Sâm Siberia có thật sự giảm mệt mỏi? Bằng chứng nói gì

Nhầm lẫn sâm Siberia và nhân sâm

Nhịp sống hối hả cùng áp lực công việc kéo dài khiến nhiều người luôn rơi vào tình trạng kiệt sức, uể oải. Để tìm lại sự tỉnh táo, không ít người tìm đến các loại thảo dược bổ sung năng lượng, trong đó sâm Siberia thường được quảng cáo như một giải pháp cứu cánh. Nhiều người lầm tưởng thảo dược này có tác dụng tương tự nhân sâm truyền thống nhờ tên gọi quen thuộc ^[1].

Thực tế, sâm Siberia có tên khoa học là Eleutherococcus senticosus, thuộc nhóm thực vật thích nghi (adaptogen) ^[1]. Bằng chứng lâm sàng về khả năng trị kiệt sức mạn tính của loại thảo dược này vẫn còn nhiều mâu thuẫn ^[2]. Người tiêu dùng cần cái nhìn đa chiều dựa trên các thử nghiệm khoa học thay vì tin vào những lời quảng cáo thần thánh hóa.

Nhiều người tìm đến thảo dược này với hy vọng loại bỏ hoàn toàn cảm giác uể oải sau những giờ làm việc căng thẳng. Tuy nhiên, việc hiểu sai bản chất thực vật và công dụng thực tế có thể dẫn đến kỳ vọng quá mức.

Sâm Siberia tác động đến cơ thể ra sao?

Sâm Siberia được xếp vào nhóm adaptogen tự nhiên cùng với ngũ vị tử hay hoàng kỳ ^[1]. Các chất thích nghi tự nhiên này có đặc tính hỗ trợ tăng cường độ bền vững của cơ thể trước các tác nhân tải lực vật lý mà không làm tăng tiêu thụ oxy ^[1]. Trong lịch sử, chúng từng được ứng dụng trong phục hồi sau bệnh tật, suy nhược thể chất hoặc giảm sút trí nhớ ^[1].

Cơ chế sinh học được ghi nhận rõ nhất qua các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật. Trong các thử nghiệm chuột bơi gắng sức, chiết xuất sâm Siberia giúp kéo dài thời gian vận động đến khi kiệt sức [4, 5]. Hoạt chất eleutheroside E, eleutheroside E(2) và các dẫn xuất được xác định là thành phần chính tạo nên tác dụng giảm mệt mỏi thể chất lẫn tinh thần ^[3].

Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy cơ chế này liên quan đến việc giảm mức triglyceride thông qua tăng cường sử dụng mỡ ^[3]. Hoạt chất từ vỏ cây cũng thúc đẩy quá trình beta-oxy hóa axit béo trong cơ xương của chuột để tạo năng lượng ^[4]. Đồng thời, chiết xuất làm chậm quá trình tích tụ urê huyết (BUN) và tăng hoạt tính enzym LDH giúp giảm tích tụ axit lactic trong cơ ^[3]. Về mặt nội tiết, thảo dược giúp ngăn chặn sự sụt giảm hoạt tính của tế bào miễn dịch NK và kìm hãm mức tăng vọt của corticosterone gây ra bởi căng thẳng ^[5].

Bằng chứng lâm sàng về mệt mỏi mạn tính

Mặc dù các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột mang lại nhiều hy vọng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người lại cho kết quả không đồng nhất. Điển hình là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có kiểm soát công bố năm 2013 tại Đức ^[2]. Nghiên cứu tiến hành trên 144 người bị suy nhược và suy giảm khả năng làm việc liên quan đến căng thẳng mạn tính ^[2].

Các tình nguyện viên được chia nhóm ngẫu nhiên để can thiệp: dùng 120 mg/ngày chiết xuất rễ Eleutherococcus senticosus, tham gia khóa đào tạo kiểm soát căng thẳng kéo dài 2 ngày, hoặc kết hợp cả hai ^[2]. Thước đo đánh giá gồm hiệu suất nhận thức, mức độ mệt mỏi, kiệt sức, tâm trạng, chất lượng cuộc sống, giấc ngủ và chỉ số sinh lý cortisol thức giấc (CAR) tại thời điểm 2 tuần và 8 tuần ^[2].

Kết quả cho thấy hầu hết các chỉ số đều cải thiện theo thời gian ở tất cả các nhóm mà không có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm can thiệp ^[2]. Sự cải thiện về mệt mỏi tinh thần và bồn chồn chỉ có lợi thế hơn khi kết hợp đào tạo tâm lý với thảo dược so với chỉ dùng đơn độc thảo dược ^[2]. Sau 8 tuần, liệu pháp kết hợp không vượt trội hơn khóa đào tạo kiểm soát căng thẳng đơn thuần, và phản ứng cortisol lúc thức giấc suy giảm ở tuần thứ 2 cũng không có khác biệt giữa các nhóm ^[2]. Nhóm tác giả kết luận rằng hiệu quả của việc thêm sâm Siberia vào khóa kiểm soát căng thẳng là không đáng kể ^[2].

Bền bỉ thể chất và hiệu suất tinh thần

Bên cạnh các thử nghiệm âm tính trên bệnh nhân kiệt sức, nhiều dữ liệu tổng hợp lại ghi nhận những dấu hiệu khả quan ở các nhóm đối tượng khác. Một báo cáo tổng quan năm 2010 đã điểm lại hơn 35 thử nghiệm lâm sàng trên khoảng 6.000 đối tượng khỏe mạnh ở độ tuổi từ 19 đến 72 ^[6]. Những người này phải hoạt động trong điều kiện bình thường lẫn áp lực cao như nhiệt độ khắc nghiệt, tiếng ồn lớn, công việc nặng nhọc, thợ lặn, vận động viên hoặc nhân viên cứu hộ vùng núi ^[6].

Các nhà nghiên cứu quan sát thấy có sự cải thiện năng lực làm việc thể chất và trí óc trong những trường hợp này ^[6]. Ngoài ra, tổng quan từ hơn 35 nghiên cứu trên hơn 2.200 người bệnh mắc các bệnh lý khác nhau như xơ vữa động mạch, tiểu đường, tăng huyết áp, viêm phế quản mạn tính hay mất ngủ cũng ghi nhận sự cải thiện vừa phải so với ban đầu ^[6]. Dù vậy, các bằng chứng thuyết phục nhất của nhóm adaptogen chủ yếu nằm ở khía cạnh bảo vệ thần kinh, chức năng nhận thức và hiệu suất tinh thần khi mệt mỏi ^[6].

Một đánh giá tổng quan khác năm 2021 chỉ ra rằng dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người nhìn chung vẫn còn hạn chế dù thảo dược này đã có lịch sử dùng trong thể thao từ 50 năm trước ^[1]. Phân tích tổng hợp cho thấy nhóm thực vật này có thể mang lại một số lợi ích trong hỗ trợ suy nhược mạn tính hay suy giảm nhận thức, nhưng cần chuẩn hóa chặt chẽ hơn ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về sâm Siberia

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi sâm Siberia có công năng đại bổ tương tự như nhân sâm châu Á (Panax ginseng). Dù cùng thuộc họ Araliaceae, hai loại cây này chứa các hợp chất hoạt tính sinh học hoàn toàn khác nhau ^[1]. Việc đánh đồng này khiến nhiều người tự ý dùng liều cao với kỳ vọng nhanh chóng hồi phục thể lực thần tốc.

Một sai lầm khác là kỳ vọng sâm Siberia có thể chữa khỏi hoàn toàn hội chứng mệt mỏi mạn tính mà không cần điều chỉnh lối sống. Các thử nghiệm chỉ ra rằng các can thiệp về tâm lý và kiểm soát stress mang lại giá trị nền tảng rất lớn, trong khi bổ sung thảo dược chỉ đóng vai trò thứ yếu hoặc không đáng kể ^[2].

Người dùng cũng thường nhầm lẫn giữa kết quả nghiên cứu trên chuột với công dụng thực tế trên người. Việc chiết xuất liều cao giúp chuột tăng thời gian bơi hay thúc đẩy đốt mỡ trong cơ xương không đồng nghĩa với việc uống vài viên thực phẩm chức năng sẽ giúp con người hết uể oải ngay tức thì [5, 6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các thử nghiệm lâm sàng, chiết xuất sâm Siberia nhìn chung được dung nạp tốt và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [1, 2]. Tuy nhiên, các dữ liệu an toàn phần lớn được ghi nhận trên nhóm người trưởng thành tham gia nghiên cứu ^[6].

Hiện tại, chưa có nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn và hiệu quả của sâm Siberia trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung trên người trưởng thành hoặc mô hình động vật [1, 4, 6]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý sử dụng.

Đối với những người có bệnh nền mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch, mặc dù có các khảo sát ban đầu ghi nhận sự cải thiện ở mức độ vừa phải, bệnh nhân vẫn bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị ^[6]. Thảo dược không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu muốn bổ sung sâm Siberia vào chế độ sinh hoạt hàng ngày, người dùng chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo hướng dẫn ghi trên bao bì hoặc chỉ định của chuyên gia dinh dưỡng. Tránh lạm dụng với hy vọng tăng sức bền cấp tốc.

Trong nghiên cứu kiểm soát căng thẳng, liều lượng chiết xuất rễ cây từng được áp dụng là 120 mg/ngày ^[2]. Khi lựa chọn các chế phẩm bổ trợ, nên tìm kiếm các sản phẩm được chuẩn hóa rõ ràng về hàm lượng eleutheroside, đặc biệt là eleutheroside E, thành phần được cho là mang hoạt tính giảm mệt mỏi chính [4, 5].

Quan trọng nhất, việc sử dụng thảo dược phải đi kèm với xây dựng thói quen nghỉ ngơi hợp lý, rèn luyện thể lực và áp dụng các kỹ thuật quản lý căng thẳng. Thảo dược thích nghi không thể bù đắp được những tổn hại do thói quen thức khuya, ăn uống thiếu chất hoặc căng thẳng kéo dài.

Tóm lại, sâm Siberia có tiềm năng nhất định trong việc hỗ trợ hiệu suất tinh thần và khả năng thích ứng với căng thẳng, nhưng bằng chứng giảm kiệt sức mạn tính còn rất khiêm tốn [1, 2]. Thay vì phụ thuộc vào thảo dược, bạn nên lắng nghe cơ thể, thăm khám y tế khi mệt mỏi kéo dài và xây dựng lối sống cân bằng.