng polyphenol hòa tan và hương tinh dầu tự nhiên [4, 8]. Hãy duy trì thói quen sử dụng điều độ, phối hợp lối sống lành mạnh và trao đổi với nhân viên y tế nếu có bệnh lý nền mạn tính.