Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh viên uống làm đẹp

Tóc rụng từng nắm trên sàn nhà hay lược chải tóc khiến nhiều người lo lắng tìm kiếm giải pháp cấp tốc. Giữa hàng loạt lời quảng cáo trên mạng xã hội, biotin (vitamin B7 hay vitamin H) nổi lên như một vị cứu tinh cho mái tóc xơ yếu, gãy rụng [4, 8]. Nhiều người sẵn sàng chi tiền mua các lọ thực phẩm chức năng chứa biotin liều cao mà không cần bác sĩ kê đơn [5, 6].

Tuy nhiên, liệu uống bổ sung vi chất này có thực sự giúp tóc mọc dày trở lại như kỳ vọng? Nhiều người sử dụng biotin trong thời gian dài mà không biết rằng việc tự ý bổ sung có thể dẫn đến nguy cơ sai lệch kết quả xét nghiệm máu, gây chẩn đoán nhầm các bệnh lý nguy hiểm [1, 3].

Câu trả lời ngắn từ giới chuyên môn

Biotin không mang lại hiệu quả cải thiện rụng tóc ở những người khỏe mạnh, không bị thiếu hụt vi chất này [1]. Thiếu biotin thực tế là một tình trạng hiếm gặp trong cộng đồng [1].

Đáng lo ngại hơn, lượng biotin dư thừa trong máu có thể làm sai lệch hoàn toàn các xét nghiệm miễn dịch phổ biến [1, 4]. Nguy hiểm nhất là xét nghiệm hormone tuyến giáp dẫn đến chẩn đoán nhầm cường giáp và xét nghiệm troponin dẫn đến bỏ sót cơn nhồi máu cơ tim cấp [1, 2].

Cơ chế can thiệp xét nghiệm: Vì sao biotin làm sai kết quả máu?

Biotin là một vitamin tan trong nước, đóng vai trò coenzyme thiết yếu trong chuyển hóa acid béo, glucose và acid amin [3, 7]. Nhu cầu khuyến nghị hàng ngày ở người trưởng thành chỉ ở mức 30 mcg/ngày [6, 7]. Khi cơ thể nạp liều cao từ thực phẩm chức năng, lượng biotin dư thừa sẽ đào thải qua máu và nước tiểu [1, 4].

Nhiều phòng xét nghiệm hiện đại sử dụng công nghệ miễn dịch liên kết biotin - streptavidin để đo nồng độ các chất trong máu [1, 4]. Streptavidin là một loại protein có ái lực gắn kết cực mạnh với biotin [4, 6]. Trong quy trình xét nghiệm, hệ thống dùng liên kết này để "bắt giữ" chất cần phân tích [2].

Khi người bệnh uống bổ sung liều cao, biotin ngoại sinh trôi nổi trong mẫu máu sẽ cạnh tranh trực tiếp với các hóa chất xét nghiệm để giành vị trí gắn trên phân tử streptavidin [3]. Sự cạnh tranh này phá vỡ cơ chế đo lường, tạo ra kết quả xét nghiệm sai lệch: dương tính giả hoặc âm tính giả tùy thuộc vào thiết kế kỹ thuật của từng loại xét nghiệm (xét nghiệm cạnh tranh hay xét nghiệm kẹp sandwich) [1, 4, 6].

Các bằng chứng khoa học và nghiên cứu thực tế

Khoa học ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng và khảo sát y khoa về rủi ro từ việc lạm dụng hoạt chất này:

Nghiên cứu tổng quan năm 2019 về vai trò của vitamin đối với rụng tóc:
Báo cáo chỉ ra biotin can thiệp vào xét nghiệm miễn dịch đo hormone tuyến giáp (TSH, FT3, FT4), hormone tuyến cận giáp, estradiol, testosterone, progesterone, DHEA-S, vitamin B12, PSA, LH, FSH, các chỉ dấu ung thư, chỉ dấu tim mạch và huyết thanh học bệnh truyền nhiễm [3]. Nghiên cứu dẫn cảnh báo từ Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) rằng biotin gây kết quả troponin thấp giả tạo, làm bác sĩ bỏ sót chẩn đoán nhồi máu cơ tim dẫn tới tử vong ở một bệnh nhân [3]. Nghiên cứu cũng lưu ý thử nghiệm định tính hCG trong nước tiểu có thể bị nhiễu do biotin, khuyến cáo chuyển sang xét nghiệm hCG định lượng trong huyết thanh [3].

Khảo sát trên 149 bác sĩ công bố năm 2022:
Khảo sát toàn quốc cho thấy 43,9% bác sĩ kê đơn biotin chủ yếu cho các rối loạn về tóc và móng, cùng 39,5% khuyên dùng thực phẩm chức năng chứa biotin [1]. Đa số bác sĩ trả lời đúng rằng không có nghiên cứu ngẫu nhiên nào chứng minh biotin cải thiện các tình trạng da liễu, đồng thời nhận biết được biotin gây nhiễu xét nghiệm tuyến giáp và troponin [1]. Tuy vậy, 19,5% hoàn toàn không biết về sự can thiệp này, rất ít người biết nó làm sai lệch xét nghiệm viêm gan, HIV, b-HCG hay vitamin D, và gần một nửa bác sĩ không dặn bệnh nhân ngưng uống biotin trước khi lấy máu xét nghiệm [1].

Báo cáo ca bệnh năm 2023 về cường giáp sinh hóa do bổ sung biotin:
Bệnh nhân nam 64 tuổi mắc xơ cứng rải rác uống biotin liều 10.000 mcg/ngày [4]. Khi xét nghiệm, bệnh nhân có chỉ số FT3, FT4 tăng cao và TSH giảm sâu, tương tự bệnh cường giáp, dù không có triệu chứng điển hình ngoài mệt mỏi và tim đập nhanh [4]. Sau 2 tháng dùng thuốc kháng giáp vô hiệu, bệnh nhân được phát hiện dùng biotin [4]. Bác sĩ cho ngừng chất này; chỉ 5 ngày sau, toàn bộ xét nghiệm tuyến giáp đã trở về mức bình thường [4].

Chùm ca bệnh năm 2019 về chẩn đoán nhầm Basedow (Grave's disease):
Báo cáo mô tả 4 trường hợp dùng biotin liều 20–30 mg/ngày bị tăng sai lệch kết quả chức năng tuyến giáp [5]. Trường hợp đầu là nữ 23 tuổi uống 20 mg/ngày trong 3 tháng trị rụng tóc, bị chẩn đoán nhầm bệnh Basedow khi khám định kỳ [5]. Trường hợp hai là nữ 19 tuổi tự ý uống 20 mg/ngày trị rụng tóc và móng [5]. Trường hợp ba là nam 45 tuổi uống 30 mg/ngày trị biến đổi móng do vảy nến, khiến bác sĩ giảm nhầm liều thuốc suy giáp levothyroxine từ 100 xuống 50 mcg/ngày [5]. Cả 4 người đều không có triệu chứng cường giáp thật sự và các chỉ số máu bình thường trở lại sau khi ngừng thuốc 24–48 giờ [5].

Báo cáo ca bệnh năm 2021 về suy tuyến thượng thận giả:
Bệnh nhân nữ 66 tuổi có TSH thấp, ACTH < 5 pg/mL, cortisol sáng thấp và thất bại trong nghiệm pháp kích thích cosyntropin, dẫn đến chẩn đoán nhầm suy tuyến thượng thận thứ phát và phải điều trị bằng hydrocortisone [6]. Sau khi rà soát phát hiện bệnh nhân uống multivitamin chứa biotin, bác sĩ cho ngừng thuốc; 1 tuần sau chỉ số ACTH và nghiệm pháp kích thích cortisol phục hồi bình thường [6].

Báo cáo ca bệnh năm 2019 về rối loạn đa nội tiết giả:
Bệnh nhân nữ 67 tuổi dùng 5 mg biotin/ngày có kết quả TSH thấp, hormone cận giáp (PTH) thấp kèm canxi máu tăng nhẹ, làm dấy lên lo ngại mắc bệnh ác tính và cường giáp [7]. Sau khi ngừng biotin 1 tháng, tất cả chỉ số xét nghiệm TSH, PTH và canxi đều bình thường trở lại [7].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Biotin thực sự cần thiết cho cơ thể, nhưng chỉ phát huy vai trò điều trị khi có tình trạng thiếu hụt bệnh lý [1, 3]. Thiếu hụt biotin do di truyền có thể biểu hiện ở giai đoạn sơ sinh (trong 6 tuần đầu đời do thiếu hụt enzyme holocarboxylase) hoặc thể ấu thơ, gây viêm da nặng và rụng tóc [3]. Ngoài ra, biotin liều cao (> 5 mg/ngày) còn được chỉ định y khoa trong điều trị xơ cứng rải rác và rối loạn chuyển hóa bẩm sinh [2].

Đối với việc làm đẹp thông thường, dữ liệu chứng minh hiệu quả của vi chất này trên người bình thường rất hạn chế [1]. Hoàn toàn không có các nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy việc bổ sung biotin mang lại lợi ích phục hồi tóc hay da liễu ở nhóm không bị thiếu hụt [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sản phẩm làm đẹp tóc

Nhiều người lầm tưởng rằng vitamin tan trong nước như biotin nếu dư thừa sẽ tự đào thải ra ngoài mà không để lại tác hại nào. Thực tế, sự đào thải này qua đường máu và nước tiểu chính là nguồn cơn gây nhiễu các xét nghiệm cận lâm sàng [1, 4].

Một hiểu lầm phổ biến khác là thực phẩm chức năng không cần kê đơn thì an toàn tuyệt đối. Các sản phẩm hỗ trợ mọc tóc trên thị trường thường chứa liều lượng biotin từ 5 mg đến 10 mg (5.000–10.000 mcg), thậm chí lên tới 20–30 mg, cao gấp hàng trăm tới hàng nghìn lần mức khuyến nghị 30 mcg/ngày [2, 5, 6, 7]. Uống liều cao kéo dài không giúp tóc dày hơn mà còn tiềm ẩn nguy cơ chẩn đoán sai bệnh lý tim mạch, ung thư và nội tiết [1, 3, 5].

Ai nên thận trọng với việc bổ sung biotin?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định sử dụng các sản phẩm chứa vi chất này:

Người có bệnh lý tim mạch hoặc có nguy cơ nhồi máu cơ tim: Nhiễu xét nghiệm troponin có thể che giấu tổn thương cơ tim cấp tính, đe dọa trực tiếp tính mạng [1, 4].

Người đang theo dõi hoặc điều trị bệnh lý tuyến giáp: Biotin gây sai lệch hormone TSH, FT3, FT4 dẫn đến điều trị sai thuốc hoặc điều chỉnh sai liều lượng [1, 5, 6].

Phụ nữ nghi ngờ mang thai: Cần lưu ý các que thử thai định tính đo hCG trong nước tiểu có thể chịu ảnh hưởng gây sai lệch, nên tham khảo bác sĩ về xét nghiệm máu định lượng không bị nhiễu [3].

Người chuẩn bị thực hiện xét nghiệm định kỳ hoặc kiểm tra các dấu ấn ung thư, bệnh truyền nhiễm (viêm gan, HIV), hormone nội tiết [1, 3, 4].

Cách xử trí và áp dụng an toàn trong thực tế

Để tránh các sai lệch kết quả xét nghiệm đáng tiếc, người dân cần tuân thủ các bước sau:

Nếu đang sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng nào chứa biotin, cần tạm dừng uống ít nhất 48 giờ trước khi thực hiện lấy máu xét nghiệm [2]. Một số trường hợp có thể cần thời gian ngưng thuốc kéo dài hơn tùy theo liều dùng [2, 7].

Luôn thông báo rõ ràng với bác sĩ và kỹ thuật viên lấy mẫu về tất cả các viên uống bổ sung, vitamin làm đẹp da tóc đang sử dụng [2, 4, 8].

Ưu tiên bổ sung vi chất qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày thay vì phụ thuộc thực phẩm chức năng liều cao. Khi gặp tình trạng rụng tóc nhiều, người bệnh nên đến khám chuyên khoa da liễu để tìm nguyên nhân chính xác thay vì tự ý dùng thuốc [3, 5].

Lời khuyên kết bài

Rụng tóc có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như thiếu máu thiếu sắt, thay đổi nội tiết tố hoặc căng thẳng tâm lý, chứ hiếm khi do thiếu hụt biotin [3, 5]. Việc lạm dụng sản phẩm bổ sung liều cao không mang lại hiệu quả rõ ràng cho mái tóc mà còn mang đến nguy cơ chẩn đoán nhầm các bệnh lý nghiêm trọng [1, 3]. Khi phát hiện tóc rụng bất thường, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán đúng và chỉ định điều trị an toàn, phù hợp.