Nhiều gia đình thường trữ sẵn các dung dịch sát khuẩn chứa i-ốt như cồn đỏ povidone-iodine trong tủ thuốc để xử lý vết thương ngoài da. Tuy nhiên, sự phổ biến này đôi khi dẫn đến tâm lý chủ quan, khiến người lớn nhầm lẫn hoặc trẻ nhỏ vô tình nuốt phải hóa chất với lượng lớn. Ngộ độc i-ốt cấp tính do nuốt phải hợp chất chứa nồng độ i-ốt đậm đặc là một tình trạng cấp cứu nguy hiểm, gây bỏng rát đường tiêu hóa và kéo theo hàng loạt suy giảm cơ quan nếu không xử lý kịp thời.

Khi xâm nhập qua đường miệng ở liều cực cao, hợp chất i-ốt tự do tiếp xúc trực tiếp niêm mạc ống tiêu hóa, nhanh chóng gây kích ứng dữ dội, ăn mòn mô mềm, nôn mửa liên tục và trụy mạch [1]. Việc nhận diện sớm các biểu hiện ban đầu đóng vai trò sinh tử nhằm hỗ trợ can thiệp y tế tức thì, ngăn chặn các biến chứng đe dọa tính mạng.

Cơ chế phá hủy đường tiêu hóa của hợp chất i-ốt

I-ốt tự do khi đi vào đường tiêu hóa hoạt động như một chất oxy hóa mạnh và gây kích ứng cực kỳ nghiêm trọng đối với lớp niêm mạc nhạy cảm [1]. Ngay cả ở mức liều dưới ngưỡng gây chết (sub-lethal doses), sự hiện diện của i-ốt tự do tiếp xúc với niêm mạc dạ dày - ruột đã đủ gây ra cảm giác khó chịu và đau đớn dữ dội cho người bệnh [1]. Độc tính này nhanh chóng tiến triển thành tình trạng ăn mòn niêm mạc đường tiêu hóa (gastrointestinal corrosion), dẫn đến tổn thương cấu trúc thành ruột, đau bụng dữ dội và kích hoạt phản xạ nôn mửa tức thì [1].

Chính phản xạ nôn mửa gần như lập tức do i-ốt gây ra là một yếu tố giải thích tại sao các ca tử vong do ngộ độc cấp tính i-ốt đường uống trở nên hiếm gặp trong thực tế lâm sàng hiện đại, dù trong quá khứ từng là một tác nhân phổ biến [1]. Tuy nhiên, hậu quả của việc niêm mạc bị ăn mòn cùng tình trạng nôn mửa dữ dội sẽ dẫn tới mất dịch cấp tính, giảm thể tích tuần hoàn (hypovolemia) và mất cân bằng điện giải nghiêm trọng [1]. Chuỗi rối loạn này là nguyên nhân cốt lõi gây sụt giảm huyết áp, rối loạn nhịp tim và suy đa tạng về sau [1]. Bên cạnh đó, các hợp chất chứa i-ốt có khả năng lưu giữ độc tính qua thời gian rất dài, khiến những lọ thuốc cũ tồn dư trong gia đình vẫn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp nguy hiểm nếu uống nhầm [2].

Bằng chứng y khoa: Các ca ngộ độc thực tế cảnh báo điều gì?

Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng nặng nề do tiếp xúc hoặc vô tình nuốt dung dịch i-ốt:

Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2014 mô tả trường hợp bệnh nhân nam bị ngộ độc i-ốt cấp tính sau khi nuốt phải chất chứa i-ốt qua đường miệng [1]. Sau khi uống, bệnh nhân lập tức xuất hiện cơn đau bụng dữ dội do i-ốt ăn mòn niêm mạc đường tiêu hóa kèm theo nôn mửa [1]. Các biến chứng toàn thân nhanh chóng bộc lộ bao gồm nhịp tim nhanh (tachycardia) và tổn thương suy giảm chức năng gan [1]. Nồng độ i-ốt trong máu của bệnh nhân được xét nghiệm để chẩn đoán, trong khi chức năng tuyến giáp vẫn nằm trong giới hạn bình thường [1]. Báo cáo ghi nhận rằng ở các trường hợp ngộ độc i-ốt đường uống có kết cục tử vong, cái chết thường xảy ra trong vòng 48 giờ [1]. May mắn ở ca bệnh này, tình trạng nhịp tim nhanh và rối loạn chức năng gan dần hồi phục khi nồng độ i-ốt trong cơ thể giảm dần [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 báo cáo trường hợp bệnh nhân bị tổn thương thận cấp (AKI) sau khi uống phải dung dịch sát trùng povidone-iodine [3]. Kết quả xét nghiệm men gan cho thấy sự gia tăng rõ rệt: nồng độ AST tăng lên 545 U/L, ALT tăng 51 U/L và men LDH tăng vọt lên 5563 U/L, phản ánh mô hình tổn thương gan không đặc hiệu do độc tính của i-ốt [3]. Bệnh nhân cũng ghi nhận tăng men cơ creatine kinase [3]. Sinh thiết thận trên bệnh nhân này đã xác nhận tình trạng viêm thận kẽ cấp tính đi kèm hoại tử ống thận cấp, với các trụ i-ốt (iodine casts) màu rám nắng xuất hiện đồng nhất trong lòng ống thận [3]. Bệnh nhân được điều trị tích cực bằng liệu pháp truyền dịch, lọc máu (chạy thận nhân tạo) để giảm nồng độ i-ốt huyết thanh và dùng corticosteroid để điều trị viêm thận kẽ, giúp chức năng thận dần hồi phục [3].

Nghiên cứu năm 2006 ghi nhận một bệnh nhân nữ 37 tuổi bị suy thận cấp đi kèm thiểu niệu sau khi niêm mạc tiếp xúc với dung dịch povidone-iodine được dùng làm chất cản quang trong thủ thuật nội soi tử cung [4]. Tác giả nhấn mạnh việc tiếp xúc qua bề mặt niêm mạc dẫn đến độc tính i-ốt cao hơn nhiều so với việc thoa trên da nguyên vẹn [4]. Sau khi được điều trị bằng thuốc lợi tiểu và lọc máu hồi phục chức năng thận, bệnh nhân đã có kết quả cải thiện tốt [4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2011 cũng cảnh báo độc tính nặng sau khi rửa vết thương bằng dung dịch povidone-iodine, khiến bệnh nhân rơi vào tình trạng trụy tim mạch, toan chuyển hóa, suy thận và co giật [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chẩn đoán ngộ độc i-ốt tương đối khó khăn, đòi hỏi sự nghi ngờ lâm sàng cao và mức độ độc tính tương quan trực tiếp với nồng độ i-ốt đo được trong huyết thanh và nước tiểu [5].

Triệu chứng toàn thân và biến chứng nguy hiểm cần biết

Không dừng lại ở những cơn đau thắt vùng bụng và nôn mửa, lượng lớn i-ốt ngấm qua niêm mạc tổn thương sẽ tàn phá nhiều cơ quan quan trọng:

  • Hạ huyết áp và trụy tim mạch: Mất dịch qua nôn ói và ăn mòn mạch máu niêm mạc gây giảm thể tích tuần hoàn, dẫn tới tụt huyết áp nghiêm trọng, nhịp tim nhanh bất thường, trụy tim mạch và thậm chí co giật [1], [5].
  • Hoại tử ống thận và suy thận cấp: Nồng độ i-ốt tăng cao trong máu gây lắng đọng các trụ i-ốt và trực tiếp gây hoại tử ống thận cấp tính, viêm thận kẽ cấp, dẫn đến tình trạng thiểu niệu hoặc vô niệu hoàn toàn [4], [3].
  • Rối loạn chức năng gan: Độc tính i-ốt có thể gây hoại tử tế bào gan không đặc hiệu, thể hiện qua sự gia tăng đột biến của men gan AST, ALT và enzym LDH trong máu [1], [3].
  • Toan chuyển hóa: Tình trạng rối loạn thăng bằng kiềm toan xảy ra đồng thời cùng trụy mạch và suy thận, đẩy cơ thể vào trạng thái nguy kịch nếu không can thiệp kịp thời [5].

Dù ngộ độc i-ốt cấp tính qua đường uống dẫn đến tử vong hiện nay khá hiếm do phản xạ nôn tống xuất ban đầu, nguy cơ tử vong trong vòng 48 giờ vẫn hoàn toàn có thể xảy ra ở những ca hấp thu lượng quá lớn chất này [1].

Những hiểu lầm thường gặp về độc tính của i-ốt

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc sát trùng ngoài da chứa i-ốt (như povidone-iodine) rất lành tính nên nếu lỡ uống một lượng nhỏ cũng không gây hại. Đây là quan niệm sai lầm, bởi povidone-iodine tiếp xúc với bề mặt niêm mạc hoặc đi vào đường ruột sẽ tạo ra độc tính cao hơn rất nhiều so với khi bôi lên da lành [4]. Ngay cả liều dưới ngưỡng tử vong cũng đủ gây bỏng rát, ăn mòn đường tiêu hóa và đau bụng dữ dội [1].

Một hiểu lầm khác là ngộ độc i-ốt sẽ lập tức làm thay đổi chức năng tuyến giáp. Trên thực tế lâm sàng, các chỉ số hormone tuyến giáp của bệnh nhân ngộ độc cấp tính có thể vẫn duy trì ở mức bình thường, trong khi các cơ quan như tim mạch, gan và thận đã bị tổn thương nghiêm trọng [1]. Do đó, việc xét nghiệm nồng độ i-ốt huyết thanh và nước tiểu, cùng với đánh giá men gan, chức năng thận mới là các dấu chỉ điểm chuẩn xác [1], [5], [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều có nguy cơ bị tổn thương nặng khi nuốt phải i-ốt, nhưng các nhóm đối tượng sau đối diện rủi ro cao nhất:

  • Trẻ nhỏ: Do tính tò mò và dễ nhầm lẫn các chai dung dịch sát trùng trong gia đình với nước ngọt hoặc siro ho. Lớp niêm mạc của trẻ rất mỏng manh, lượng dịch cơ thể ít nên biến chứng mất nước, hạ huyết áp và suy thận xảy ra nhanh hơn.
  • Người cao tuổi hoặc người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận: Khi độc tố i-ốt xâm nhập, khả năng thanh thải qua thận giảm mạnh, làm tăng mức độ lắng đọng trụ i-ốt ở ống thận và dễ đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy thận cấp không hồi phục [3].
  • Bệnh nhân tiếp xúc i-ốt qua các thủ thuật y khoa trên bề mặt niêm mạc: Những người chuẩn bị thực hiện các thủ thuật can thiệp y tế có sử dụng dung dịch povidone-iodine cần được theo dõi chặt chẽ vì niêm mạc hấp thụ lượng i-ốt lớn hơn nhiều so với da [4].

Hướng dẫn xử lý khẩn cấp và phòng ngừa tại nhà

Hiện nay, y học chưa có thuốc giải độc đặc hiệu tuyệt đối cho tình trạng ngộ độc i-ốt [3]. Các biện pháp điều trị chủ yếu là hồi sức hỗ trợ, bù dịch tích cực, cân bằng điện giải, lọc máu loại bỏ i-ốt huyết thanh và dùng corticosteroid nếu có viêm thận kẽ phối hợp [5], [3]. Do đó, hành động xử trí ban đầu đúng cách là vô cùng hệ trọng:

  • Khi vô tình nuốt phải: Tuyệt đối không tự ý tìm cách gây nôn thô bạo tại nhà vì hóa chất ăn mòn khi trào ngược trở lại có thể làm rách hoặc bỏng nặng thêm thực quản và vòm họng. Không tự ý uống than hoạt tính hay các bài thuốc truyền miệng khi chưa có hướng dẫn y tế.
  • Chuyển cấp cứu ngay lập tức: Nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo chai lọ hoặc nhãn mác hóa chất đã nuốt phải để nhân viên y tế xác định chính xác hoạt chất và nồng độ, rút ngắn thời gian chẩn đoán [1], [2].
  • Bảo quản an toàn: Luôn lưu trữ cồn sát khuẩn i-ốt, thuốc đỏ, dung dịch povidone-iodine trong tủ thuốc chuyên dụng có khóa, đặt trên cao ngoài tầm với của trẻ nhỏ. Giữ nguyên nhãn mác ban đầu của nhà sản xuất, tuyệt đối không chiết dung dịch sát trùng sang chai lọ đựng nước khoáng hay chai nước ngọt để tránh uống nhầm. Khi cần điều trị vết thương hay sử dụng thuốc sát trùng, luôn tuân thủ hướng dẫn sử dụng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu có bất kỳ băn khoăn nào.

Ngộ độc i-ốt cấp do uống phải hợp chất đậm đặc là tai nạn nguy hiểm, có thể dẫn tới ăn mòn tiêu hóa, suy thận cấp, tổn thương gan và trụy tim mạch [1], [3]. Cảnh giác khi lưu trữ dung dịch sát trùng và nhận biết sớm cơn đau bụng dữ dội, nôn mửa để cấp cứu kịp thời là cách bảo vệ an toàn cho cả gia đình.