Hoa xác pháo (tên khoa học Salvia splendens, còn gọi là hoa xôn đỏ) là loài cây cảnh quen thuộc thường thấy trên đường phố hay các công viên vào dịp lễ Tết nhờ sắc hoa đỏ rực rỡ. Rất nhiều người yêu thích màu đỏ tươi tắn này và tự hỏi liệu sắc tố tự nhiên cùng các hợp chất có trong cây có mang lại giá trị chống oxy hóa hoặc lợi ích sức khỏe nào như nhiều loại thảo mộc khác thuộc chi Xôn (Salvia) hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất từ cây hoa xác pháo có hoạt tính chống oxy hóa và bắt gốc tự do nhất định [1]. Dù vậy, dữ liệu riêng về các sắc tố đỏ (anthocyanin) hay polyphenol cụ thể trong cánh hoa xác pháo vẫn còn rất hạn chế trong y văn hiện có, đồng thời chiết xuất từ loài cây này còn mang hoạt tính chống đông máu và có nguy cơ độc tính nếu dùng liều cao [2].
Hoạt tính chống oxy hóa của hoa xác pháo đến từ đâu?
Trong tự nhiên, màu sắc đỏ hoặc tím rực rỡ của thực vật thường gắn liền với sự hiện diện của các nhóm chất chuyển hóa thứ sinh như flavonoid, anthocyanin hay các hợp chất phenolic. Ở góc độ sinh hóa, các gốc tự do như superoxide ($O_2^{\bullet-}$), gốc peroxide ($RO_2^{\bullet}$) hay hydrogen peroxide ($H_2O_2$) là các sản phẩm phụ của quá trình trao đổi chất trong tế bào, có khả năng oxy hóa màng lipid và gây hại cho tế bào [3].
Các hợp chất phenolic và chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào bằng cách trung hòa trực tiếp các gốc tự do hoặc ức chế các enzym tạo gốc oxy hóa [1]. Tuy nhiên, để xác định một loài thực vật có tiềm năng bảo vệ sức khỏe hay không, các nhà khoa học cần tiến hành đo lường chính xác khả năng dập tắt các gốc tự do của chiết xuất đó trong phòng thí nghiệm thông qua các chỉ số nồng độ hiệu quả (EC50) hoặc tương đương Trolox [1].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về chiết xuất hoa xác pháo
Khi so sánh khả năng khử gốc tự do của nhiều loài thuộc chi Xôn (Salvia), các thử nghiệm trong ống nghiệm đã chỉ ra hoạt tính của loài hoa xác pháo. Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tổng kết khả năng dập tắt gốc tự do superoxide ($O_2^{\bullet-}$) của dịch chiết methanol từ cây hoa xác pháo (Salvia splendens) với nồng độ hiệu quả bán phần $EC_{50}$ ghi nhận được là $527\ \mu\text{g/mL}$ [1].
Chỉ số $EC_{50}$ này cho thấy chiết xuất xác pháo có hoạt tính dập tắt gốc tự do superoxide, tuy nhiên hoạt tính này thấp hơn so với dạng nước sắc từ các loài họ hàng gần như Salvia elegans hay Salvia officinalis [1]. Ở các loài khác trong cùng chi Salvia, lượng hợp chất phenolic và khả năng bắt gốc tự do thay đổi phụ thuộc rất lớn vào loài cây, bộ phận thực vật thu hái và dung môi chiết xuất [4], [5]. Các nghiên cứu này chủ yếu được triển khai trên mô hình ống nghiệm cô lập, chưa qua thử nghiệm sinh học trên cơ thể sống phức tạp [1], [5].
Sự nhầm lẫn giữa sắc tố hoa và tác dụng sức khỏe
Nhiều người thường suy luận rằng mọi cánh hoa có sắc đỏ hoặc màu tím đậm đều dồi dào anthocyanin có lợi cho sức khỏe như các loại quả mọng. Điển hình, nghiên cứu trên các giống anh đào chua năm 2016 chứng minh rằng hàm lượng anthocyanin tự nhiên (như cyanidin-3-O-rutinoside, cyanidin-3-O-glucoside) liên kết chặt chẽ với khả năng chống oxy hóa cao và ức chế enzym alpha-amylase cạnh tranh [6]. Tuy nhiên, loại quả này thuộc loài Prunus cerasus, hoàn toàn không thuộc chi thực vật hay liên quan sinh hóa trực tiếp với hoa xác pháo [6].
Cho đến nay, chưa có bằng chứng nghiên cứu trực tiếp nào chứng minh sắc tố màu đỏ trong cánh hoa xác pháo mang lại lợi ích dinh dưỡng tương đương quả mọng [1], [2]. Trong tự nhiên, các sắc tố quang hợp như carotenoid và chất diệp lục trong lá hay hoa của cây xác pháo cũng rất dễ bị phân hủy dưới áp lực oxy hóa và độc tính môi trường nếu tế bào cây tích tụ quá mức $O_2^{\bullet-}$ và $H_2O_2$ [3]. Do đó, màu đỏ bắt mắt của cánh hoa chỉ phản ánh đặc điểm sinh học nhận diện của cây, hoàn toàn không tương đương với một hoạt chất chống oxy hóa an toàn có thể tự do tiêu dùng [3], [2].
Độc tính và tác dụng chống đông máu cần cảnh giác
Dù chiết xuất mang tiềm năng chống oxy hóa, việc ứng dụng chiết xuất cây hoa xác pháo vào đời sống đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt vì các đặc tính dược lý mạnh. Một nghiên cứu chuyên sâu về độc tính và hoạt tính dược lý năm 1989 đã chỉ ra rằng dịch chiết nước của hoa xác pháo (Salvia splendens) có độc tính khi sử dụng ở liều cao và gây hiện tượng xuất huyết [2].
Trong nghiên cứu này, liều gây chết trung bình ($LD_{50}$) của chiết xuất hoa xác pháo được xác định là $1287,3\ \text{mg/kg}$ [2]. Đồng thời, chiết xuất nước từ rễ cây hoa xác pháo thể hiện đặc tính chống đông máu rất rõ rệt khi làm kéo dài thời gian đông máu trong huyết tương của chó, cụ thể là kéo dài thời gian prothrombin bình thường từ $10\text{–}15$ giây lên tới $35$ giây [2]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng hoạt tính chống đông máu này thay đổi phụ thuộc vào từng bộ phận của cây, bao gồm hoa, phần thân trên mặt đất và rễ [2].
Ai nên thận trọng với cây hoa xác pháo?
Do tác động chống đông máu và độc tính ở liều cao đã được thực nghiệm ghi nhận, hoa xác pháo không phải là thực phẩm hay trà thảo mộc tự chế an toàn [2]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và tránh tuyệt đối việc tự ý sắc nấu hoặc sử dụng:
Người có rối loạn đông máu hoặc dễ chảy máu, vì chiết xuất từ các bộ phận của cây làm tăng thời gian đông máu đáng kể [2]. Người đang dùng các thuốc điều trị tim mạch, thuốc kháng đông, thuốc ức chế kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật vì nguy cơ tương tác gây xuất huyết [7], [2]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng các sản phẩm thử nghiệm tự phát từ cây cảnh này vì dữ liệu an toàn trên người chưa được thiết lập.
Ứng dụng thực tế ra sao cho an toàn?
Hiện nay, chiết xuất chống oxy hóa hay sắc tố từ hoa xác pháo (Salvia splendens) chưa hề được phê duyệt làm thực phẩm bổ sung hay phụ gia dinh dưỡng cho người tiêu dùng [1], [2]. Khả năng thu giữ gốc tự do chỉ mới nằm ở quy mô khảo sát phòng thí nghiệm để so sánh hoạt tính giữa các loài thảo mộc [1].
Người dân chỉ nên thưởng thức hoa xác pháo đúng với công năng vốn có là cây cảnh trang trí không gian sống. Tránh thói quen ngắt hoa hút mật, nhai cánh hoa hay tự ý phơi khô làm trà thanh nhiệt. Để bổ sung các chất chống oxy hóa phenolic và anthocyanin cho cơ thể, người tiêu dùng nên chọn lựa các loại rau củ và trái cây ăn được đã được chứng minh an toàn như các loại quả mọng hoặc các thảo mộc thông dụng trong danh mục ẩm thực đã được kiểm định [5], [6]. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến bệnh lý hoặc sử dụng thảo dược hỗ trợ, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
