Quan niệm "ăn cho hai người" từ lâu đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều gia đình Việt Nam ngay khi người phụ nữ mang thai. Không ít mẹ bầu được bồi dưỡng tối đa, thậm chí ép ăn gấp đôi khẩu phần bình thường vì lo ngại em bé thiếu chất hoặc suy dinh dưỡng.

Thực tế khoa học hoàn toàn ngược lại. Nhu cầu năng lượng thực sự không hề tăng gấp đôi; mẹ bầu chỉ cần tăng thêm từ 10% đến 25% lượng calo mỗi ngày tùy giai đoạn phát triển của thai kỳ [1]. Việc ăn uống mất kiểm soát không giúp thai nhi khỏe mạnh hơn mà còn làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và tiểu đường thai kỳ.

Giải mã quan niệm sai lầm 'ăn cho hai người'

Cơ thể thai nhi trong những tháng đầu chỉ nặng từ vài gram đến vài chục gram, hoàn toàn không cần nguồn năng lượng khổng lồ từ khẩu phần gấp đôi của người mẹ. Theo các hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng, mức calo bổ sung thực tế để hỗ trợ tăng cân lành mạnh thấp hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường [1].

Việc nạp quá nhiều calo rỗng không chỉ khiến người mẹ tăng cân mất kiểm soát mà còn không cung cấp đủ vi chất cần thiết. Nghiên cứu chỉ ra rằng với mức ăn uống thông thường hiện nay của đa số mọi người, việc cần làm không phải là tăng vọt số lượng thức ăn, mà là chuyển hướng từ calo nghèo dinh dưỡng sang thực phẩm giàu mật độ vi chất [1].

Cơ thể mẹ bầu thực tế tiêu hao năng lượng ra sao?

Nhu cầu calo của cơ thể thai phụ thay đổi theo sự biến chuyển sinh lý và tốc độ chuyển hóa. Nghiên cứu thực nghiệm xác định chi phí năng lượng trong thai kỳ bao gồm năng lượng tiêu hao gia tăng và năng lượng tích lũy mô bào [2].

Cụ thể, mức tiêu hao năng lượng tăng thêm khoảng 8 kcal/ngày sau mỗi tuần thai, kết hợp với chi phí tích lũy mô khoảng 180 kcal/ngày [2]. Trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, nhu cầu tiêu hao tăng thêm khoảng 15 kcal/ngày sau mỗi tuần, với một nửa nguyên nhân xuất phát từ tăng trọng lượng cơ thể và nửa còn lại do tăng tốc độ chuyển hóa từ hoạt động tim mạch của mẹ và sự chuyển hóa của thai nhi [2]. Ngoài ra, trong tổng lượng cân nặng tăng lên của thai kỳ, có đến 40% trọng lượng gắn liền với thai nhi và nhau thai, còn 60% liên quan đến sự thay đổi của người mẹ [1].

Tam cá nguyệt thứ nhất: Nhu cầu calo gần như không đổi

Trong ba tháng đầu, cơ thể người mẹ trải qua những biến đổi nội tiết mạnh mẽ nhưng nhu cầu năng lượng thực tế lại rất khiêm tốn. Nghiên cứu trên 291 phụ nữ mang thai tuổi 20-35 cho thấy, mức tiêu hao năng lượng cơ bản (BEE) ở tam cá nguyệt thứ nhất là 34,04 ± 3,05 Kcal/m2/giờ, mức tăng này không có ý nghĩa thống kê so với giai đoạn hoàng thể của chu kỳ kinh nguyệt ở người không mang thai [3].

Trừ trường hợp phụ nữ bị thiếu cân trước khi mang thai, trong ba tháng đầu người mẹ không cần tăng thêm năng lượng khẩu phần [4]. Các tài liệu dinh dưỡng khác ghi nhận mức bổ sung năng lượng trong giai đoạn này chỉ dao động nhẹ từ khoảng +68 kcal/ngày [5], 90 đến 125 kcal/ngày [1], hoặc 129 kcal/ngày dựa trên công cụ tính toán cân nặng thai kỳ chuẩn hóa [6]. Con số này rất nhỏ, tương đương một quả táo hoặc một lát bánh mì nhỏ, hoàn toàn trái ngược với việc ăn tăng thêm một bữa cơm lớn.

Tam cá nguyệt thứ hai: Tăng nhẹ calo để đáp ứng thai kỳ

Bước sang tam cá nguyệt thứ hai, thai nhi bắt đầu tăng tốc độ phát triển mô và nhau thai hoạt động ổn định hơn. Nghiên cứu đo lường năng lượng cơ bản cho thấy chỉ số BEE đạt mức 35,85 ± 2,60 Kcal/m2/giờ, bắt đầu tăng có ý nghĩa thống kê so với giai đoạn trước [3].

Theo các khuyến nghị từ Viện Y học Hoa Kỳ (IOM), mức calo cần bổ sung trong tam cá nguyệt thứ hai là khoảng 340 kcal/ngày [2]. Các số liệu từ những nghiên cứu khác cũng nằm trong khoảng tương đồng: khoảng 249 kcal/ngày theo mô hình nước đánh dấu kép [6], 266 kcal/ngày [5], hoặc từ 286 đến 350 kcal/ngày [1]. Mức năng lượng này chỉ tương đương với một bữa phụ nhỏ gồm một hộp sữa chua không đường kết hợp cùng một ít hạt hoặc một quả chuối.

Tam cá nguyệt thứ ba: Giai đoạn cần mức năng lượng cao nhất

Ba tháng cuối là thời điểm thai nhi hoàn thiện các cơ quan và tích lũy lớp mỡ dưới da nhanh nhất. Tốc độ chuyển hóa cơ bản BEE ở phụ nữ mang thai giai đoạn này tăng mạnh lên mức 39,69 ± 2,75 Kcal/m2/giờ [3]. Mức tăng cân nặng khuyến nghị của giai đoạn này nên duy trì đều đặn ở mức 350-400 g/mỗi tuần [5].

Nhu cầu bổ sung calo trong tam cá nguyệt thứ ba đạt đỉnh nhưng cũng chỉ nằm trong khoảng 452 kcal/ngày [2], 466 đến 500 kcal/ngày [1], hoặc tăng thêm tối đa khoảng 496 kcal/ngày [5]. Theo mô hình tính toán từ nghiên cứu sử dụng nước đánh dấu kép, mức bổ sung tăng thêm ở giai đoạn này là khoảng 108 kcal/ngày so với mức của tam cá nguyệt thứ hai [6]. Dù là thời điểm thai nhi tăng trưởng mạnh nhất, người mẹ cũng không cần nạp lượng calo quá nửa một bữa ăn chính thông thường.

Nhu cầu vi chất tăng cao hơn hẳn nhu cầu calo

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của thai phụ là đồng nhất nhu cầu dinh dưỡng với nhu cầu calo. Trong khi năng lượng khẩu phần chỉ cần tăng từ 10% đến 25% [1], thì nhu cầu vi khoáng và vitamin lại tăng vọt.

Các đánh giá y sinh học cho thấy nhu cầu sắt và i-ốt ở phụ nữ mang thai tăng mạnh nhất, lên tới 100% [5]. Nhu cầu axit folic và vitamin B6 tăng 50%, vitamin A tăng tới 60%, trong khi vitamin C, niacin, vitamin B2 và vitamin B12 tăng đến 30% [5]. Về chất đạm, nhu cầu thực tế ở mẹ bầu không cao hơn quá nhiều so với người bình thường, đạt khoảng 0,45 g/pound thể trọng (tương đương mức trung bình 71 g/ngày) [1]. Việc bổ sung đạm đơn thuần liều cao không mang lại lợi ích mà có thể gây hại, trong khi giải pháp cân bằng giữa năng lượng và đạm giúp giảm nguy cơ sinh con nhẹ cân so với tuổi thai (SGA) và cải thiện cân nặng sơ sinh [1].

Những nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng

Mức khuyến nghị calo không áp dụng chung cho tất cả mọi người mà phụ thuộc chặt chẽ vào chỉ số khối cơ thể (BMI) trước khi mang thai. Khảo sát dinh dưỡng cho thấy cần cá nhân hóa việc đánh giá mức năng lượng nạp vào cho từng thai phụ, xác định mức trần tăng cân ngay từ lần khám thai đầu tiên [4].

Mô hình năng lượng của Thomas và cộng sự chỉ ra phụ nữ thiếu cân hoặc bình thường cần dư thừa 400-600 kcal/ngày, nhưng nhóm thừa cân hoặc béo phì chỉ cần thêm 220-350 kcal/ngày [2]. Nhu cầu năng lượng để đạt cân nặng khuyến nghị có sự cách biệt lớn: từ dương 360 kcal/ngày ở người thiếu cân cho tới âm 165 kcal/ngày ở người béo phì [2]. Khuyến cáo từ Đại học Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) năm 2016 cũng xác nhận phụ nữ thừa cân hoặc béo phì cần ít calo bổ sung hơn [2].

Đặc biệt, hướng dẫn tăng cân chuẩn của IOM ban đầu không bao gồm phụ nữ mắc bệnh tiểu đường; ở nhóm này, việc tăng cân ở ngưỡng cận dưới hoặc thấp hơn mức khuyến nghị lại mang lại kết quả sản khoa tốt hơn cho cả mẹ và thai nhi [1].

Thời điểm ăn và cách áp dụng thực tế để tránh tăng cân quá mức

Bên cạnh lượng calo, thói quen ăn uống cũng quyết định nguy cơ tích lũy năng lượng dư thừa. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2025 theo dõi 100 phụ nữ mang thai qua 3 đợt ghi chép khẩu phần 24 giờ cho thấy, thời gian ăn tối có mối liên hệ thuận với tổng năng lượng nạp vào cơ thể, chất đạm và carbohydrate trong tam cá nguyệt thứ nhất và thứ ba [7]. Lượng chất béo nạp vào cũng tỷ lệ thuận với giờ ăn tối ở tất cả các tam cá nguyệt [7]. Ngoài ra, thời lượng ăn kéo dài và số lần ăn nhiều hơn đều liên quan thuận với việc gia tăng tổng lượng calo, chất béo và tinh bột [7]. Thai phụ có xu hướng ăn muộn và ăn quá nhiều lần trong ngày thường nạp mức calo cao hơn hẳn mức cần thiết [7].

Nghiên cứu chuyển hóa cũng cảnh báo tình trạng thai phụ báo cáo thiếu lượng calo nạp vào thực tế diễn ra rất phổ biến [8]. Để áp dụng khoa học vào đời sống, mẹ bầu nên duy trì bữa tối sớm, giới hạn việc kéo dài thời gian ăn uống, chọn thực phẩm giàu vi chất như rau lá xanh, ngũ cốc nguyên hạt, thịt nạc và cá thay vì đồ ăn vặt nhiều đường. Việc điều chỉnh chế độ ăn cần được thăm khám và tư vấn trực tiếp bởi bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho cả hai mẹ con.