Nhiều người khi điều trị vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) thường gặp phải các triệu chứng khó chịu như đầy bụng, tiêu chảy hoặc buồn nôn. Những tác dụng phụ này xuất hiện do phác đồ kháng sinh liều cao kéo dài nhằm tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh dạ dày. Từ thực tế đó, không ít bệnh nhân thắc mắc liệu việc bổ sung men vi sinh (probiotic) có thực sự giúp giảm bớt gánh nặng tiêu hóa và hỗ trợ hoàn thành liệu trình hay không.
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa hiện tại là có: việc bổ sung một số chủng vi khuẩn có lợi đúng cách đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng. Men vi sinh giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột và làm giảm đáng kể một số phản ứng phụ do kháng sinh gây ra, từ đó hỗ trợ người bệnh dung nạp thuốc tốt hơn [1], [2], [3].
Vì sao việc điều trị vi khuẩn HP thường gây tác dụng phụ?
Nhiễm vi khuẩn HP là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn tới viêm loét dạ dày tá tràng. Đáng chú ý, có hơn 80% số cá nhân nhiễm vi khuẩn HP không có bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào [4]. Khi cần can thiệp y tế, các phác đồ chuẩn thường kết hợp từ hai loại kháng sinh trở lên cùng với thuốc ức chế tiết axit dịch vị.
Mặc dù các phác đồ dựa trên kháng sinh có thể đạt hiệu quả diệt khuẩn khoảng 90%, phương pháp này thường tốn kém và mang lại nhiều tác dụng không mong muốn đi kèm nguy cơ kháng thuốc [5]. Khi kháng sinh liều cao đi vào cơ thể, chúng không chỉ tiêu diệt vi khuẩn HP mà còn vô tình quét sạch nhiều dòng vi khuẩn có lợi trong hệ tiêu hóa. Hiện tượng kháng kháng sinh gia tăng cùng với việc giảm tuân thủ phác đồ của người bệnh là những nguyên nhân chính dẫn đến thất bại trong điều trị triệt căn HP [4]. Sự gián đoạn hệ vi sinh này thường dẫn đến các rối loạn như tiêu chảy liên quan đến kháng sinh, buồn nôn, đắng miệng và đau vùng thượng vị [3].
Cơ chế tác động của probiotic đối với hệ tiêu hóa
Probiotic là các vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe khi được đưa vào cơ thể với lượng thích hợp. Trong bối cảnh diệt trừ HP, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy probiotic có tác dụng ức chế trực tiếp vi khuẩn HP trong ống nghiệm [5]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm trên mô hình động vật cũng chứng minh rằng việc điều trị bằng probiotic có hiệu quả làm giảm tình trạng viêm dạ dày liên quan đến HP [5].
Khi đi vào lòng ruột, probiotic hỗ trợ phục hồi và duy trì sự cân bằng của hệ vi sinh vật đường ruột vốn bị xáo trộn mạnh bởi kháng sinh [2]. Các chủng men vi sinh cạnh tranh vị trí gắn kết, hỗ trợ giảm tình trạng định cư của HP và làm dịu phản ứng viêm cục bộ [5]. Việc bổ sung lợi khuẩn giúp giữ vững chức năng hàng rào ruột, từ đó hạn chế sự bùng phát của các triệu chứng rối loạn tiêu hóa thường gặp trong quá trình dùng thuốc [2], [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của probiotic?
Các bằng chứng khoa học đã đánh giá sâu rộng về việc dùng probiotic như một liệu pháp bổ trợ trong điều trị HP.
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2016 đã thu thập dữ liệu từ 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 2.306 bệnh nhân [1]. Kết quả phân tích theo ý định điều trị (ITT) cho thấy tỷ lệ diệt trừ HP ở nhóm bổ sung probiotic cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng (RR = 1,15; khoảng tin cậy 95% CI: 1,10 - 1,20; P < 0,00001) [1].
Quan trọng hơn, nghiên cứu năm 2016 này chỉ ra tỷ lệ gặp tác dụng phụ chung liên quan đến kháng sinh ở nhóm dùng probiotic thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng (RR = 0,71; 95% CI: 0,54 - 0,94; P = 0,02) [1]. Một số biến cố cụ thể ghi nhận mức giảm rõ rệt: buồn nôn và nôn giảm mạnh (RR = 0,58; 95% CI: 0,35 - 0,95; P = 0,03); tiêu chảy giảm gần một nửa (RR = 0,51; 95% CI: 0,31 - 0,84; P = 0,008); và táo bón cũng giảm sâu (RR = 0,47; 95% CI: 0,28 - 0,80; P = 0,005) [1]. Phân tích dưới nhóm cũng ghi nhận tỷ lệ diệt khuẩn được cải thiện ở cả người lớn (RR = 1,14; P < 0,00001) và trẻ em (RR = 1,24; P = 0,01) [1].
Một đánh giá hệ thống khác cập nhật dữ liệu đến tháng 2 năm 2022 trên 13 nghiên cứu với 777 người tham gia cũng nhấn mạnh: bổ sung probiotic đóng vai trò tích cực trong việc phục hồi hệ vi sinh vật đường ruột và giúp giảm các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa do kháng sinh gây ra [2].
Ở nhóm người bệnh thất bại điều trị nhiều lần, một nghiên cứu triển khai từ tháng 3 năm 2019 đến tháng 3 năm 2021 trên 37 bệnh nhân đã thất bại điều trị ít nhất 2 lần trước đó được áp dụng phác đồ mới: dùng hỗn hợp men chứa Lactobacillus acidophilus (1g x 3 lần/ngày) trong 2 tuần, sau đó tiếp tục liệu trình 4 thuốc chứa bismuth trong 10 ngày [6]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ diệt trừ chung đạt tới 97,3% (95% CI: 91,8% - 100%), đồng thời triệu chứng khó tiêu thuyên giảm rõ rệt cả sau giai đoạn dùng probiotic lẫn khi kết thúc đợt điều trị (đều đạt P < 0,001) [6]. Các tác dụng phụ được phát hiện ở 6 cá nhân (chủ yếu là chóng mặt, buồn nôn, tiêu chảy, tức ngực) và đều tự hết khi ngừng thuốc kháng sinh [6].
Tại nhóm bệnh nhi, một tổng quan năm 2022 ghi nhận các bằng chứng cho thấy một số chủng men vi sinh như Lactobacillus casei, Bifidobacterium infantis, Clostridium butyricum và Saccharomyces boulardii có khả năng làm giảm tác dụng phụ, đặc biệt là giảm tỷ lệ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [7].
Nhiều chủng vi khuẩn có lợi khác như Lactobacillus spp., Saccharomyces spp., Bifidobacterium spp. và Bacillus clausii cũng đã được chứng minh giúp giảm cảm giác buồn nôn, rối loạn vị giác, tiêu chảy, đau thượng vị và làm tăng khả năng dung nạp thuốc của bệnh nhân [3].
Giới hạn của bằng chứng và các ý kiến trái chiều
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, giới khoa học vẫn duy trì sự thận trọng khi đánh giá vai trò của men vi sinh. Tổng quan năm 2017 lưu ý rằng kết quả điều trị khi dùng probiotic vẫn còn nhiều tranh cãi do sự không đồng nhất về loài, chủng vi sinh, liều dùng và thời gian can thiệp [4].
Bên cạnh đó, việc liệu probiotic có thực sự làm tăng tỷ lệ diệt sạch HP hay không vẫn là đề tài gây tranh luận. Một tổng quan y văn năm 2011 chỉ ra rằng các chế phẩm sinh học giúp giảm khó chịu và tăng dung nạp nhưng không làm thay đổi tỷ lệ diệt trừ HP thành công [3]. Một đánh giá hệ thống năm 2022 cũng kết luận tương tự: probiotic giúp cân bằng vi sinh đường ruột và giảm khó chịu tiêu hóa, nhưng việc tăng tỷ lệ diệt khuẩn hay không vẫn là điểm cần bàn cãi [2].
Thậm chí, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2013 tại Brazil trên 107 bệnh nhân (gồm 55 người dùng probiotic tích cực chứa L. acidophilus, L. rhamnosus, B. bifidum, S. faecium trong 30 ngày và 52 người dùng giả dược, kết hợp phác đồ 7 ngày furazolidone, tetracycline, lansoprazole) cho thấy: tỷ lệ diệt khuẩn tính theo đề cương đạt 89,8% ở nhóm probiotic so với 85,1% ở nhóm giả dược (p = 0,49); phân tích ITT đạt 81,8% so với 79,6% (p = 0,53) [8]. Sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê, cho thấy men vi sinh không phải lúc nào cũng đem lại đột phá ở mọi phác đồ [8].
Đối với trẻ em, tổng quan năm 2022 nhấn mạnh chất lượng bằng chứng vẫn còn ở mức rất thấp do sự khác biệt giữa các thiết kế nghiên cứu; dữ liệu về việc cải thiện tuân thủ điều trị vẫn còn được nghiên cứu rất ít và hiện chưa có hướng dẫn nhi khoa nào chính thức đưa probiotic vào phác đồ thường quy [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh trị HP
Sai lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là tin rằng men vi sinh có thể thay thế hoàn toàn thuốc kháng sinh để tiêu diệt HP. Dù các dữ liệu cho thấy probiotic có thể ức chế vi khuẩn HP và làm giảm nồng độ vi khuẩn định cư trong dạ dày, không có bất kỳ nghiên cứu nào chứng minh probiotic đơn độc có thể diệt trừ hoàn toàn vi khuẩn HP [5]. Probiotic chỉ giữ vai trò hỗ trợ phối hợp chứ không thể thay thế kháng sinh [4], [5].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "men vi sinh nào cũng giống nhau". Hiệu quả của men vi sinh phụ thuộc rất lớn vào từng chủng cụ thể, số lượng lợi khuẩn sống sót qua môi trường axit dạ dày và cách kết hợp. Do đó, không thể tự ý mua bất kỳ sản phẩm lên men nào với kỳ vọng đạt được kết quả tương đương các nghiên cứu lâm sàng [4], [7].
Cuối cùng, việc xem men vi sinh là giải pháp hoàn toàn vô hại cũng là ngộ nhận. Các báo cáo nhấn mạnh các biến cố bất lợi khi dùng probiotic vẫn cần phải được chú ý và cần thêm các điều tra an toàn kỹ lưỡng [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù men vi sinh được đánh giá tương đối lành tính với người có thể trạng bình thường, việc sử dụng vẫn cần theo dõi y tế chặt chẽ. Cần chú ý ghi nhận các biến cố bất lợi tiềm ẩn khi dùng probiotic bổ trợ [4].
Những người có tiền sử dị ứng với các thành phần trong chế phẩm men, người có hội chứng ruột ngắn hoặc đang mắc các bệnh lý suy giảm miễn dịch nghiêm trọng cần hết sức thận trọng và không được tự ý bổ sung. Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh không nên tự ý dùng các sản phẩm bổ trợ mà cần tuân theo chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa nhi [7]. Khi đang dùng phác đồ điều trị HP hoặc bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh nền nào khác, người bệnh nhất thiết phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng trước khi bắt đầu dùng men vi sinh [3].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Để hỗ trợ giảm thiểu rối loạn tiêu hóa do điều trị kháng sinh diệt HP, người bệnh có thể cân nhắc các nguyên tắc sau:
- Thời điểm sử dụng: Tránh uống men vi sinh cùng một lúc với kháng sinh vì kháng sinh sẽ vô hiệu hóa vi khuẩn có lợi trong men. Nên uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ. Ở một số phác đồ thử nghiệm, men vi sinh có thể được dùng kéo dài liên tục trước hoặc sau liệu trình kháng sinh để ổn định đường ruột [6], [8].
- Lựa chọn chủng men: Tham khảo ý kiến chuyên gia y tế về các chế phẩm chứa các chủng đã được thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tác dụng như Lactobacillus, Bifidobacterium, Saccharomyces boulardii hoặc Bacillus clausii [3], [7].
- Chế độ chăm sóc đi kèm: Duy trì uống đủ nước mỗi ngày, ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, giảm các món cay nóng, dầu mỡ để hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày đang bị viêm.
Việc phối hợp men vi sinh vào phác đồ diệt khuẩn HP có thể là giải pháp hữu ích giúp xoa dịu các tác dụng phụ khó chịu như tiêu chảy, buồn nôn, hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh đường ruột. Tuy nhiên, men vi sinh không phải là "thần dược" diệt khuẩn và không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực. Người bệnh cần kiên trì tuân thủ đủ liều thuốc kháng sinh theo chỉ dẫn của bác sĩ để đạt kết quả điều trị tối ưu và phòng ngừa hiện tượng kháng thuốc.
