Nhiều người bệnh celiac sau thời gian dài điều trị tiêu hóa vẫn gặp tình trạng đau nhức xương khớp âm ỉ. Thậm chí, không ít trường hợp chỉ phát hiện bản thân mắc chứng bệnh tự miễn này sau khi bị gãy xương dù va chạm rất nhẹ. Điều này khiến nhiều người băn khoăn: Liệu tổn thương xương do ruột non kém hấp thu canxi có thể đảo ngược bằng chế độ ăn uống hàng ngày hay không?

Câu trả lời là hoàn toàn có thể cải thiện và phục hồi, nhưng chìa khóa tiên quyết không nằm ở việc uống ồ ạt các loại thuốc bổ canxi. Giải pháp cốt lõi, bắt buộc và duy nhất để khôi phục mật độ xương là tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn không chứa gluten (gluten-free diet - GFD) nhằm chữa lành niêm mạc ruột non [1], kết hợp bổ sung canxi và vitamin D hợp lý theo chỉ dẫn y khoa [2], [3].

Vì sao bệnh celiac lại "bào mòn" khung xương?

Bệnh celiac là một rối loạn tự miễn xảy ra ở những người có yếu tố di truyền nhạy cảm khi dung nạp gluten – loại protein có trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen [1], [2]. Khi người bệnh ăn thực phẩm chứa gluten, hệ miễn dịch sẽ phản ứng bất thường, gây tổn thương và teo các nhung mao lót trong lòng ruột non [1], [2]. Nhung mao ruột vốn đóng vai trò như những chiếc rễ cây hấp thụ dưỡng chất nuôi toàn bộ cơ thể.

Khi các nhung mao này bị bào mòn và phá hủy kéo dài, hội chứng kém hấp thu sẽ bùng phát [1]. Cơ thể mất đi khả năng hấp thụ hai dưỡng chất sống còn đối với hệ xương là canxi và vitamin D [1], [4]. Tình trạng thất thoát canxi qua đường tiêu hóa và tiêu hao canxi nội sinh bắt đầu diễn ra [1]. Lúc này, để duy trì nồng độ canxi trong máu ở mức ổn định cho tim và cơ bắp hoạt động, tuyến cận giáp buộc phải tăng tiết hormone (PTH) để rút canxi dự trữ trực tiếp từ mô xương đưa vào máu [5].

Bên cạnh đó, các phản ứng viêm giải phóng các chất trung gian gây viêm (cytokine) cũng trực tiếp phá vỡ sự cân bằng tự nhiên giữa quá trình tạo xương và hủy xương [1], [4]. Hậu quả là có khoảng 75% người bệnh celiac mới được chẩn đoán gặp tình trạng suy giảm mật độ khoáng của xương (BMD) [1], [2]. Nếu không được can thiệp kịp thời, nguy cơ loãng xương, xốp xương và gãy xương sẽ tăng cao rõ rệt [2].

Chế độ ăn không gluten: Chìa khóa vàng giúp xương tái tạo

Theo các chuyên gia y tế, chế độ ăn hoàn toàn không chứa gluten là phương pháp điều trị hiệu quả duy nhất được công nhận đối với bệnh celiac [1]. Khi loại bỏ hoàn toàn gluten khỏi khẩu phần, niêm mạc ruột non sẽ dần ngừng bị tấn công, các phản ứng viêm lắng xuống và lớp nhung mao ruột bắt đầu mọc lại. Nhờ đó, đường ruột khôi phục khả năng hấp thụ khoáng chất và mật độ xương bắt đầu được bồi đắp [1], [4].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã khảo sát 20 công trình nghiên cứu trên các bệnh nhân celiac trưởng thành mới chẩn đoán được theo dõi ít nhất 1 năm sau khi áp dụng chế độ ăn kiêng bằng phương pháp đo mật độ xương DXA [2]. Kết quả cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn không gluten giúp phục hồi một phần mật độ xương sau 1 năm ở tất cả các nghiên cứu, và giúp phục hồi hoàn toàn vào năm thứ 5 [2]. Đáng chú ý, một nghiên cứu trong báo cáo này chỉ ra rằng hiệu quả phục hồi xương giữa nhóm chỉ ăn kiêng không gluten đơn thuần và nhóm kết hợp ăn kiêng với dùng thuốc bisphosphonate là không có sự khác biệt [2].

Điều này chứng minh rằng việc chữa lành tận gốc bề mặt hấp thu của ruột non thông qua ăn kiêng gluten là yếu tố mang tính quyết định, có giá trị nền tảng vượt trội hơn mọi biện pháp can thiệp thuốc men hỗ trợ đơn thuần [2].

Trẻ em và thanh thiếu niên: Cơ hội vàng phục hồi xương hoàn toàn

Nghiên cứu cho thấy khả năng phục hồi xương ở trẻ em và thanh thiếu niên mắc bệnh celiac đạt tỷ lệ rất cao nếu được can thiệp sớm [1], [4], [6]. Khung xương của người trẻ đang trong giai đoạn phát triển tích cực, tạo điều kiện thuận lợi để bù đắp các tổn thương trước đó [6].

Một nghiên cứu năm 1998 tiến hành đo mật độ xương bằng phương pháp DXA tại cột sống thắt lưng và toàn bộ cơ thể trên 44 bệnh nhân celiac từ 2,58 đến 20,42 tuổi lúc mới chẩn đoán, so sánh với 177 người khỏe mạnh từ 1,52 đến 20,99 tuổi [6]. Kết quả ban đầu cho thấy mật độ xương cột sống thắt lưng và toàn thân của nhóm bệnh nhân celiac thấp hơn nhóm đối chứng một cách rõ rệt (lần lượt với p = 0,015 và p = 0,0001) [6]. Tuy nhiên, khi đánh giá lại ở phân nhóm 25 bệnh nhân sau 1,4 năm tuân thủ chế độ ăn không gluten, mật độ xương đã tăng vọt nhanh chóng và đạt mức tương đương nhóm đối chứng khỏe mạnh [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2003 trên 34 trẻ celiac chưa điều trị, 28 trẻ ăn kiêng không gluten 1 năm và 64 trẻ khỏe mạnh cũng ghi nhận kết quả tích cực [5]. Nhóm chưa điều trị có mật độ và hàm lượng khoáng xương thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng (p = 0,006 và p = 0,005) [5]. Ở nhóm trẻ mới phát hiện này, có 17,6% trẻ bị hạ canxi máu nhẹ và 29,4% có nồng độ hormone tuyến cận giáp tăng cao [5]. Nhưng chỉ sau 1 năm ăn kiêng nghiêm ngặt, tỷ lệ hạ canxi máu giảm xuống chỉ còn 3,6%, nồng độ hormone tuyến cận giáp giảm mạnh còn 14,3%, và mật độ xương của các em đã đạt tương đương nhóm trẻ khỏe mạnh [5].

Năm 2021, một nghiên cứu khác theo dõi 46 bệnh nhi celiac trước và sau 6 tháng điều trị ăn không gluten kết hợp bổ sung canxi và vitamin D đầy đủ [3]. Trước can thiệp, tỷ lệ trẻ có điểm Z mật độ xương diện tích (aBMD Z-score) ở mức thấp (<= -1 SDS) lên tới 78,2% [3]. Chỉ sau 6 tháng ngắn ngủi, 9 trong số 20 bệnh nhi có điểm Z <= -1 SDS đã hồi phục mật độ xương hoàn toàn về mức bình thường [3]. Đối với 16 bệnh nhân có mức giảm nặng (<-2 SDS), có 5 trẻ tăng trên 1 SDS và 1 trẻ tăng trên 2 SDS [3].

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng thời điểm can thiệp đóng vai trò cốt lõi [1], [4], [7]. Nếu trẻ được chẩn đoán và điều trị trước tuổi dậy thì, các em hoàn toàn có thể đạt được khối lượng xương đỉnh bình thường để phòng ngừa loãng xương sau này [1], [4]. Một nghiên cứu năm 2003 so sánh 30 bệnh nhân (17 trẻ em, 13 thanh thiếu niên) đang ăn kiêng gluten với 23 người khỏe mạnh cho thấy: Nhóm thanh thiếu niên vẫn có mật độ xương cột sống thắt lưng thấp hơn nhóm chứng (p = 0,015), trong khi nhóm trẻ nhỏ hơn lại phục hồi hoàn toàn [7]. Lý do là tỷ lệ thanh thiếu niên bắt đầu ăn kiêng muộn (sau 2 tuổi) cao hơn hẳn nhóm trẻ nhỏ (p = 0,003), dẫn đến tốc độ cải thiện xương chậm hơn [1], [7].

Người lớn mắc celiac: Khả năng phục hồi xương tới đâu?

Khác với trẻ nhỏ, việc chẩn đoán và điều trị bệnh celiac khi đã bước vào tuổi trưởng thành mang lại những thách thức nhất định cho khung xương [4]. Khi cơ thể đã qua giai đoạn tăng trưởng thể chất, quá trình đồng hóa xương diễn ra chậm chạp hơn [8], [4].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn không gluten ở người lớn giúp cải thiện mật độ xương, nhưng hiếm khi đưa các chỉ số này trở về mức hoàn toàn bình thường như người khỏe mạnh [4]. Một nghiên cứu tiến cứu năm 1997 trên 20 bệnh nhân celiac trưởng thành tuân thủ chế độ ăn không chứa gluten trong 2 năm đã ghi nhận sự cải thiện về mật độ xương và các chỉ số chuyển hóa khoáng chất ở tất cả các bệnh nhân [8]. Dẫu vậy, chỉ có 12/20 bệnh nhân (chiếm 60%) đạt mức phục hồi đáng kể (tăng ít nhất 0,5 độ lệch chuẩn Z-score, tương đương tăng từ 5% mật độ xương trở lên) [8].

Nghiên cứu này cũng chỉ rõ, mức độ hồi phục xương ở người lớn phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ hoạt động tạo xương ban đầu trước khi can thiệp [8]. Nồng độ propeptide đầu C của procollagen type I (PICP - chỉ số phản ánh hoạt động tổng hợp xương) trước điều trị có mối tương quan rất chặt chẽ với mức tăng Z-score ở cột sống thắt lưng (r = 0,92; P < 0,001) và cổ xương đùi (r = 0,89; P < 0,001) [8]. Chỉ những bệnh nhân có chỉ số PICP cơ bản cao hơn mức bình thường mới ghi nhận sự hồi phục xương từ 5% trở lên sau 2 năm ăn kiêng [8].

Những hiểu lầm tai hại trong nỗ lực bồi đắp canxi

Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh celiac là cho rằng cứ uống canxi liều thật cao và ăn nhiều tôm cua, sữa bò là xương sẽ chắc khỏe trở lại mà không cần quá khắt khe trong việc kiêng gluten. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Nếu người bệnh vẫn vô tình nạp gluten dù chỉ là một lượng rất nhỏ, niêm mạc ruột non vẫn tiếp tục bị viêm loét và teo nhung mao [1]. Khi "bộ máy" hấp thu đã hỏng, lượng canxi đưa vào chẳng những bị đào thải qua phân mà còn gây thêm gánh nặng cho hệ tiêu hóa [1].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần uống bổ sung canxi mà bỏ quên vitamin D. Vitamin D đóng vai trò là "chìa khóa" mở cổng biểu mô ruột để canxi đi vào tuần hoàn máu. Bệnh celiac làm tổn thương việc hấp thu đồng thời cả canxi và vitamin D [1], [4]. Thiếu vitamin D, lượng canxi nạp vào sẽ không thể chuyển hóa hiệu quả vào xương [1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ người có triệu chứng tiêu hóa nặng mới bị loãng xương. Trên thực tế, ngay cả những bệnh nhân có biểu hiện "thầm lặng", không hề có triệu chứng tiêu hóa rõ rệt, hoặc chỉ biểu hiện ngoài ruột như viêm da dạng herpes hay suy giảm nhận thức, mật độ khoáng của xương vẫn bị suy giảm nghiêm trọng [2], [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng với sức khỏe xương?

Tất cả người bệnh celiac đều cần chú ý đến mật độ xương, nhưng các nhóm đối tượng sau đây cần được giám sát y tế chặt chẽ hơn:

  • Người phát hiện bệnh ở tuổi trưởng thành hoặc tuổi già: Khoảng 1/3 số ca bệnh celiac mới được chẩn đoán ở độ tuổi trên 60 [2]. Nhóm này vừa chịu ảnh hưởng từ hội chứng kém hấp thu, vừa bị suy giảm mật độ xương do quá trình lão hóa tự nhiên, dẫn đến nguy cơ gãy xương cao hơn 40% so với người bình thường [2]. Khả năng hồi phục xương hoàn toàn ở nhóm này rất khó khăn [4].
  • Bệnh nhân có tình trạng suy dinh dưỡng: Nghiên cứu tổng quan cho thấy đối với các bệnh nhân celiac bị suy dinh dưỡng, việc chỉ ăn kiêng gluten là chưa đủ mà bắt buộc phải có chỉ định bổ sung kết hợp canxi và vitamin D để đạt được sự cải thiện mật độ xương có ý nghĩa [2].
  • Trẻ em phát hiện bệnh muộn: Trẻ được chẩn đoán sau 2 tuổi hoặc gần tuổi dậy thì cần được theo dõi định kỳ chuyên sâu vì tốc độ hồi phục xương sẽ chậm hơn đáng kể so với trẻ được can thiệp từ giai đoạn nhũ nhi [1], [7].

Áp dụng thực tế: Ăn uống thế nào để nhung mao ruột lành và xương chắc?

Để phục hồi mật độ xương một cách bền vững, người bệnh celiac cần áp dụng chiến lược ăn uống khoa học theo các bước cụ thể:

  1. Tuyệt đối nói không với gluten: Loại bỏ hoàn toàn thực phẩm chứa lúa mì, lúa mạch, lúa mạch đen, mạch nha và các chất phụ gia chứa gluten ẩn trong đồ đóng hộp, nước sốt công nghiệp [1], [2]. Đọc kỹ nhãn mác thực phẩm với chứng nhận "Gluten-Free". Đây là điều kiện tiên quyết để nhung mao ruột phục hồi, tạo tiền đề hấp thu khoáng chất [1], [4].
  2. Bổ sung canxi từ nguồn thực phẩm tự nhiên an toàn: Khi đường ruột bắt đầu ổn định, hãy ưu tiên các nguồn canxi dễ hấp thu và không chứa gluten như sữa chua, phô mai tự nhiên, cá nhỏ ăn cả xương (cá mòi, cá cơm), đậu phụ, vừng đen, rau có màu xanh đậm (cải bó xôi, cải thìa, bông cải xanh).
  3. Đảm bảo cung cấp đủ vitamin D: Khung xương không thể hấp thu canxi nếu thiếu vitamin D [1], [4]. Hãy tận dụng nguồn vitamin D tự nhiên qua ánh nắng mặt trời buổi sớm kết hợp các thực phẩm như lòng đỏ trứng, cá hồi, nấm.
  4. Tham khảo ý kiến bác sĩ về vi chất bổ sung: Đối với người lớn, người suy dinh dưỡng hoặc có mật độ xương suy giảm nặng, việc chỉ dựa vào chế độ ăn có thể không đủ [4], [2]. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa để đo mật độ xương (DXA) và xét nghiệm vi chất, từ đó bác sĩ sẽ kê đơn liều lượng bổ sung canxi và vitamin D phù hợp [2], [3]. Không tự ý mua thuốc bổ canxi liều cao trôi nổi trên thị trường.

Phục hồi xương sau tổn thương do bệnh celiac là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì từ vài tháng đến vài năm [1], [2], [3]. Nắm vững nguyên tắc "chữa lành ruột trước, bồi đắp xương sau" thông qua việc kiêng tuyệt đối gluten kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu canxi, vitamin D sẽ giúp người bệnh từng bước lấy lại khung xương chắc khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống bền lâu.