Nhiều người có thói quen uống cùng lúc nhiều loại viên bổ sung vi chất để tiết kiệm thời gian. Trong đó, kẽm và selen thường xuyên xuất hiện chung trong các đơn thuốc tăng cường miễn dịch hoặc sản phẩm chống oxy hóa tổng hợp. Việc nạp đồng thời hai khoáng chất này vào cơ thể liệu có gây cản trở hấp thu của nhau tại đường ruột hay không là nỗi băn khoăn của không ít bạn đọc.
Dữ liệu thực nghiệm cho thấy kẽm và selen có tương tác đối kháng trực tiếp trong quá trình hấp thu qua ruột tùy thuộc vào tình trạng vi chất của cơ thể [1]. Khi bổ sung đa khoáng chất liều cao, việc uống chung cùng một thời điểm có thể làm giảm hiệu suất hấp thu của một trong hai chất [1, 8]. Do đó, người dùng không nên tùy tiện uống gộp nếu đang điều trị tình trạng thiếu hụt cụ thể.
Cơ chế cạnh tranh khi dùng chung đa vi chất
Hệ thống biểu mô ruột non người có các cổng vận chuyển chuyên biệt dành cho từng nhóm khoáng chất. Khi các ion kim loại và nguyên tố vi lượng cùng đi vào lòng ruột với nồng độ lớn, hiện tượng cạnh tranh gắn kết lên thụ thể mang mang tính bão hòa có thể xuất hiện [3, 6].
Kẽm thường chịu sự cạnh tranh vị trí gắn kết từ các kim loại nặng và ion hóa trị hai khác qua protein mang [3, 6]. Riêng với selen, dù tồn tại dưới dạng hợp chất hữu cơ hoặc vô cơ khác nhóm kim loại, sự hiện diện đồng thời của hai chất ở nồng độ cao trong khẩu phần vẫn kích hoạt hiện tượng đối kháng hấp thu lẫn nhau [1].
Bên cạnh đó, việc cơ thể phải dung nạp đồng thời nhiều thành phần như sắt, kẽm và selen kết hợp thuốc ức chế bài tiết axit dạ dày có thể khiến nồng độ ion tự do tại ruột bị biến đổi [2]. Quá trình cạnh tranh vị trí hấp thu dinh dưỡng tại đường tiêu hóa là một trong những lý do khiến nồng độ kẽm trong máu không thể phục hồi dù đã được bổ sung liên tục [2].
Bằng chứng nghiên cứu về sự đối kháng hấp thu
Nghiên cứu về độ khả dụng sinh học và tương tác giữa kẽm và selen đã được công bố từ năm 1989 [1]. Thử nghiệm dùng kỹ thuật đo phóng xạ toàn thân trên chuột đực được cho ăn hạt lúa mì có đánh dấu đồng vị phóng xạ 65Zn và 75Se [1]. Các bữa ăn thử nghiệm được chia cho hai nhóm: chuột thiếu kẽm và chuột đủ kẽm [1].
Kết quả ghi nhận mức độ hấp thu 65Zn tự nhiên ở chuột thiếu kẽm dao động từ khoảng 46% đến 57% liều dùng [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ hấp thu 65Zn này giảm xuống khi hàm lượng selen trong hạt ngũ cốc tăng lên [1]. Đối với chuột đủ kẽm, tỷ lệ hấp thu 65Zn chỉ đạt khoảng 21% đến 26% và không bị ảnh hưởng bởi lượng kẽm hay selen trong bữa ăn [1].
Ở chiều ngược lại, mức hấp thu 75Se tự nhiên đạt từ 43% đến 52% ở chuột thiếu kẽm và từ 35% đến 48% ở chuột đủ kẽm [1]. Tuy nhiên, mức hấp thu 75Se ở nhóm chuột đủ kẽm lại suy giảm khi hàm lượng kẽm trong khẩu phần tăng cao [1]. Các tác giả kết luận rằng dạng tự nhiên của selen gây đối kháng làm giảm hấp thu kẽm ở cá thể thiếu kẽm, còn kẽm lại gây đối kháng cản trở hấp thu selen ở cá thể đủ kẽm [1].
Năm 2013, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 45 tuổi bị suy dinh dưỡng nặng, đồng thời thiếu hụt cả kẽm và selen [2]. Bệnh nhân được cho áp dụng chế độ ăn giàu calo kết hợp uống bổ sung sắt, kẽm và selen, bên cạnh kháng sinh và thuốc ức chế bơm proton (PPI) [2]. Sau 4 tuần, nồng độ selen trong huyết thanh trở về mức bình thường nhưng kẽm vẫn không thể phục hồi [2]. Tình trạng này khiến bệnh nhân xuất hiện tổn thương da ban đỏ, rụng tóc và chậm lành vết thương [2]. Nhóm điều trị nhận định sự cạnh tranh hấp thu dinh dưỡng tại ruột kết hợp việc dùng PPI có thể là nguyên nhân tiềm ẩn cản trở hấp thu kẽm [2].
Tác động hiệp đồng khi đã vào máu
Mặc dù có sự cạnh tranh nhất định tại biểu mô ruột lúc hấp thu, kẽm và selen khi đã đi vào tuần hoàn lại mang đến nhiều tác động bảo vệ tế bào đáng ghi nhận [2, 3]. Cả hai nguyên tố đều là thành phần cấu tạo thiết yếu của các enzyme chống oxy hóa nội sinh [3].
Nghiên cứu năm 2011 cho thấy việc bổ sung phối hợp đa chất chống oxy hóa gồm vitamin C, vitamin E, beta-carotene, selen và kẽm giúp gia tăng đáng kể hoạt độ enzym SOD và GPx ở 36 công nhân tiếp xúc với chì [3]. Sự kết hợp này hỗ trợ dọn dẹp các gốc tự do phát sinh từ kim loại độc hại [3].
Một nghiên cứu tế bào năm 2012 thực hiện trên chuột được cho uống bổ sung selen hoặc kẽm liều thấp hoặc liều cao liên tục trong 30 ngày [4]. Kết quả cho thấy huyết thanh từ nhóm chuột dùng cả selen liều cao và kẽm liều cao có nồng độ hai chất này cao nhất, đồng thời ức chế sự phát triển và ức chế tổng hợp DNA của dòng tế bào ung thư thực quản Eca109 sau 72 giờ nuôi cấy [4].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2012 cũng lưu ý rằng huyết thanh liều cao này đồng thời gây ức chế sự phát triển và ức chế tổng hợp DNA của tế bào gan bình thường [4]. Điều này chứng minh việc nâng nồng độ hai chất lên quá cao không hoàn toàn vô hại mà có thể gây độc cho mô lành [4].
Hiểu lầm thường gặp về việc uống vi chất
Nhiều người lầm tưởng uống các loại khoáng chất cùng lúc sẽ nhân đôi tác dụng bảo vệ mà không để lại bất kỳ phản ứng phụ nào. Thực tế sinh lý cho thấy các chất dinh dưỡng dạng vi lượng luôn có ngưỡng tiếp nhận nhất định tại lòng ruột [6, 8].
Quan niệm rằng "cứ uống viên bổ sung là cơ thể hấp thu toàn bộ" hoàn toàn không chuẩn xác. Tỷ lệ hấp thu kẽm tự nhiên có thể rơi từ mức 57% xuống còn 21% tùy thuộc vào nồng độ khoáng chất đi kèm và trạng thái vi chất sẵn có của cơ thể [1]. Uống dồn dập nhiều khoáng chất dạng viên nén giải phóng nhanh trong cùng một thời điểm thường dẫn tới hiện tượng lãng phí dưỡng chất qua đào thải [1, 8].
Ngoài ra, việc dùng chung các khoáng chất với thuốc làm giảm axit dạ dày (như nhóm PPI) cũng bị nhiều người xem nhẹ. Môi trường tiêu hóa thay đổi kết hợp cùng tương tác cạnh tranh giữa các thành phần bổ sung đường uống có thể làm triệt tiêu hiệu quả điều trị của vi chất cần bù đắp [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người đang mắc chứng thiếu kẽm hoặc thiếu selen bệnh lý đã được chẩn đoán cần hết sức cẩn trọng khi tự ý dùng chế phẩm phối hợp. Bệnh nhân có vết thương khó lành, rụng tóc, viêm da hoặc suy dinh dưỡng cần kiểm tra nồng độ huyết thanh định kỳ thay vì tự mua viên uống tổng hợp [2].
Những bệnh nhân đang phải điều trị các bệnh lý tiêu hóa bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) kéo dài không nên uống chung kẽm với các vi chất khác [2]. Sự kết hợp không hợp lý có thể khiến cơ thể kháng lại liệu pháp bù kẽm qua đường uống [2].
Các cá nhân làm việc trong môi trường nhiễm độc kim loại nặng hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị đặc hiệu khác cần tuân thủ hướng dẫn y khoa [3]. Việc tự ý nâng liều selen và kẽm lên mức quá cao có thể gây ức chế cả những dòng tế bào khỏe mạnh của cơ thể [4].
Cách dùng khoa học trong đời sống
Để tránh tình trạng cạnh tranh hấp thu đã được ghi nhận trên mô hình thực nghiệm, giải pháp đơn giản nhất là giãn cách thời điểm bổ sung hai vi chất này [1]. Nếu cần uống cả hai loại dưới dạng đơn chất liều cao, nên uống cách nhau tối thiểu 2 đến 3 giờ.
Kẽm thường được dung nạp tốt hơn khi dùng sau bữa ăn nhẹ để tránh gây cồn cào dạ dày. Trong khi đó, selen có thể dùng vào một bữa ăn khác trong ngày. Việc phân bổ này giúp các protein vận chuyển ở niêm mạc ruột không bị quá tải tại một thời điểm [6, 8].
Ưu tiên bổ sung vi chất từ nguồn thực phẩm tự nhiên đa dạng như ngũ cốc, thịt nạc, thủy hải sản. Nguồn thức ăn tự nhiên cung cấp lượng vi chất cân đối, ít tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt như các chế phẩm bổ sung hàm lượng cao [1]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung khoáng chất nào.
Tóm lại, tương tác cạnh tranh giữa kẽm và selen là một hiện tượng sinh học có thực tại lòng ruột khi nồng độ vi chất tăng cao [1]. Người dùng không cần quá lo lắng khi dùng thực phẩm thông thường nhưng nên tách rời thời điểm uống nếu sử dụng các dạng viên bổ sung riêng biệt. Bổ sung vi chất đúng liều lượng, đúng thời điểm và có sự tư vấn y tế luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe an toàn.
