Nhiều người theo chế độ thực dưỡng thường truyền tai nhau việc dùng canh dưỡng sinh, nước hầm củ sen và ngưu bàng để làm sạch phổi, trị dứt cơn ho hay phòng ngừa bệnh hô hấp mạn tính. Những loại củ mộc mạc này từ lâu đã gắn liền với các bài thuốc dân gian thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, mức độ tác dụng của chúng đối với hệ hô hấp dưới góc nhìn khoa học hiện đại vẫn là điều khiến nhiều người băn khoăn.
Thực tế, dữ liệu dược lý hiện nay cho thấy ngưu bàng và củ sen sở hữu hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa rất đáng chú ý [1], [2]. Dẫu vậy, các bằng chứng liên quan trực tiếp đến cơ quan hô hấp hiện mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật gián tiếp qua trục ruột - phổi [3], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận khả năng điều trị hay chữa dứt điểm bệnh lý phổi ở người.
Cơ chế tác động: Kháng viêm và chống oxy hóa từ cấp độ tế bào
Phản ứng viêm quá mức và mất cân bằng oxy hóa là hai yếu tố cốt lõi dẫn đến tổn thương mô, bao gồm cả niêm mạc đường hô hấp khi bị kích ứng hoặc nhiễm khuẩn [3], [2]. Khi các tác nhân xâm nhập, tế bào đại thực bào trong hệ miễn dịch được kích hoạt thông qua phức hợp điều hòa như NF-kappaB, kéo theo việc tăng tiết ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) [2], [4].
Các hợp chất tự nhiên trong ngưu bàng và củ sen can thiệp vào chính quá trình này [2], [4]. Một nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng củ sen lên men cùng hoạt chất chính axit linoleic có khả năng làm giảm hoạt động của NF-kappaB, đồng thời ức chế sự phosphoryl hóa của các protein truyền tín hiệu nội bào như ERK, JNK và p38 ở đại thực bào RAW 264.7 [2]. Nhờ đó, lượng chất kích thích viêm do vi khuẩn kích hoạt bị giảm sút đáng kể [2].
Song song với củ sen, ngưu bàng cũng thể hiện hoạt lực bảo vệ tế bào mạnh mẽ [1], [4]. Rễ ngưu bàng giúp dọn dẹp các gốc tự do nhờ hàm lượng polyphenol dồi dào, đồng thời ức chế con đường tạo chất gây giãn mạch iNOS [5]. Nghiên cứu tế bào năm 2016 chứng minh chiết xuất ngưu bàng ở nồng độ 200 microgam/ml đạt hiệu quả ức chế khoảng 50% mức sản sinh oxit nitric (NO) do độc tố vi khuẩn gây ra, kéo giảm các chỉ dấu viêm TNF-alpha và COX-2 [4].
Bằng chứng khoa học: Trục ruột - phổi mở ra hy vọng mới
Phần lớn dữ liệu về ngưu bàng trước đây tập trung vào đường tiêu hóa và tuần hoàn [1], [6]. Nghiên cứu năm 2018 từng chỉ ra chiết xuất rễ ngưu bàng giúp bảo vệ tế bào thần kinh trước stress oxy hóa, giảm viêm ruột kết do TNBS trên mô hình động vật và hạ cholesterol sau 8 tuần thử nghiệm [1]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2019 với tỷ lệ tuân thủ trên 95% cũng ghi nhận trà ngưu bàng hỗ trợ giảm tái phát viêm túi thừa đại tràng cấp tính nhờ cơ chế chống viêm trường diễn [5].
Mối liên hệ cụ thể nhất giữa ngưu bàng và sức khỏe phổi chỉ vừa được làm sáng tỏ gần đây [3]. Công bố năm 2025 trên tạp chí khoa học ghi nhận thử nghiệm dùng trà rễ ngưu bàng trên chuột Wistar đực khỏe mạnh [3]. Kết quả cho thấy trà rễ ngưu bàng làm thay đổi độ đa dạng alpha và beta của hệ vi sinh vật manh tràng, tăng sinh các vi khuẩn có lợi và tăng nồng độ các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [3].
Chính lượng axit béo chuỗi ngắn này sau khi đi vào tuần hoàn đã kích hoạt thụ thể SCFA, củng cố hàng rào bảo vệ, đồng thời ức chế gen gây viêm NLRP3 ở cả đại tràng lẫn mô phổi [3]. Nồng độ SCFA tương quan nghịch với các cytokine gây viêm và mức stress oxy hóa tại phổi [3]. Thử nghiệm này bước đầu chứng minh cơ chế bảo vệ phổi gián tiếp thông qua trục ruột - phổi [3]. Dù vậy, giới hạn rõ ràng là nghiên cứu chỉ tiến hành trên chuột Wistar khỏe mạnh, chưa thể ngoại suy tương đương về hiệu quả điều trị bệnh phổi thực tế trên người.
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng thực dưỡng là xem nước củ sen ngưu bàng như một phương thuốc thay thế thuốc giãn phế quản, kháng sinh hoặc thuốc xịt trị hen suyễn. Bản thân ngưu bàng từng được y học cổ truyền dùng để giải độc, tán nhiệt, hỗ trợ viêm nhiễm ngoài da [1], [6]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học đến nay chưa hề có thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên bệnh nhân viêm phổi, hen suyễn hay phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
Hơn nữa, các thử nghiệm cho kết quả khả quan thường dùng dạng dịch chiết cô đặc trong phòng thí nghiệm hoặc chiết xuất lá, hạt ngưu bàng chứa flavonoid đặc hiệu chứ không chỉ là nước hầm rễ thông thường [6], [7]. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy flavonoid lá ngưu bàng chứa morin và quercetin 3-O-rhamnoside đạt khả năng dọn gốc tự do đo theo phương pháp DPPH lên đến 2025,33 ± 84,15 micromol Trolox/g [7]. Lượng chất này trong một bát canh dưỡng sinh hầm tại gia là rất khó định lượng chính xác.
Do đó, người dùng không nên kỳ vọng việc uống canh hay bột củ sen, ngưu bàng có thể làm sạch phổi tức thì hay chữa lành các tổn thương hô hấp nghiêm trọng. Xem đây là thần dược trị bệnh phổi có thể dẫn đến việc chậm trễ can thiệp y tế đúng lúc.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng ngưu bàng, củ sen?
Mặc dù rễ ngưu bàng được công nhận là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và an toàn trong tiêu dùng thông thường [1], [6], thảo dược này vẫn tiềm ẩn tác dụng phụ [6]. Tổng quan dược lý năm 2011 cảnh báo ngưu bàng có thể gây viêm da tiếp xúc và các phản ứng dị ứng hoặc viêm cấp tính ở một số cơ địa mẫn cảm [6]. Người có tiền sử dị ứng thực vật họ Cúc nên cẩn trọng khi bắt đầu dùng.
Bên cạnh đó, các hoạt chất trong ngưu bàng có tác động hạ đường huyết và hạ lipid máu [1], [6]. Do đó, người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc điều hòa mỡ máu cần theo dõi sát các chỉ số cơ thể, tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Phụ nữ mang thai, người đang gặp rối loạn tiêu hóa cấp tính hoặc bệnh nhân có bệnh lý mạn tính phức tạp nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng đều đặn hằng ngày.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và cân bằng
Để tận dụng các đặc tính kháng viêm tự nhiên mà không gây hại cho sức khỏe, bạn nên xem củ sen và ngưu bàng như những thực phẩm lành mạnh trong thực đơn hàng tuần, thay vì lạm dụng như một bài thuốc chữa bệnh.
Về cách chế biến, trà ngưu bàng sao khô hoặc rễ ngưu bàng tươi nấu canh là hình thức dung nạp dễ duy trì [5], [3]. Rễ ngưu bàng thái mỏng có thể hầm chung với củ sen, cà rốt, nấm đông cô để tạo vị ngọt tự nhiên, bổ sung chất xơ hòa tan giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột [3]. Thời điểm sử dụng thích hợp là dùng trong các bữa ăn chính hoặc uống nước ấm vào ban ngày.
Cần lưu ý không đun sắc quá đặc để uống thay nước lọc suốt cả ngày. Bất kỳ chế độ dinh dưỡng nào cũng cần tính đa dạng, việc bổ sung rau củ giàu chất chống oxy hóa chỉ thực sự phát huy công năng khi kết hợp cùng lối sống không khói thuốc, vận động thể chất và ngủ đủ giấc.
Củ sen và ngưu bàng là những nguyên liệu thực dưỡng quý giá, được khoa học chứng minh sở hữu tiềm năng chống viêm và chống stress oxy hóa ấn tượng [1], [2]. Dù vậy, công dụng bảo vệ đường hô hấp của chúng hiện chỉ dừng lại ở cơ chế gián tiếp và cần thêm các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ. Độc giả nên nhìn nhận thực phẩm này dưới góc độ hỗ trợ tăng cường thể trạng, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ.
