Nhiều người thường nhận thấy triệu chứng ợ chua, nóng rát vùng ngực xuất hiện dồn dập vào những giai đoạn công việc căng thẳng hoặc áp lực gia đình kéo dài. Không ít trường hợp dù duy trì chế độ ăn thông thường nhưng những cơn trào ngược vẫn bùng phát dữ dội khi tâm trạng bất an. Thắc mắc phổ biến là liệu stress có trực tiếp tạo ra axit dịch vị hay tác động theo một con đường nào khác đến hệ tiêu hóa.
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định rằng căng thẳng tâm lý tác động trực tiếp đến ngưỡng cảm nhận đau của thực quản và hoạt động cơ học của ống tiêu hóa [1], [2]. Thay vì làm lượng axit tăng đột biến, stress hạ thấp ngưỡng chịu đựng kích ứng tại chỗ và làm suy yếu hàng rào ngăn axit trào ngược [3], [1]. Để kiểm soát tình trạng này, việc điều chỉnh các thói quen ăn uống khoa học đóng vai trò hỗ trợ giảm tải áp lực cơ học lên thực quản.
Cơ chế tác động của stress lên cơ thắt và độ nhạy thực quản
Trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là một bệnh lý có cơ chế sinh bệnh học phức tạp và đa yếu tố [4]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, cơ thắt thực quản dưới (LES) hoạt động như một van một chiều, ngăn không cho dịch vị axit và dịch mật từ dạ dày đi ngược lên trên [4]. Khi cơ chế này bị trục trặc, hiện tượng trào ngược sẽ diễn ra kèm theo cảm giác nóng rát hoặc ợ thức ăn [3], [4].
Căng thẳng tâm lý tác động sâu sắc đến hệ tiêu hóa thông qua trục não - ruột và hệ thống thần kinh nội tiết [1]. Khi cơ thể đối mặt với áp lực, yếu tố giải phóng corticotropin (CRF) được kích hoạt như chất trung gian hàng đầu của phản ứng stress [3]. Sự giải phóng này kích thích các thụ thể CRF làm chậm quá trình làm rỗng của dạ dày [3]. Việc thức ăn lưu lại trong dạ dày quá lâu dẫn đến ứ trệ, làm tăng áp lực nội dạ dày và thúc đẩy triệu chứng ợ nóng cũng như trào ngược dịch vị [3].
Đồng thời, sự tiếp xúc với stress còn dẫn đến những biến đổi trong vận động thực quản và ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng của cơ thắt thực quản dưới [3]. Giảm trương lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới hoặc gia tăng số lần giãn thoáng qua của cơ này là con đường trực tiếp khiến hàng rào chống trào ngược suy giảm chức năng [4].
Bên cạnh yếu tố vận động, áp lực tâm lý còn làm tăng độ nhạy cảm đau của thực quản thông qua hiện tượng nhạy cảm hóa trung ương và ngoại vi [4], [5]. Căng thẳng tâm lý làm hạ thấp ngưỡng cảm giác của cơ thể và làm gia tăng đáp ứng kích thích tại niêm mạc thực quản [1]. Do đó, ngay cả khi lượng axit trào ngược ở mức sinh lý bình thường hoặc không hề gia tăng, người bệnh đang chịu căng thẳng vẫn cảm nhận cơn nóng rát dữ dội hơn người khỏe mạnh [2], [6].
Các nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa tâm lý và trào ngược
Mối liên hệ giữa tình trạng căng thẳng và GERD đã được phân tích qua nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm đối tượng và mô hình thực nghiệm khác nhau:
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 khảo sát các yếu tố tâm lý và lối sống liên quan đến GERD trên 2.241 sinh viên đại học tại Ai Cập [7]. Đánh giá qua thang điểm GerdQ (điểm > 8), nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ mắc GERD là 22,6% [7]. Đáng chú ý, 86,3% sinh viên có mức độ căng thẳng nhận thức cao và 62,2% có mức độ lo âu cao [7]. Phân tích hồi quy logistic phân tầng chỉ ra rằng các yếu tố bao gồm tuổi cao hơn trong nhóm mẫu, cân nặng cao, chiều cao thấp, thói quen thường xuyên tiêu thụ thức ăn nhanh/đồ chiên rán và mức độ lo âu cao là những yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê về nguy cơ mắc GERD [7]. Giới hạn của nghiên cứu là thiết kế cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi tự điền, chưa phản ánh mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian.
Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2025 tại Palestine tập trung phân tích mức độ nghiêm trọng của triệu chứng GERD và sức khỏe tâm lý [1]. Kết quả chỉ ra chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe (HRQOL) suy giảm rõ rệt ở những bệnh nhân có triệu chứng nghiêm trọng hơn kèm theo trầm cảm hoặc lo âu [1]. Đồng thời, khoảng một nửa số bệnh nhân GERD tham gia nghiên cứu báo cáo gặp vấn đề về giấc ngủ, trong đó mất ngủ chiếm tỷ lệ cao nhất [1]. Rối loạn giấc ngủ cho thấy mối liên hệ tuyến tính tỷ lệ thuận với điểm số nghiêm trọng của triệu chứng GERD [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận dù căng thẳng tâm lý có liên quan đến mức độ nghiêm trọng trong phân tích đơn biến nhưng không còn giữ ý nghĩa thống kê trong mô hình đa biến, cho thấy tác động có thể được điều hòa bởi các yếu tố trung gian khác [1].
Một thử nghiệm năm 2017 đánh giá tác động của stress cấp tính lên vận động thực quản và trào ngược dạ dày ở người khỏe mạnh [2]. Các thông số đo đạc trào ngược không có sự thay đổi đáng kể sau khi người tham gia trải qua tình huống căng thẳng cấp tính [2]. Kết quả này ủng hộ giả thuyết rằng tác động của stress lên triệu chứng GERD chủ yếu xuất phát từ việc tăng nhận thức cảm giác và tăng độ nhạy cảm đối với axit tại niêm mạc thực quản, chứ không nhất thiết làm tăng các cơn trào ngược cơ học ở người khỏe mạnh [2]. Giới hạn lớn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên người tình nguyện khỏe mạnh, chưa phản ánh đầy đủ phản ứng của bệnh nhân GERD thực sự vốn dễ bị tổn thương hơn trước các biến cố stress [2].
Nghiên cứu công bố năm 2016 về giới tính trong bệnh GERD cho thấy sự tương quan giữa yếu tố tâm lý và dạng trào ngược không trợt niêm mạc (NERD) [5]. Nghiên cứu trên 217 đối tượng người Hàn Quốc cho thấy bệnh nhân NERD có điểm số lo âu cao hơn và chất lượng cuộc sống thấp hơn so với người bị viêm thực quản trào ngược [5]. Điểm số thang đo tác động của GERD ở nhóm NERD đạt mức 9,2 +- 0,4, cao hơn đáng kể so với mức 6,5 +- 0,3 ở nhóm viêm thực quản có trợt loét (p < 0,001) [5]. Nghiên cứu nhấn mạnh hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng thông qua tương tác não - ruột là cơ chế bệnh sinh then chốt ở nhóm này [5].
Nghiên cứu trên mô hình linh trưởng không thuộc dạng người (NHP) năm 2012 cũng khẳng định stress gây ra và làm tăng mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng đường tiêu hóa thông qua thụ thể CRF làm chậm rỗng dạ dày và biến đổi vận động cơ thắt thực quản dưới [3]. Đồng thời, nghiên cứu về thực phẩm tại Hàn Quốc năm 2017 trên 152 chế độ ăn cho thấy stress tâm lý và độ nhạy cảm cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát triệu chứng, bên cạnh tác động từ các thói quen ăn uống thiếu khoa học [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học giúp phân định rõ ràng giữa triệu chứng cơ học và sự thay đổi trong thụ cảm thần kinh [1], [2]. Việc hiểu đúng tác động của trục não - ruột giúp người bệnh và người làm công tác y tế không chỉ chăm chú vào việc dùng thuốc ức chế axit mà còn chú trọng các biện pháp điều chỉnh tâm lý và thói quen sinh hoạt [1], [6].
Tuy nhiên, giới hạn hiện nay là phần lớn các bằng chứng dịch tễ học vẫn dựa trên nghiên cứu cắt ngang, chưa thể hiện hoàn toàn tiến trình bệnh học theo thời gian dài [7], [1]. Mặt khác, phản ứng với stress có tính cá thể hóa cao phụ thuộc vào loại căng thẳng cấp tính hay mạn tính, thể chất hay tâm lý, cũng như nồng độ cortisol huyết thanh của từng cá nhân [2]. Nhiều công trình thực nghiệm đòi hỏi mở rộng nghiên cứu trực tiếp trên người bệnh thực thể thay vì chỉ thử nghiệm trên tình nguyện viên khỏe mạnh hoặc mô hình động vật [3], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi bị trào ngược do stress
Một hiểu lầm kinh điển là cho rằng khi căng thẳng, dạ dày luôn tiết ra lượng axit gấp đôi bình thường. Thực tế, nhiều quan sát cho thấy thông số các đợt trào ngược không gia tăng đột biến, nhưng độ nhạy cảm niêm mạc bị khuếch đại khiến một lượng axit sinh lý bình thường cũng đủ gây ra cảm giác đau rát dữ dội [2], [5]. Cảm nhận triệu chứng gia tăng xuất phát từ ngưỡng chịu đau bị hạ thấp chứ không hoàn toàn do dư thừa axit [1], [6].
Một ngộ nhận khác là quan điểm chỉ cần duy trì dùng thuốc ức chế tiết axit dịch vị là đủ kiểm soát bệnh [2]. Nghiên cứu ghi nhận các vấn đề tâm lý đi kèm thường liên quan đến tình trạng kém đáp ứng với điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [2]. Nếu không giải quyết được nguồn cơn căng thẳng và hành vi ăn uống thiếu điều độ, các triệu chứng nóng rát và khó chịu vẫn sẽ tiếp diễn dai dẳng [8], [2].
Nhiều người cũng tin rằng bệnh chỉ xảy ra khi ăn các loại thực phẩm phương Tây hiện đại. Tuy nhiên, khảo sát thực tế cho thấy các thực phẩm truyền thống quen thuộc tiêu thụ lâu đời cũng có thể là tác nhân kích hoạt triệu chứng nếu thói quen ăn uống thiếu lành mạnh [8]. Ngoài ra, mối liên hệ giữa thừa cân và trào ngược đôi khi không chỉ nằm ở chỉ số khối cơ thể (BMI) mà còn liên quan chặt chẽ đến chế độ ăn nhiều chất béo [3].
Ai nên thận trọng với biến chứng trào ngược
Người chịu áp lực công việc cao kéo dài, thường xuyên lo âu, trầm cảm cần đặc biệt chú ý đến sức khỏe tiêu hóa [7], [1]. Bệnh nhân trào ngược kèm theo các rối loạn tâm lý này có xu hướng suy giảm chất lượng cuộc sống nặng nề hơn và cảm nhận cơn đau rõ rệt hơn [1], [5].
Nữ giới là nhóm đối tượng cần lưu tâm do tỷ lệ bệnh nhân có triệu chứng liên quan đến thức ăn hoặc dạng trào ngược không trợt niêm mạc (NERD) chiếm ưu thế hơn [8], [5]. Tỷ lệ lo âu và trầm cảm trong cộng đồng ở nữ giới cũng cao hơn, điều này có thể góp phần làm gia tăng gánh nặng triệu chứng do sự khác biệt về tín hiệu hướng tâm và nồng độ hormone [5].
Những người gặp trục trặc về giấc ngủ, đặc biệt là người mắc chứng mất ngủ, đối mặt với nguy cơ bệnh tăng nặng [1]. Mất ngủ và chất lượng giấc ngủ kém làm gia tăng các đợt trào ngược, kéo dài thời gian tiếp xúc của axit với niêm mạc thực quản và đẩy cao điểm số nghiêm trọng của bệnh [1].
Người có thói quen ăn uống thất thường, người cao tuổi hoặc người tiêu thụ nhiều thực phẩm dầu mỡ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [3], [7]. Các đối tượng có bệnh nền tim mạch, dạ dày hoặc đang sử dụng thuốc điều trị chuyên khoa cần tham vấn ý kiến bác sĩ khi xuất hiện các triệu chứng tiêu hóa bất thường, tránh tự ý điều trị làm che lấp các tổn thương thực thể.
Cách điều chỉnh thói quen ăn uống trong đời sống
Để giảm tải áp lực cho dạ dày và hạn chế kích ứng thực quản nhạy cảm trong những giai đoạn căng thẳng, việc thay đổi hành vi ăn uống cần thực hiện nhất quán:
Tránh ăn các bữa ăn quá lớn trong một lần [8], [3]. Bữa ăn dung tích lớn làm tăng gánh nặng co bóp, kích hoạt hiện tượng trớ thức ăn và thúc đẩy triệu chứng trào ngược axit [3]. Thay vào đó, việc chia nhỏ khẩu phần, ăn lượng vừa phải sẽ hỗ trợ dạ dày làm rỗng thuận lợi hơn [3].
Tuyệt đối không ăn quá nhanh, ăn uống thất thường hoặc ăn vặt liên tục giữa các bữa [8]. Việc nhai kỹ, ăn chậm rãi giúp giảm tải cho quá trình tiêu hóa cơ học. Hạn chế tối đa thói quen ăn ngay trước khi đi ngủ [8]. Cần duy trì khoảng cách thích hợp giữa bữa ăn cuối cùng và giờ ngủ nhằm hạn chế nguy cơ dịch vị trào ngược gây gián đoạn giấc ngủ [8], [1].
Về thành phần dinh dưỡng, cần hạn chế các loại đồ ăn nhanh, món ăn chiên rán nhiều dầu mỡ [7]. Chế độ ăn chứa hàm lượng chất béo cao đã được chứng minh có mối liên hệ mật thiết với chứng ợ nóng và nguy cơ phát triển GERD [3]. Đồ uống chứa cồn và các loại thực phẩm có tính axit cao cũng là nhóm kích thích gây ợ nóng cần được kiểm soát chặt chẽ trong thực đơn [3].
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, duy trì vận động thể lực hợp lý và thực hiện các biện pháp thư giãn tinh thần là mắt xích thiết yếu để cải thiện ngưỡng nhạy cảm thần kinh [7], [6].
Điều chỉnh thói quen ăn uống kết hợp giải tỏa áp lực tâm lý là chìa khóa then chốt để quản lý chứng trào ngược dạ dày thực quản hiệu quả. Khi nhận thấy các biểu hiện ợ nóng, khó nuốt kéo dài, người bệnh không nên tự suy đoán mà cần đến cơ sở y tế thăm khám để nhận phác đồ điều trị phù hợp từ bác sĩ chuyên khoa.
