Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để uống hàng ngày với hy vọng giảm bớt cảm giác nhức mỏi, đau nhức xương khớp mỗi khi trái gió trở trời. Gần đây, cúc hoa xoắn (danh pháp khoa học thường dùng là Inula cappa) được đồn thổi như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi bệnh viêm khớp. Liệu việc sử dụng trà cúc hoa xoắn có thực sự đem lại tác dụng giảm đau như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn là: Lời đồn đã đi quá xa so với thực tế khoa học. Dù các hợp chất từ cây cúc hoa xoắn ghi nhận một số hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm cũng như trên mô hình động vật gặm nhấm, hiện tại chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận việc uống trà này có thể chữa trị dứt điểm chứng viêm đau khớp.

Nguồn gốc kinh nghiệm dân gian và cơ chế tiềm năng

Cây cúc hoa xoắn từ lâu đã là một loại thảo dược được sử dụng trong y học cổ truyền Trung Hoa và một số vùng dân tộc thiểu số tại tỉnh Quý Châu để hỗ trợ điều trị sốt, viêm gan, rối loạn kinh nguyệt và viêm khớp dạng thấp [1, 4, 8]. Các bộ phận của cây, đặc biệt là phần rễ, thường được dùng để sắc nước hoặc ngâm rửa [1]. Nhờ những ứng dụng dân gian lâu đời này, nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đun lá hoặc rễ cúc hoa xoắn làm trà uống hàng ngày là có thể chữa khỏi bệnh khớp.

Dưới góc độ phân tích hiện đại, loại cây này chứa đựng nhiều nhóm hoạt chất sinh học đáng chú ý. Cúc hoa xoắn có các hoạt tính dược lý như kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và bảo vệ gan [2]. Các hợp chất đơn lẻ đã được xác nhận sở hữu tác dụng kháng viêm trong cây gồm luteolin, chrysoerilol, artemetin, axit chlorogenic, neoaxit chlorogenic, cryptochlorogenic axit, các axit isochlorogenic A, B, C và axit 1,3-O-dicaffeoylquinic [2].

Về mặt cơ chế tế bào, các thành phần kháng viêm của cây can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu sinh học quan trọng. Cụ thể, các hoạt chất trong cây điều hòa tín hiệu viêm thông qua con đường TLR2/MyD88/NF-kB [2]. Con đường này là một trong những trục kích hoạt phản ứng viêm chính của hệ miễn dịch, do đó việc ức chế tín hiệu này trên lý thuyết sẽ giúp làm dịu quá trình viêm nhiễm trong cơ thể [2].

Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng kháng viêm?

Để kiểm chứng kinh nghiệm cổ truyền, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên rễ và các chiết xuất từ loài thực vật này. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017, các tác giả đã khảo sát hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch của chiết xuất rễ cây cúc hoa xoắn (Inula cappa) [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá phản ứng viêm thông qua mô hình gây phù bàn chân chuột cống bằng carrageenan và mô hình u hạt do viên bông gòn cấy dưới da [1]. Đồng thời, khả năng điều hòa miễn dịch được định lượng bằng các phương pháp: xét nghiệm thực bào, hiệu giá kháng thể ngưng kết hồng cầu, xét nghiệm quá mẫn tuýp muộn, xét nghiệm tế bào tạo mảng và xác định hoạt tính dự phòng miễn dịch [1].

Kết quả thực nghiệm năm 2017 chỉ ra rằng dịch chiết methanol từ rễ cúc hoa xoắn đem lại mức độ giảm phù nề bàn chân chuột cống cao nhất và ức chế rõ rệt sự hình thành u hạt do viên bông gòn gây ra [1]. Đồng thời, dịch chiết methanol cũng thể hiện hoạt tính điều hòa miễn dịch đầy tiềm năng trong tất cả các phép đo được thực hiện [1]. Từ dịch chiết này, các nhà nghiên cứu cũng phân lập được hai hợp chất sesquiterpene là isoalantolactone và germacranolide [1].

Ngoài ra, các nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2021 sử dụng phương pháp khối phổ siêu cao áp UHPLC-Q-Exactive Orbitrap đã nhanh chóng xác định được tới 68 dẫn xuất axit chlorogenic có mặt trong cây cúc hoa xoắn [3]. Đây là nền tảng hóa học quan trọng để định lượng hoạt chất và kiểm soát chất lượng dược liệu [3].

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu dược động học so sánh năm 2022 đã xem xét quá trình hấp thu của 5 thành phần kháng viêm gồm luteolin, axit chlorogenic, axit cryptochlorogenic, axit 3,4-dicaffeoylquinic và axit 4,5-dicaffeoylquinic trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 của chuột [4]. Tế bào được kích hoạt tình trạng viêm bằng lipopolysaccharide (LPS) ở nồng độ 1 microgam/ml trong 24 giờ [4]. Khi gây viêm bằng LPS, tế bào tăng tiết nitric oxide và TNF-alpha [4]. Thử nghiệm dùng dịch chiết cúc hoa xoắn ở hai mức liều 200 microgam/ml và 800 microgam/ml cho thấy ở mức 200 microgam/ml, khả năng hấp thu của 5 hoạt chất này ở tế bào bị viêm cao hơn hẳn so với tế bào bình thường, với thời gian đạt nồng độ tối đa Tmax kéo dài và độ thanh thải giảm [4]. Cả 5 thành phần đều thể hiện đặc tính dược động học phi tuyến tính và diện tích dưới đường cong (AUC) cũng như nồng độ đỉnh (Cmax) đều tăng theo liều [4].

Bên cạnh chiết xuất tổng thể của cúc hoa xoắn, hoạt chất alantolactone - một sesquiterpene lactone phổ biến ở các loài thuộc chi cúc hoa xoắn như Inula helenium - cũng được nghiên cứu sâu trên bệnh khớp [5]. Trong nghiên cứu công bố năm 2021, mô hình viêm khớp do collagen (CIA) được thiết lập trên chuột DBA/1 đực, chia thành 4 nhóm (mỗi nhóm gồm 6 con) gồm nhóm chuột khỏe mạnh, nhóm đối chứng dùng giả dược và 2 nhóm điều trị bằng alantolactone ở mức liều 25 mg/kg hoặc 50 mg/kg [5]. Hợp chất được cho uống liên tục trong 21 ngày sau khi bệnh khởi phát [5].

Kết quả thử nghiệm năm 2021 cho thấy alantolactone ở liều 50 mg/kg đường uống làm giảm đáng kể các triệu chứng viêm khớp dạng thấp ở chuột: hạ điểm số viêm khớp, giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm tăng sinh màng hoạt dịch, hạn chế xói mòn xương và hạ thấp nồng độ các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-6, IL-17A trong mô bàn chân (dù không làm thay đổi IL-10) [5]. Hợp chất này ức chế sự biệt hóa của tế bào Th17 từ tế bào T CD4+ nguyên sinh thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu STAT3/RORgammat chỉ sau 24 giờ điều trị [5].

Khoảng trống lớn giữa ống nghiệm và thực tế điều trị

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng nói trên rất hứa hẹn, người bệnh xương khớp cần tỉnh táo nhận diện khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và việc sử dụng thực tế:

  • Dữ liệu hoàn toàn trên động vật và tế bào: Toàn bộ các bằng chứng sinh học về cúc hoa xoắn cho đến nay chỉ dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt hoặc nuôi cấy tế bào đại thực bào trong phòng thí nghiệm [1, 3, 8]. Hiện chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng nào trên cơ thể người đối với loại cây này.
  • Khác biệt về nồng độ và dạng dùng: Các nghiên cứu sử dụng dịch chiết methanol cô đặc hoặc các hợp chất tinh khiết như alantolactone được định liều chính xác (lên tới 50 mg/kg thể trọng) [1, 3]. Việc đun nước lá hoặc rễ cúc hoa xoắn thô sơ tại nhà không thể giải phóng đủ nồng độ hoạt chất tương đương, và quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa của con người rất phức tạp.
  • Thiếu chuẩn hóa thành phần: Tỷ lệ hoạt chất như các dẫn xuất axit chlorogenic hay sesquiterpene có thể biến đổi rất lớn tùy theo vùng đất trồng, mùa vụ thu hái và quy trình phơi sấy [1, 5].

Hiểu lầm thường gặp về trà cúc hoa xoắn

Nhiều người bệnh khớp hiện nay vẫn giữ những quan niệm sai lệch khiến tình trạng sức khỏe trở nên nghiêm trọng:

Hiểu lầm thứ nhất: Trà cúc hoa xoắn có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây y. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Các bệnh lý mạn tính như viêm khớp dạng thấp hay viêm khớp vảy nến là bệnh tự miễn phức tạp, gây hủy hoại sụn và biến dạng khớp vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời. Bằng chứng y học đã chứng minh người bệnh cần các phác đồ kiểm soát tích cực từ chuyên khoa khớp để bảo tồn chức năng vận động. Việc bỏ thuốc kê đơn để chuyển sang uống trà lá sẽ bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị.

Hiểu lầm thứ hai: Thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và uống bao nhiêu cũng được. Thực tế, chiết xuất thực vật luôn chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh. Nghiên cứu dược động học cho thấy nồng độ hoạt chất trong tế bào thay đổi theo liều lượng và có tính phi tuyến tính [4]. Uống quá liều thảo dược chưa qua kiểm định có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể, đặc biệt là gan và thận.

Hiểu lầm thứ ba: Uống trà vào là thấy giảm đau ngay lập tức. Ngay cả trong các thí nghiệm động vật tích cực nhất, alantolactone cũng cần dùng đường uống liên tục 21 ngày trên chuột mới cải thiện được chỉ số tổn thương khớp [5]. Trà thảo mộc không phải là thuốc giảm đau cấp tốc và không thể cắt cơn đau khớp dữ dội.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do các dữ liệu an toàn trên người của cúc hoa xoắn chưa được thiết lập đầy đủ, một số đối tượng sau cần tránh tự ý sử dụng:

  • Người đang mắc bệnh khớp tự miễn tiến triển: Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao. Không được dừng phác đồ y khoa để tự chữa bằng trà.
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Y học cổ truyền từng ghi nhận rễ cây được dùng để trị rối loạn kinh nguyệt [1]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không sử dụng vì có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi.
  • Người có cơ địa dị ứng họ Cúc (Asteraceae/Compositae): Cúc hoa xoắn thuộc họ Cúc [1, 3]. Những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, cúc la mã hay các loài cùng họ có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng khi tiếp xúc.
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang uống nhiều loại thuốc điều trị: Các polyphenol và dẫn xuất axit hữu cơ có thể tương tác với men chuyển hóa thuốc tại gan [4, 8].

Cách ứng xử và áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị của các loại trà thảo mộc tự nhiên hoặc muốn dùng thử cúc hoa xoắn như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  1. Chỉ coi là nước uống thưởng thức: Xem trà cúc hoa xoắn như một thức uống thảo mộc thông thường, không coi là thuốc hay biện pháp trị bệnh khớp.
  2. Liều lượng chừng mực: Không nên lạm dụng uống thay toàn bộ nước lọc trong ngày. Chỉ nên pha loãng từ 1-2 tách trà mỗi ngày và không uống liên tục kéo dài nhiều tuần mà không nghỉ.
  3. Không tự hái dược liệu không rõ nguồn gốc: Cúc hoa xoắn mọc hoang dã dễ bị nhầm lẫn với các loài thực vật chứa độc tính cùng họ. Nếu sử dụng, cần chọn mua từ các cơ sở dược liệu uy tín có kiểm định rõ ràng [3].
  4. Báo cho bác sĩ điều trị: Hãy thông báo với bác sĩ chuyên khoa về bất kỳ loại trà hay thảo dược nào bạn dự định uống kèm để kiểm tra nguy cơ tương tác với thuốc chống viêm hoặc thuốc ức chế miễn dịch đang dùng.
  5. Kết hợp lối sống khoa học: Bảo vệ xương khớp bằng cách kiểm soát cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng như bơi lội, đi bộ, giữ ấm cơ thể và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa.

Cúc hoa xoắn là nguồn dược liệu quý giá cho nghiên cứu khoa học với tiềm năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch đã được ghi nhận trên tế bào và mô hình động vật gặm nhấm [1, 3, 4]. Tuy nhiên, việc khẳng định uống trà cúc hoa xoắn có thể "trị đau khớp" ở người hiện tại vẫn chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, không bỏ dở phác đồ y khoa chính thống và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.