Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về hoa lỗ bình cảnh

Nhiều người yêu hoa cây cảnh thường ấn tượng trước sắc hoa xanh biếc hoặc tím ngắt của cây lỗ bình cảnh (tên khoa học: Lobelia erinus). Gần đây, cùng với trào lưu tìm kiếm các loài thực vật chứa chất chống oxy hóa tự nhiên, nhiều thông tin truyền tai nhau cho rằng sắc tố rực rỡ của loài hoa này có thể đem lại nhiều tác dụng bảo vệ sức khỏe kỳ diệu.

Vậy thực chất hoa lỗ bình cảnh có chứa những hoạt chất chống oxy hóa nào? Liệu việc sử dụng loài hoa này làm trà uống hoặc chiết xuất thảo dược có thực sự mang lại lợi ích phòng bệnh cho con người hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu sinh học ghi nhận hoa lỗ bình cảnh chứa nhóm sắc tố anthocyanin phức tạp tạo nên màu sắc đặc trưng [1]. Một số thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên động vật đối với các chiết xuất từ chi Lỗ bình cho thấy tiềm năng chống oxy hóa nhất định [2, 3]. Tuy nhiên, hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người đối với loài hoa cảnh này.

Cơ chế tạo màu và hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên

Màu xanh lam hoặc tím của cánh hoa thực vật thường xuất phát từ nhóm hợp chất flavonoid, cụ thể là các sắc tố anthocyanin [1]. Ở cấp độ hóa học thực vật, cấu trúc phân tử của anthocyanin bị thiếu hụt electron tự nhiên nên chúng thể hiện tính phản ứng rất cao [2]. Nhóm hydroxyl phenolic nằm trên vòng B của anthocyanin đóng vai trò chủ chốt trong việc trung hòa và thu dọn các gốc tự do sinh ra trong quá trình stress oxy hóa [2].

Khi một loài cây sở hữu hàm lượng anthocyanin cao, chúng thường thể hiện khả năng ức chế quá trình oxy hóa trong các thử nghiệm hóa sinh [2]. Tuy nhiên, cấu trúc gắn thêm các gốc đường hoặc nhóm acyl khác nhau sẽ quyết định trực tiếp đến độ bền, độ hòa tan cũng như màu sắc phản chiếu của từng phân tử [1].

Nghiên cứu phân lập sắc tố trên hoa lỗ bình cảnh

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành phân tích sâu cơ chế tạo màu ở hoa lỗ bình cảnh (Lobelia erinus) [1]. Nghiên cứu này tập trung kiểm tra các enzyme tham gia vào con đường biến đổi của các anthocyanin bị glycosyl hóa và acyl hóa cao tích tụ trong cánh hoa của hai giống cây: giống Aqua Blue (hoa màu xanh) và giống Aqua Lavender (hoa màu tím cà) [1].

Kết quả phân tích sắc ký khối phổ (LC-MS) cho thấy giống Aqua Blue tích tụ delphinidin 3-O-p-coumaroylrutinoside-5-O-malonylglucoside-3'5'-O-dihydroxycinnamoylglucoside (gọi tắt là lobelinin) [1]. Trong khi đó, giống Aqua Lavender lại chỉ tích tụ delphinidin 3-O-glucoside (Dp3G) mà không thể biến đổi tiếp thành lobelinin [1]. Các nhà khoa học phát hiện giống hoa tím bị mất 5 cặp base nucleotide trong gen rhamnosyltransferase (RT), khiến chuỗi polypeptide bị rút ngắn [1]. Khi chuyển gen RT nguyên vẹn từ giống hoa xanh sang giống hoa tím, cây đã tạo ra hoa có màu xanh lam [1].

Thử nghiệm trên xác nhận rằng lobelinin chính là sắc tố delphinidin biến đổi chịu trách nhiệm cho màu xanh lam đặc trưng ở hoa lỗ bình cảnh [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào sinh học phân tử thực vật và con đường tổng hợp màu sắc chứ không đánh giá tác dụng trị bệnh trên người [1].

Bằng chứng chống oxy hóa in vitro từ các loài cùng chi Lỗ bình

Cho đến nay, các dữ liệu dược lý về khả năng dọn gốc tự do phần lớn đến từ các nghiên cứu trên các loài cùng chi Lỗ bình (Lobelia) hoặc các bài thuốc phối hợp [2, 3].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa in vitro và tác dụng bảo vệ gan in vivo của bài thuốc phức hợp Lỗ bình (Compound Lobelia) [3]. Thử nghiệm dọn gốc tự do ABTS cho thấy dịch chiết ethanol có hoạt tính (IC50 = 29,26 ± 0,49 µg/mL) mạnh hơn dịch chiết nước (IC50 = 42,09 ± 2,44 µg/mL), dù cả hai đều thấp hơn đối chứng dương BHT (IC50 = 2,47 ± 0,09 µg/mL) [3]. Khả năng khử sắt (FRAP) của dịch chiết ethanol đạt 329,03 ± 46,30 µmol/g, cao hơn dịch chiết nước (206,03 ± 54,30 µmol/g), nhưng đều thấp hơn BHT (1541,87 ± 9,70 µmol/g) [3].

Trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính do carbon tetrachloride (CCl4), cả dịch chiết nước và ethanol của bài thuốc này giúp làm giảm đáng kể hoạt độ men gan GOT và GPT trong huyết thanh (P < 0,001), giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA, P < 0,001) và tăng hoạt độ men superoxide dismutase (SOD, P < 0,001) trong mô gan chuột [3].

Năm 2024, một nghiên cứu khác phân tích chiết xuất cồn 70% của 3 loài thuộc chi Lỗ bình gồm L. nicotianifolia, L. sessilifolia và L. chinensis (bán biên liên) bằng kỹ thuật LC-ESI-MS/MS [4]. Nghiên cứu xác định được 45 chất chuyển hóa, trong đó alkaloid là nhóm phong phú nhất bên cạnh flavonoid, coumarin và polyacetylene [4]. Thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH ghi nhận dịch chiết loài L. chinensis có hoạt tính chống oxy hóa với giá trị IC50 là 1,111 mg/mL [4]. Ngoài ra, chiết xuất từ L. nicotianifolia ức chế enzym alpha-glucosidase ở mức IC50 = 270,8 µg/mL [4].

Cần nhấn mạnh rằng các kết quả này thu được từ các loài Lỗ bình khác hoặc bài thuốc phối hợp, không phải chiết xuất đơn độc từ loài hoa lỗ bình cảnh trồng chậu thường thấy (L. erinus) [2, 3].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người thường mặc định rằng hễ loài cây nào chứa hoạt chất màu xanh tím thuộc nhóm anthocyanin thì đều có thể thu hái làm trà, nấu nước uống để bồi bổ sức khỏe hoặc ngăn ngừa ung thư. Đây là một sự nhầm lẫn tai hại giữa việc nghiên cứu hóa thực vật và ứng dụng y khoa.

Thứ nhất, việc phát hiện sắc tố lobelinin trong hoa lỗ bình cảnh mới chỉ dừng lại ở nghiên cứu cấu trúc di truyền học thực vật nhằm cải thiện tính trạng màu hoa trong nông nghiệp [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả hấp thu, chuyển hóa hay độ an toàn của hoa lỗ bình cảnh.

Thứ hai, các thử nghiệm dọn gốc tự do ABTS hay DPPH hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm [2, 3]. Hoạt tính hóa học trong đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa với tác dụng sinh học khi đi qua hệ tiêu hóa và hàng rào chuyển hóa của cơ thể người. Thêm vào đó, chiết xuất thực vật thuộc chi Lỗ bình còn chứa nhiều alkaloid tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây ngộ độc nếu tùy tiện dùng sai cách [4].

Ai nên thận trọng với hoa lỗ bình cảnh?

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn khi ăn, uống hoặc dùng hoa lỗ bình cảnh (Lobelia erinus) làm dược liệu cho con người. Do đó, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:

Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không thử nghiệm uống các loại trà hoa hay chiết xuất từ loài cây cảnh này vì nguy cơ gây hại cho thai nhi và trẻ nhỏ chưa được nghiên cứu.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Các hợp chất alkaloid tồn tại trong chi Lỗ bình có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc ảnh hưởng đến hệ thần kinh [4].

Người có bệnh nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị: Tuyệt đối không dùng các chế phẩm tự chế truyền miệng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Hoa lỗ bình cảnh (Lobelia erinus) là loài hoa cảnh đẹp mắt, thích hợp trồng trang trí ban công, sân vườn để tạo cảnh quan thư giãn. Với mục đích làm cảnh, bạn có thể hoàn toàn yên tâm chăm sóc và thưởng ngoạn sắc màu rực rỡ của chúng.

Nếu muốn bổ sung anthocyanin và các chất chống oxy hóa tự nhiên đã được khoa học chứng minh an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng nên lựa chọn các loại thực phẩm ăn được quen thuộc như quả mọng (việt quất, dâu tằm, mâm xôi), đậu đen, gạo lứt tím hoặc bắp cải tím. Đối với các loại cây cỏ hoa lá thuần túy dùng làm cảnh, tuyệt đối không tự ý hái hoa để hãm trà, ngâm rượu hay chế biến thức ăn.

Sắc tố lobelinin trong hoa lỗ bình cảnh mang lại màu xanh tím độc đáo dưới góc nhìn thực vật học [1]. Dù anthocyanin là nhóm hoạt chất có tiềm năng chống oxy hóa lớn, việc sử dụng hoa lỗ bình cảnh để chăm sóc sức khỏe hiện vẫn chưa có cơ sở khoa học và bằng chứng an toàn trên người. Hãy thưởng thức loài hoa này đúng với công năng nguyên bản của nó: một loài hoa cảnh làm đẹp cho không gian sống.