Bệnh đái tháo đường típ 2 chiếm hơn 90% số ca mắc đái tháo đường trên toàn cầu, đặc trưng bởi tình trạng đường huyết cao, kháng insulin và thiếu hụt insulin tương đối [1]. Trước gánh nặng sức khỏe này, xu hướng tìm kiếm các loài thảo mộc tự nhiên có khả năng hỗ trợ ổn định đường huyết sau bữa ăn ngày càng thu hút nhiều sự quan tâm. Một trong những cây thuốc dân gian thường được nhắc đến là cúc hoa xoắn và các loài thảo mộc thuộc chi Inula.
Vậy cúc hoa xoắn có thực sự giúp hạ đường huyết như lời đồn đại? Câu trả lời ngắn gọn là: Ở cấp độ phòng thí nghiệm, chiết xuất thực vật thuộc chi này cho thấy khả năng ức chế mạnh các enzyme phân giải tinh bột, từ đó có thể làm chậm quá trình tăng đường huyết [1]. Tuy nhiên, hiện tại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để xem đây là một phương pháp điều trị thay thế thuốc hạ đường huyết.
Cơ chế tác động đến đường huyết diễn ra như thế nào?
Để hiểu tại sao các loài thảo mộc như cúc hoa xoắn lại được nghiên cứu trong việc kiểm soát đường huyết, cần nhìn vào con đường hấp thu dinh dưỡng của cơ thể. Quá trình giảm hoặc ức chế hấp thu carbohydrate bằng cách kìm hãm hoạt động của các enzyme tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase là một trong những chiến lược phổ biến và hiệu quả nhất để làm giảm hiện tượng tăng đường huyết sau bữa ăn [1].
Trong hệ tiêu hóa, alpha-glucosidase giữ vai trò là enzyme then chốt tại ruột non, chịu trách nhiệm bẻ gãy các liên kết carbohydrate phức tạp thành glucose đơn phân để ruột hấp thu vào máu [1]. Khi một hoạt chất ức chế được alpha-glucosidase, quá trình hấp thu carbohydrate từ thức ăn sẽ bị trì hoãn, giúp chặn đứng các đợt tăng vọt đường huyết đột ngột sau ăn [1]. Việc kiểm soát các đỉnh đường huyết này đồng thời làm giảm tổn thương do stress oxy hóa gây ra – một yếu tố cơ chế cốt lõi dẫn đến tình trạng kháng insulin [1].
Bằng chứng thực nghiệm: Khả năng ức chế enzyme vượt trội
Năm 2021, một nghiên cứu đã tiến hành đánh giá chi tiết đặc tính hóa thực vật và tiềm năng ức chế enzyme tiêu hóa của chiết xuất lá loài Inula viscosa thuộc chi cúc hoa xoắn [1]. Nghiên cứu này tập trung vào thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) để đo lường mức độ kìm hãm hai enzyme alpha-glucosidase và alpha-amylase từ các phân đoạn chiết xuất dung môi hữu cơ khác nhau [1].
Kết quả thực nghiệm ghi nhận tất cả các dịch chiết từ lá cây đều biểu hiện hiệu lực ức chế alpha-glucosidase mạnh hơn hẳn so với acarbose – một loại thuốc đối chứng tiêu chuẩn phổ biến trong điều trị tiểu đường [1]. Cụ thể, thuốc acarbose có giá trị ức chế 50% nồng độ enzyme (IC50) là 33,0 microgam/mL [1]. Trong khi đó, phân đoạn chiết xuất bằng dung môi methanol của Inula viscosa cho thấy hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất với giá trị IC50 đạt tới 22,3 microgam/mL [1].
Tỷ lệ phần trăm ức chế enzyme của dịch chiết biến thiên theo nồng độ thử nghiệm, dao động từ dải nồng độ 333 microgam/mL xuống tới 10 microgam/mL [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định sự khác biệt về lực ức chế giữa các dung môi chiết xuất xuất phát từ các nhóm hợp chất hóa học chức năng khác nhau được tách chiết ra từ lá [1].
Thành phần hóa học và các hoạt tính sinh học liên quan
Bên cạnh nghiên cứu enzyme trên lá, các bộ phận khác của các loài thảo mộc cùng chi cũng được nghiên cứu về mặt thành phần hóa sinh học. Chẳng hạn, năm 2010, một nghiên cứu trên loài Inula cappa (cúc hoa xoắn) đã phân lập thành công hai hợp chất phenolic glycoside mới là syringic acid-4-O-alpha-L-rhamnoside và (-)-hydnocarpin-7-O-beta-D-glucoside từ rễ cây thông qua các phương pháp phân tích quang phổ [2].
Đến năm 2017, rễ của loài Inula cappa tiếp tục được nghiên cứu về hoạt tính chống viêm và điều hòa miễn dịch trên mô hình chuột [3]. Nghiên cứu sử dụng mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan và mô hình u hạt do viên bông gòn cấy dưới da, kết hợp cùng các xét nghiệm miễn dịch như thực bào và hiệu giá kháng thể ngưng kết hồng cầu [3]. Dịch chiết methanol từ rễ cho thấy mức giảm tối đa tình trạng phù chân và ức chế rõ rệt sự hình thành u hạt [3]. Đồng thời, hai hợp chất sesquiterpene là isoalantolactone và germacranolide cũng được phân lập từ phần rễ này [3]. Dù các nghiên cứu trên rễ loài này tập trung nhiều vào tính năng kháng viêm [3], chúng củng cố sự hiện diện của các nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên phong phú bên trong chi thực vật này.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu ban đầu về ức chế alpha-glucosidase đem lại triển vọng nhất định, độc giả cần nhìn nhận rõ những khoảng trống khoa học hiện hữu. Thứ nhất, nghiên cứu then chốt chứng minh khả năng ức chế alpha-glucosidase mạnh mẽ của lá cây thuộc chi Inula mới chỉ dừng lại ở quy mô in vitro, tức phản ứng sinh hóa trong ống nghiệm vô trùng [1]. Các kết quả này chưa phản ánh được quá trình chuyển hóa, hấp thu, phân bố phức tạp khi đi vào cơ thể động vật sống hay người.
Thứ hai, các hoạt chất chưa được chuẩn hóa thành dạng dược phẩm thương mại, và liều dùng có tác dụng an toàn trên cơ thể sống vẫn chưa có dữ liệu rõ ràng. Việc thuốc tân dược như acarbose tuy có hiệu quả tốt nhưng thường gây ra tác dụng phụ tiêu hóa như tiêu chảy do ức chế quá mức men amylase tuyến tụy, làm carbohydrate dư thừa lên men bất thường tại đại tràng [1]. Các chiết xuất thảo mộc thô liệu có gây ra tình trạng rối loạn tiêu hóa tương tự hay không vẫn cần thêm các thử nghiệm sinh học sâu hơn trước khi đưa vào ứng dụng y tế [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc hạ đường huyết
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là cho rằng các loại thảo dược có tính ức chế enzyme tiêu hóa có thể dùng thay thế hoàn toàn đơn thuốc đái tháo đường của bác sĩ. Dữ liệu khoa học hiện tại chỉ xác nhận dịch chiết có hoạt tính sinh học tiềm năng trong phòng thí nghiệm [1], hoàn toàn không có cơ sở xác nhận cây thuốc có thể "chữa khỏi" bệnh đái tháo đường.
Một lầm tưởng khác là uống nước sắc lá hoặc rễ cây tươi tùy tiện có thể đạt được hiệu quả tương đương kết quả nghiên cứu. Trong các công bố khoa học, các nhà nghiên cứu phải dùng dung môi hữu cơ tinh khiết (như methanol) với quy trình tách chiết nghiêm ngặt để thu được nồng độ hoạt chất IC50 ở mức microgam [1]. Việc đun nấu thủ công tại nhà khó lòng thu hồi đúng nhóm hoạt chất mong muốn và không đảm bảo kiểm soát được liều lượng.
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu hạ đường huyết (như metformin, sulfonylurea, insulin hoặc các chất ức chế men alpha-glucosidase như acarbose) cần hết sức thận trọng. Việc tự ý kết hợp các loại thảo mộc chưa qua kiểm chứng có thể tương tác với thuốc điều trị, gây khó lường trong việc kiểm soát chỉ số đường huyết định kỳ.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý sử dụng các chế phẩm thô từ thảo mộc chi Inula do chưa có nghiên cứu kiểm chứng mức độ an toàn độc tính sinh sản và phát triển. Ngoài ra, người có tiền sử rối loạn chức năng tiêu hóa, viêm đại tràng mãn tính cũng nên tránh dùng do các chất ức chế hấp thu đường có nguy cơ làm tăng quá trình lên men vi khuẩn tại ruột già, dẫn đến chướng bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy [1]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược nào vào quy trình chăm sóc sức khỏe.
Ứng dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để kiểm soát đường huyết sau bữa ăn một cách an toàn và khoa học mà không phụ thuộc vào các loại thảo dược chưa rõ liều lượng, người bệnh nên tập trung vào chế độ ăn uống và sinh hoạt hàng ngày. Thay vì tìm kiếm các loài cây lạ, việc áp dụng chế độ ăn giàu chất xơ, giảm tỷ trọng tinh bột tinh chế, chia nhỏ khẩu phần và tập thể dục đều đặn sau ăn là giải pháp đã được chứng minh hiệu quả vững chắc.
Nếu muốn dùng cúc hoa xoắn dưới dạng trà thảo mộc thông thường, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là thức uống giải khát hỗ trợ, sử dụng lượng vừa phải và không lạm dụng để thay thế nước lọc hay thuốc men. Bất kỳ sự thay đổi nào trong liệu trình điều trị tiểu đường đều phải dựa trên chỉ số đường huyết đo đạc thực tế và có sự giám sát y tế chặt chẽ từ chuyên gia.
